https://digitaliskonyvtar.bbmk.hu/palocfold/files/original/a62966e0b75e82cf9fffc723904b881e.pdf 99b79673342d11f2515cbe4c699b3717 PDF Text Text 1978 2 A szolgáltatások helyzete Nógrádban Mechanizmus a Lehel Hűtőgépgyárban Az öröklött nyelv ürügyén Salgótarján szobrairól Bencze József, Csanády János, Tamás István, Lelkes Miklós versei, Gágyor Péter, Kelemen Gábor, Laczkó Pál prózai írásai A palóckutatás elvi és módszertani problémáiról V III. Salgótarjáni Tavaszi Tárlat PALÓ C FÖ LD Mögöttünk a költészet ünnepe, előttünk a könyv ünnepi hetéé — sorában az igy tavasztájt évről évre emlékezetet ébresztő Jeles na­ poknak, nemzeti sorsunk és társadalmi előrehaladásunk nevezetes fordulópontjainak. Munkás hétköznapjaink közepette megülve márci­ us 15, március 21, április 4, május 1. felelősségtudatot ébresztő, iga­ zító és cselekedtető ünnepeit, megküzdött lehetőségeink j óvoltából és mai életünkben mindinkább természetes módon számítjuk a szelle­ met gazdagító-nemesítő megmérekezések neves alkalmai közé a könyv, a vers ünnepét is. S nem az aránytévesztés vétke fejeződik ki ebben a tényben, de éppen egyértelmű és látványos megnyilatko­ zása a szocializmust építő mai Magyarországon egyre szélesebb kö­ röket érintően növekvő tudatosságnak és öntudatnak. Mondhatni: a felelősségben emelkedett ünnepi pillanatoknak ilyesfajta egymáshoz rendeződésében akaratlanul is nekünk címzett utalás olvasható okról és okozatról, tervek megvalósulásáról, álmok beteljesüléséről. Világo­ sabban szólva: arról, hogy 1848, 1919, 1945 nemzetet erősítő és tár­ sadalmat újító álmainak, terveinek, utókort igazító cselekedeteinek összegződő eredményeként (is) termett meg a lehetőség, terebélyese­ dett el az igény: megülni a könyv, a vers méltó ünnepét is: az év­ századokon át a társadalmi elnyomás és nemzeti balsors hányattatá­ TÁRSADALOMPOLITIKAl,IRODALMI,M ŰVÉSZETI FOLYÓIRAT �sa l között küszködő m ag y ar nép e m indig büszkeséggel előszám lált tö rtén elm i kulcspontok szellem ének fényében m e rít m a egyre széle­ sebb körben, m ind ö n tu d ato sak b an és m élyebben a k u ltú ra gazdag­ ságából. N ap ja in k b a n (m indinkább nem vélekedő szólam ként, h an em p él­ dázó tén y ek re h iv atkozhatva) m ind g y ak ra b b an em leg etjü k fel, hogy a „m iből éljü n k ” kérdésének helyébe a „hogyan éljü n k ” k érd ése lé­ p ett, hogy term észeti körn y ezetü n k és é p íte tt világ u n k ta g a d h a ta tla ­ 1978 2 TARTALOM n u l egyre gazdagodó körülm ényei között szükségszerűen növekszik a tárg y i v ilá g át m in d en o ld alú felkészültséggel igazító, m e rt a régi és 3 Szabó G y u la: ú j érté k ek b efogadására n y ito tt szem élyiségek irá n ti igény. E nnek 5 T ó th E lem ér: M ad ách -em lék érm esek „m eg v allatása” az igénynek n ap o n k é n ti érvényesülése á lta l m agasodik és te re b ély e­ 7 S zom bathy V ik to r: N ém i elm efu tta tá s az ö rö k lö tt ny elv ürügyén sedik az u tá n az íro tt szó, a könyv, a költészet ra n g ja is. A m i p e r­ 9 P á l Jó zsef: V álasz sze k éto ld alú igény és törekvés a la p já n v á lh a t gyüm ölcsözően m eg­ bűvös kör 10 K unszabó F eren c : M echanizm us 13 C sanády Já n o s: Régi gém eskút, N yári m esék, F u lladoztam , B iztató falu si d élu tán o k 13 Laczkó P á l: H avazás, fo rra lt b o r és ú jszü lö tt 17 T am ás Is tv á n : F ela jzo tt 17 Bencze József: H a m ég k éth e te n k é n t 18 G ágyor P é te r: A M ester ta k és k a p ta k ; figyelm eztető és fegyelm ező, irritá ló és lází tó, k ijó z a­ 19 L elkes M iklós: L ekéstek, Sodródó n ító és álm odó, közöm bösséget felfakasztó és sebeket gyógyító sza­ 19 K elem en G áb o r: A b ű n jele h atáro zó v á h étk ö zn a p jain k b an — a felelősségtől sem az alkotók, sem a befogadók nem m en tesü lh etn ek . A m ag y ar nem zeti és tá rsa d alm i h alad á s tö rté n e té t v alam en n y i­ re is szám on ta rtó sz ám ára nem le h e t ism eretlen B alassi B álint, Csokonai V itéz M ihály, K azinczy, P etőfi, M ikszáth, M óricz, Ady E ndre, József A ttila neve — és a hozzájuk m éltók hosszú soráé. A kik életm ű v én ek ism eretéb en ok k al em leg eth etjü k fel: a m ag y ar h istó ­ riá b a n a költők és író k évszázadokon á t kiem elkedő szerep et v á lla l­ v aik m indig is közösségform áló, rem é n y t ébresztő, cselekvésre ösz­ tönző kovásza voltak a h a la d á sn a k — tá rsa d alm in a k és nem zetinek eg y arán t. M űveik — és n e m ritk á n szem élyiségük to tális közéleti é r­ 23 Bakó Ferenc: A palóckutatás elvi és módszertani problémáiról vényesítése á lta l is — te lje sítv e küldetésü k et. A tö rtén elm i ko ro k b an , és h áro m évtizednyi szocialista ép ítő m u n k án k so rán egyre növekedő m érték b en . H a pedig m indez nem k erü li el figyelm ünket, a költészet n a p ja és a könyv ü n n ep i h e te ran g já n ak , az irá n tu k való érdeklő d ésn ek n ö ­ vekedése, az ír o tt szó á lta l n y ú jto tt k u ltu rá lis érté k ek irá n ti igény általán o su lása, elm élyülése m ai öröm einket in k á b b fokozza ak k o r, am ik o r a m ost és itt M agyarországát építő m illió k ra gondolunk, a 25 V III. S alg ó ta rján i T avaszi T á rla t (R átk ai F erenc) 26 Jó csik L a jo s: Egy ország a csillagon; só h a ja (H orpácsi S ándor) 28 V alen ty in R aszp u ty in : É lj és em lékezz! (K ulin F erenc) 29 K o m játh y Jen ő szü letésén ek 120. é v fo rd u ló já ra (K erényi F erenc) 30 „ Ip a ri k ristá ly o k ” (Lós k a Lajos) 30 K resz M á ria : P áló c ködm önök (A ntal A ndrás) C sák G y u la: A szikföld felszab ad u lt és teljességre áhítozó, tu d ato s és ö ntudatos, érték elő és értő em b erekre, ak ik e lv ála szth ata tla n tá rsu k a t ism erték fel és ü n ­ n e p ü k az íro tt szóban, a könyvben, a poézisben. E záltal is értőbben, m éltán y o sab b an ítélv e m eg a m ú ltat, m egnövekedett egyéni és közös­ ségi felelősséggel ala k ítv a dolgainkat. K A S S A I-V É G H M IK LÓ S A címoldalon és a belső oldalakon Fery Antal ex librisei, a hátsó borítókon Szőllősi Mária rajzai (palóc ködmönök) — fotó: Kulcsár József. PALÓCFÖLD TÁRSADALOMPOLITIKAI, IRODALMI, MŰVÉSZETI FOLYÓIRAT A NÓGRÁD MEGYEI TANá CS MŰVELŐDÉSÜGYI OSZTÁLYÁNAK LAPJA F elelős sz e rk e sz tő : V égh M iklós. S z e rk e sz tő sé g : 3100 S a lg ó ta rjá n , A rany Já n o s út 21. T elefo n : 14—13. K ia d ja a N ó g rá d m egyei L ap k iad ó V á lla lat. F. k.: N ó g rá d m. L ap k iad ó V á lla la t m b. ig a z g a tó ja . T erjeszti a M a g y a r P o sta . E lőfizethető b á rm e ly p o s ta h iv a ta ln á l, a k é zb e sítő k n é l, a p o s ta h írla p ü z le ­ te ib e n , é s a p o s ta K özponti H írlap Iro d á n á l (KHI B u d a p e s t V., József n á d o r té r 1. sz. P o sta c ím : 1900 B u d a p e s t) közvetlenül, v a g y p o s ta u ta lv á ­ nyo n, v a la m in t á tu ta lá s s a l a KHI 215 -9 6 1 62 p é n zfo rg a lm i jelz ő szá m ra. Egyes szám á ra 5 Ft, elő fizetési díj fél évre 15, e g y évre 30 Ft. M e g jelen ik k é th a v o n ta . K ézirato k at é s ra jz o k a t nem őrzü nk m eg é s nem küldünk vissza. INDEX: 25 952 ISSN 0 5 5 5 -8 8 6 7 78.16681 N. S. 1500 d b �VÁLTOZÓ VALÓSÁGUNK B űvös k ör A s z a b á ly ta la n u l k if o rd u ló S k o d a lá ttá n a Z a p o ro z s e c v e z e tő je b e le ta p o s o tt a fé k b e . T a lp a s z in te m á r a z a s z f a ltb a é g e tt, a k a ­ r a m b o lt a z o n b a n n e m tu d t a e lk e r ü ln i. M eg n e m s é r ü lt se n k i, a s z e m é ly g é p k o c si e le je v isz o n t ú g y n é z e tt ki, m in t e g y h a n y a g u l ö s s z e g y ű rt p a p írla p . A b iz to s ító tiz e n ö te z e r f o r in t r a ta k s á lta a k á r t. A b a ls z e re n c s é s k o c s itu la jd o n o s a z s.-i A F IT -h o z á llíto tt be, h o g y m e g re n d e lje a ja v ítá s t. O tt u g y a n m e g p r ó b á ltá k a f ő v á ­ ro si típ u s s z e rv iz h e z ir á n y íta n i, á m a z elő­ le g -b o r r a v a ló és e g y lit e r k is ü s ti m e g lá g y í­ to tta a k e v é ly m ű s z a k ia k sz ív ét. É rd e k lő d ­ jö n e g y h ó n a p m ú lv a — m o n d tá k . — E lm e n t a z e s z e d ? A b b a n a sz e rv iz b e n m é g jö v ő r e se m le sz k é s z a k o csid , n e m h o g y h a r m in c n a p m ú lv a — f o g a d tá k is­ m e rő s e i a g é p k o c s i- tu la jd o n o s t, s n e k ik l e t t ig a z u k . A z A F IT v e z e tő je h a t h é t e lte lté ­ v el k ö z ö lte , h o g y a lk a tr é s z h iá n y m ia t t a Z a p o ro z s e c h e z m é g h o z z á se m n y ú lta k . A te le f o n b a n elő is s o r o lta a lis tá t : h o m lo k ­ le m ez , d ísz rá c s , v illo g ó lá m p a b ú r a , sz é lv é ­ d ő ü v e g s m é g n é h á n y a p r ó s á g — m in d ­ e z e k e t a k ö z p o n ti r a k t á r b a n se m ta lá ln i. A k á r o s u lt — b e fo ly á so s is m e rő s e i ré v é n , ú ja b b lit e r p á l in k á é r t — m é g is m e g sz e re z ­ te a h iá n y c ik k e k lis tá já n s z e re p lő a l k a tr é ­ sz e k e t. A z A F IT a n y a g b e s z e r z ő jé n e k a m e g le p e ­ té s tő l t á tv a m a r a d t a sz ája . — K e v é s a s z e r e lő n k — h a n g z o tt a k i­ fo g á s a z ú ja b b k é s e d e le m é rt. — A z t m á r n e m tu d o k k e r íte n i! — é v ő ­ d ö tt a g é p k o c si tu la jd o n o s a , f ü le p ir o s r a g y u lla d t a m é re g tő l, s p r ó b á lt f e n y e g e tő z ­ n i n é p i e lle n ő rö k k e l, f e le tte s h a tó s á g g a l, b író sá g g a l. A s z e rv iz d o lg o z ó i m e g m o so ly o g tá k . N e g y e d é v m ú lv a l e t t k é s z a Z ap o ro zsec. G a z d á ja le g n a g y o b b m e g rö k ö n y ö d é s é r e a b iz to s ító n a k k iá llít o tt s z á m la m e lle tt a z o r ­ r a a lá d u g ta k m é g e g y e t. K é te z e r f o r in tr ó l: p a la c k z ö ld re á t f e s te tté k a já r m ű v é t, a m it u g y a n n e m r e n d e lt m e g s e n k i a sz e rv iz tő l, d e a m íg k i n e m fiz e tik , a k o c si m a r a d . K i­ e g y e n líte tte a z ö sszeg et. — H á n y h ó n a p a g a r a n c ia a ja v ítá s o k ­ r a ? — f o r d u lt k é r d ő n a m ű v e z e tő h ö z , a k i m á r k e z é b e n y o m ta a slu s sz k u lc so t, d e m é g m e lle tte lá b a tla n k o d o tt. — G a r a n c iá t? H o l é l m a g a , jó e m b e r ? — m o r d u lt a z r á p ö k h e n d in . — T e ss é k ! I t t a z é v e le jé n m e g je le n t r e n d e l e t . . . — v e t te elő a n y o m ta to tt ír á s t a k á r v a llo tt k u n c s a f t. A m ű v e z e tő b e le p il­ la n to tt, a r c á r a k ir a jz o ló d ta k e g y ú j, m e g ­ h ö k k e n tő f e lis m e ré s k e m é n y f in to r b a csú ­ cso so d ó j e g y e i . . . A Z a p o ro z s e c e t k ia d tá k . D íszléc, irá n y je lz ő b u r k o la t h íjá n , s a z ó ta a z ú jd o n s ü lt f e s té s a ló l te r j e d n e k a ro z s­ d a fo lto k . A tu la jd o n o s p e d ig , h o g y id e g e it és id e jé t k ím é lje , b e le tö r ő d ö tt a m e g v á l­ to z ta t h a ta tla n b a . A n e g y e d ik ö té v e s t e r v k e z d e té n N ó g rá d m e g y é b e n a la k o s s á g i s z o lg á lta tá s o k össze­ g e a z o rsz á g o s v id é k i á t la g n a k m in d ö s sz e h a tv a n s z á z a lé k a v o lt. M a s e m s o k k a l ró ­ z s á s a b b a h e ly z e t. A n n a k e lle n é re , h o g y az u tó b b i é v e k b e n a k ie m e lt s z o lg á lta tá s o k — te x tiltis z títá s , g é p já r m ű ja v ítá s , h ír a d á s te c h n ik a i b e re n d e z é s e k , h á z ta r tá s i g é p e k ja v ítá s a — te lje s ítm é n y e s z á z n e g y v e n szá­ z a lé k k a l e m e lk e d e tt, a f e lv e v ő h e ly e k k é t­ sz á z z a l g y a r a p o d ta k . J e lle m z ő , h o g y a z e l­ m ú lt te r v c ik lu s b a n a r e n d e lk e z é s r e á lló s z o lg á lta tá s fe jle s z té s i a la p n a k c s u p á n k é t­ h a r m a d á t v e tté k ig é n y b e a sz ö v e tk e z e te k , v á lla la to k . H é z a g p ó tló b e r u h á z á s o k m a ­ r a d ta k e l; a n é h á n y k e d v e z ő je l a m a g á n ­ k is ip a r s z é le se d é sé n e k k ö sz ö n h e tő . A s z o lg á lta tá s i b iz to n s á g te r é n to v á b b r a is s ir a lm a s a k ép . — A k i a s z a k m á b a n b o ld o g u ln i a k a r , n e m é r r á p o litik á v a l fo g la lk o z n i. H o g y m it é r ­ te k é n s z o lg á lta tá s a l a tt ? K é r d e z d m e g az á lla m ia k tó l, ő k is a z t c s in á ljá k . C s a k é p ­ p e n a le e n d ő la k ó v a l n e m ta lá lk o z n a k n a ­ p o n ta , a h o g y én . M e r t a z n e k e m o t t á ll a f e je m f ö lö tt, és m é g a b b a is b e le ü ti a z o r­ r á t, h o g y a té g lá t m ik é n t r a k j a m a h a ­ b a rc s b a . N e m is m e r e k o ly a n sz ig o rú m ű ­ s z a k i e lle n ő r t, m in t a z é p ítte tő — m a g y a ­ rá z z a a k ő m ű v e s m e s te r. M á sfé l e s z te n d e je v á l to tta k i a z ip a r t. E lő tte d o lg o z o tt é p íté s i h a tó s á g n á l, ta n á c s i v á lla la tn á l. S z a b a d sz o m b a to n , v a s á r n a p fo g ta a s e rp e n y ő t, a k a la p á c s o t, a fü g g ő t, s b e á llt e g y -e g y m ű k ö d é s i e n g e d é ly e s k ő ­ m ű v e s h e z n a p i n é g y s z á z é rt. — M e g u n ta m , h o g y m á s o k k e re s s e n e k a z é n b ő r ö m ö n ; m e g a z a s s z o n y is b iz ta ­ to tt. K é t é v ig a d ó k e d v e z m é n y j á r , h a m e g ro s s z u l m e n n e a z ü z le t, m é g m in d ig a d o tt a v is s z a v o n u lá s i le h e tő s é g . A s z a k m á t n e m v e h e tik el a z e m b e rtő l. Ig y v a n - e ? — n é z rá m ... — M e n n y ire jö n k i? — S o k ra . A k e z d ő n é l a z a fo n to s , h o g y k iv á ló m in ő s é g e t n y ú jts o n , m e g b íz h a tó le ­ g y e n . E n g e m a z e lő le g n e m é rd e k e l. A k ö r ­ n y é k e n m in d e n k it is m e re k , m á r m o s t e le ­ g e n d ő m u n k á m v a n eg é sz é v r e . . . K ib ö k i s ik e re in e k m á s ik o k á t is : a k ö r ­ n y ez ő f a lv a k b a n n in c s k o n k u r r e n c ia . E g y ö re g m e s te r t e t t - v e t t a k ö z e lb e n , o r r o lt is r á e g y d a r a b ig , s e h o n n a i jö tt - m e n tn e k n e ­ v e z te , a z tá n h a l k a n m á s v iz e k r e e v e z e tt. K o n tá r r a l v is z o n t D u n á t re k e s z th e tn é n e k . — A ja v a a z é r t n e m k o n tá r , m e r t n e m é r t h o z z á ! — h o r k a n f e l a s z ó ra B. L ajo s. — S z a k e m b e re k ő k, d e o lc só b b a n d o lg o z­ n a k és s e m m ifé le a d ó t, k ö z s é g fe jle sz té s i h o z z á já r u lá s t n e m f iz e tn e k . — M a g a is e z t c s in á lta . . . — N o, n e m h a ra g s z o m r á ju k . N é h a se ­ g íts é g n e k e g y ik ü k e t- m á s ik u k a t m agam m e llé v esze m . B ő v e n v a n m u n k a , té le n m á r n y u g o d ta n p ih e n h e te k . H o l v o lt n e ­ k e m e d d ig h á r o m és f é l h ó n a p s z a b a d s á ­ gom ?! . . . A m ú ltk o r e g y a g r o n ó m u s á llíto t t b e h o zzá. A té e s z é p ítő b r ig á d já v a l s z e r e tte v o ln a c s a lá d i h á z á t m e g to ld a n i. M esélte, h o g y m é g „ h á z o n b e lü l” is s z á z ö tv e n e z re t h o z ta k k i a k ö lts é g v e té s b e n . S e b e s e n le ­ mondta hát a megrendelést, és B. Lajossal egyezkedett, akinek híre húsz kilom éterrel arrébb is eljutott már. — Nem vállaltam. Messze van. A hely­ belieket szolgálom ki, ez tetszik a tanács­ nak is . . . N yáron m ár fé l hatkor az állványon ta­ lálni, két-három siknyik elpilled mellette, dinszteli őket a nap tizenkét órán át, m íg besötétedik. Dicsérik is, m ilyen dolgos. — Ha a szövetkezet a lakossági szolgál­ tatások fejlesztésére építőbrigádot ala­ kít . . . ? — V olt m ár egy. Felhúzták az istállókat és munka nélkül maradtak. Sem az árban, sem a m inőségben nem versenyképesek — hangzik a felelet, egyenesen, m int az útszéli pilonok. „A la k o s s á g i s z o lg á lta tá s o k m in ő s é g i s z ín v o n a lá n a k és á t f u t á s i id e jé n e k r e n d ­ sz e re s m é ré s e m é g c s a k n é h á n y h e ly e n t ö r ­ té n ik m e g ” — á l la p í to tta m e g a m e g y e i n é p i e lle n ő rz é s i b iz o tts á g ta v a ly i v iz s g á la ­ ta , a m e ly a s z o lg á lta tá s o k h e ly z e té t v o lt h iv a to tt fe lté r k é p e z n i. — A z s.-i in g a tla n k e z e lő v á lla la tn á l é v e n te k ö r ü lb e lü l ö te z e r m u n k á t v é g e z n e k . A z á r r a l, m in ő s é g g e l, h a tá r id ő v e l sz e m b e n g y a k o r i a r e k la m á c ió , m e g k ö z e líti a tíz sz á z a lé k o t. S e b b e n m é g n in c s e n e k b e n n e a te le f o n o n é rk e z ő b e je le n té s e k — e m líti a v iz s g á la t v e z e tő je . N e g a tív p é ld a m á s h o l is a k a d . A z m .-i Á F É S Z e ln ö k e m e g y e i ta n á c s k o z á s o n te tte sz ó v á, h o g y le g je le n tő s e b b é le lm is z e r b o lt­ ju k b a n h ó n a p o k o n k e r e s z tü l m é rs é k e ln i k e lle tt a h ú s és t e jte r m é k e k v á la s z té k á t. A z o k : a z ú jo n n a n é r k e z e tt n a g y te lje s ít­ m é n y ű h ű tő b e r e n d e z é s t a z ü z e m b e h e ly e ­ z é s re k ije lö lt v e g y e s ip a ri ja v ító v á lla la t n e m h e ly e z te ü z e m b e . S ím e a b ű v ö s k ö r : a z Á F É S Z m ű k ö d é s i te r ü le té n a k is te r m e lő k h iá b a s z e r e tte k v o ln a m u n k á ju k a t k ö n n y ítő esz k ö z ö k h ö z ju tn i, m é g g e r e b ly é t se m k a p t a k , n e m h o g y ro tá c ió s k a p á t. — G y ak ran a n y a g e llá tá s i n e h é z s é g e k a k a d á ly o z z á k a s z o lg á lta tá s o k ja v u lá s á t. N in cs k ia la k ítv a a b e s z e rz é s sz e rv e z e te , az ip a r i s z ö v e tk e z e te k a f o rg ó a la p o k e lé g te le n v o lta m ia t t n e m t a r t h a t n a k n a g y o b b k é s z ­ le te k e t m é g a k u r r e n s c ik k e k b ő l se m — m a g y a rá z z a a v iz s g á la t v e z e tő je . A n é p i e lle n ő r ö k d e r e k a s m u n k á t v é ­ g e z te k , ja v a s la to k s o r á v a l p r ó b á lt á k m e g ­ m o z g a tn i a s z o lg á lta tá s á lló v iz é t. T ü z e lte k a v á lla lk o z ó k e d v h iá n y á r a , a fe jle s z té s e k te rv s z e r ű tle n s é g é r e , d e e ls ő s o rb a n a sz e m ­ lé le t fo g y a té k o s s á g a ira . A f e s le tt sz é lű m ű b ő r k a n a p é n n é g y e n ü ln e k . T ü re lm e s e n b ö n g é s z ik a te g n a p i ú j ­ sá g la p ja it, fé lig s z ív o tt c ig a r e ttá k k a l te li a h a m u ta r tó . A sz o m sz é d b a n e g y re fo g y ­ n a k a v e n d é g e k , ő k p e d ig c s a k a z ü r e s e n á lló f o rg ó s z é k re v e tn e k té to v a p illa n tá s o ­ k a t. A „ m e s te r ” f é ló r á ja r u c c a n t á t a sz e m ­ k ö z ti é le lm is z e rb o ltb a , h a r a p n i v a lam it. 3 �J ö n is m á r, a r c á n a z e l m a r a d h a ta tla n m o ­ so lly al. E g y e n e se n ö ltö z ő jé b e sie t. — N e m z a v a r ja , h o g y v e n d é g e k v á r já k ? — E n n i c s a k k e ll? — m o n d ja , s v a s ta g s z e le te t k a n y a r ít le a r ú d té lisz a lá m ib ó l. — Ö tr e íg é rk e z e tt a z e g y ik tö rz s v e n d é g e m . A d d ig m é g v a n n é h á n y p e rc e m . — S a k ik o tt ü ln e k ? — N e m h isz e m , h o g y r á j u k s o r k e r ü l m a. M a jd a r r é b b ü ln e k v a la m e ly ik k o llé ­ g áh o z ! — E z t n e v e z ik ö n k é n y e s s z o lg á lta tá s ­ nak? — N e m tu d o m , m in e k h ív já k . N e k e m á lla n d ó , k ia la k u lt v e n d é g k ö rö m v a n . H a th é t fe j elég e g y n a p r a . C s u p a n a g y m u n k a . — S c s u p a n a g y b o r ra v a ló ? — A z — m o n d ja n e v e tv e , s a z a jtó b első la p já n k if ü g g e s z te tt tá b lá z a t r a m u ta t. A p a p írla p o n a f o d rá s z o k n e v e i, a m e g a d o tt te r v és az id ő a rá n y o s te lje s íté s . — L á th a tja , h o g y n e k e m k e ll a le g tö b b b e v é te lt h o zn o m . S im a h a jv á g á s s a l n e h e ­ zen jö n össze. T e h e te k é n a rr ó l, h o g y a „ k r é m ” n á la m je le n tk e z ik ? A k o llé g á k b e ­ lá tjá k , s ö r ü ln e k is, h o g y a g y o rs m e ló k a t k a p já k — m a g y a rá z z a a m in ő s é g i fo d rá sz . K in n j á r t le g u tó b b a f o d rá s z E u r ó p a - b a j­ n o k sá g o n . S a já t p é n z é n u ta z o tt, d e a t a ­ p a s z ta la to k a t k ö z r e a d ja . H o g y n e m m in ­ d e n t? D e h isz e n a z ü z le t — a z ü z le t. S a f o d rá s z o k a h a v i b e v é te l b iz o n y o s sz á z a lé ­ k á t k a p já k . K e n y é r r e m e g y a já té k . S a m e lle tt b o s s z a n k o d n a k , m e r t a h a jv á g á s á r e m e lk e d é s e m ia tt a r á n y ta la n u l c s ö k k e n ­ te tté k a ju ta lé k o t. — J ó e s té t! — k u k k a n t b e a tö r z s v e n ­ dég. — Ü lj a sz ék b e , m á ris m e g y e k ! — fo ­ g a d ja a fo d rá sz . E g y d a r a b ig n é z e m a fö ld re h u lló b a r n a tin c s e k e t, a s a m p o n tó l d ú s a n h a b z ó fe je t, h a llg a to m a s z á r ító m o n o to n z ú g á sá t, a h o g y k e v e r e d ik a f o d rá s z le g ú ja b b v ic ce i­ n e k h a n g fo s z lá n y a iv a l. E lő k e rü l n é h á n y fé n y k é p , v ita k e z d ő d ik a la b d a r ú g á s r ó l. A v á ra k o z ó k v a ló b a n a r r é b b ü lte k . H o g y K . J ó z s e fe t m e g á tk o z tá k v a g y sze­ re n c s é tle n cs illa g z a t a l a t t s z ü le te tt- e ? M e rt a m i ta v a ly tö r t é n t v ele, a z t m á r m e g re n ­ d e z n i se m le h e te tt v o ln a k ü lö n b ü l. A p e c h ­ s o ro z a t eg y m á s fé l év es, a lig h a s z n á lt té li­ k a b á tta l k e z d ő d ö tt, m e ly r e is m e r e tle n e re ­ d e tű , ö tf o rin to s n a g y s á g ú f o lt k e r ü lt. S za­ la d t v e le a tis z tító b a , a h o l a re g u la s z e rin t f e lv e tté k a r e n d e lé s t, és sü rg ő s m u n k á t íg é rte k , te k in te tte l a m e te o ro ló g u s o k á lta l e lő re je lz e tt h id e g h u llá m o k ra . A n n a k r e n d ­ je -m ó d ja s z e r in t á t is v e tte k a b á tjá t, s c sa k o tth o n v iz s g á lta m e g tü z e te s e b b e n . A z a n y a g o t a g a llé r tó l a h á tá ig , a z se b tő l a sz é le k ig fin o m r á n c o k h á ló z tá k be, m in t h a js z á le r e k a te s te t. S ie te tt v iss z a a sz a ­ lo n b a k á r té r í té s i ig é n y é t b e je le n te n i, k ö ­ v e te lte a h á r o m és fé l e z e r f o r in t e lle n é r té ­ k é t. O n n é t a b ü r o k r á c ia k ö z b e e ső á llo m á ­ s a in á t ú t j a a k ö z p o n tb a v e z e te tt. H ó n a p o ­ k ig ta r t ó h u z a v o n a u tá n m e g k a p ta a k é r t összeg fe lé t. N é h á n y h é t m ú lv a a M u n k á c s típ u s ú te ­ le v íz ió já n a k k é p e r n y ő jé r e b o r u lt sö té tsé g . — K é p c ső h ib a — á lla p íto tta m e g e g y ­ k e d v ű e n a sz e re lő a b a j f o r r á s á t. — B e­ v iss z ü k a m ű h e ly b e , m a jd é rd e k lő d jö n ! V á r t e g y d a r a b ig , a z tá n n a p o n ta te le fo ­ n á lt, b e - b e n é z e tt a tv - ja v ító k b o s z o rk á n y k o n y h á já b a . C sa k v é r m é r s é k le te v á lto z o tt, a v á la sz u g y a n a z m a r a d t: — N in c s k é p c ső ! 4 T ü re lm e fo g y tá v a l k e m é n y e b b h a n g o t ü tö tt m eg , a z a z o la ja t ö n tö tt a tű z re . — P r ó b á ljo n m e g a S z o v je tu n ió b ó l h o ­ z a tn i, b iz o n y á r a u ta z n a k o d a ism e rő s e i — h a n g z o tt a c in ik u s jó ta n á c s. K. J ó z s e f d ü ­ h é b e n és te h e te tle n s é g é b e n s z e r e tte v o ln a v é r e s re k a r m o ln i a r c á t, to p o r g o tt a s z é t­ tr a n c s ír o z o tt k é s z ü lé k e lő tt. S z a v a i m e g ju ­ h á s z o d ta k , p é n z tá r c á ja k in y ílo tt, s h a m a ­ ro s a n e lő k e r ü lt az a lk a tr é s z is. T e k in te te n e m s o k k a l k é s ő b b m e g a k a d t az ú js á g h ir d e té s é n . A u to m a ta m o só g é p e t k ín á lta k ju tá n y o s a n . F e le s é g e r é g i v á g y á t te lje s íte tte a v á s á rlá s s a l. A z á r u h á z h a z a ­ s z á ll ítta tta a g é p e t, d e fe ls z e re lé s é re m á r n e m v á lla lk o z o tt. A n n y it a z o n b a n m e g je ­ g y e z te k : h a a m a s in a n e m m ű k ö d ik , h e t­ v e n k é t ó r á n b e lü l h ib á tla n r a c s e ré lik . Á t­ n y á la z tá k a tiz e n ö t o ld a la s p r o s p e k tu s t, d e to v á b b r a is ö rd ö n g ő s f e la d a t m a r a d t a k é ­ sz ü lé k ü z e m b e á llítá s a . F e lh ív tá k a sz e r­ v iz t: ő k c s a k a ja v ítá s r a r e n d e z k e d te k be. V é g ü l a z e z e r m e s te r sz o m sz é d se g ítsé g é v e l se m o ld ó d o tt m e g a g o rd iu s z i csom ó. H iá b a n y o m o g a ttá k a g o m b o k a t, sz ín e s k a p c so ló ­ k a t. h iá b a te k e r g e tté k a p ro g ra m o z ó h e n ­ g e ré t, a z a u to m a ta m o só g é p e g y z o k n it se m s z a b a d íto tt m e g a k o sz tó l. K . J ó z se f a z o n b a n a s z o lg á lta tó k k a l v ív o tt h a r c b a n n e m c s a k id e jé t p a z a r o lta , n é h á n y p r a k t i ­ k á r a is s z e r t t e t t : — T e g n a p v e tte m e g y m o só g é p e t, e lfe ­ le jt e t t é k le b é ly e g e z n i a jó tá llá s i je g y e t — á llíto tt b e az á r u h á z m ű s z a k i o s z tá ly á ra . A p e c s é t g y o r s a n a p a p ír o s r a k e r ü lt. D é lu tá n a z tá n c s e r é r e je le n t e tt e b e. A z o sz tá ly v e z e ­ tő o ly a n k é p e t v á g o tt, m in t a k i c se v ic é t iv o tt. — H o g y s ik e r ü lt ily e n h a m a r fe ls z e re l­ ni? — k ív á n c s is k o d o tt. A fe le le t tito k z a to s m o so ly m a r a d t. A p .-i é p ítő -, s z e re lő - és s z o lg á lta tó ip a r i sz ö v e tk e z e t k é t e s z te n d e je a z eg é sz j á r á s g a z d á ja . A z ö ssz e v o n á so k jó té k o n y h a tá s á t b iz o n y g a tja az e ln ö k h e ly e tte s : — K e d v e z ő b b é v á lta k a f e lté te le k a la ­ k o ssá g i s z o lg á lta tá s o k k ie lé g íté sé h e z . E d ­ d ig p é ld á u l a c s a lá d ih á z -é p íté s e lh a n y a g o lt t e r ü l e t v o lt, a z id é n m á r fé lsz á z la k á s k i­ v ite le z é s é re a já n lk o z tu n k . A fo d rá sz -, c i­ p ész-, ó rá s ré s z le g e k az s.-i sz ö v e tk e z e t f e n n h a tó s á g a a lá k e r ü lte k . — E gy p ú p p al kevesebb? — S a jn á lju k . M e g iz z a d tu n k a z é rt, h o g y e lfo g a d h a tó k ö r ü lm é n y e k e t te r e m ts ü n k a vendégeknek, s n em kevés p én zü n k b e ke­ r ü l t — m o n d ja . A sz a k o so d á s v is s z a v o n h a ta tla n u l b e t ö r t a s z o lg á lta tá s b a is. A z s.-i s z ö v e tk e z e te i k i­ z á ró la g fo g y a s z tó i s z o lg á lta tá s o k v é g z é s é re je lö lté k k i. A p .-i és m é g m á s ik k e ttő 1980ig a la k á s k a r b a n ta r tá s o k , - f e lú jítá s o k m e ­ g y ei v é g r e h a jtá s á é r t a fele lő s. E s z e m p o n t d ö n t a m é rle g e lé sn é l, m ir e is f o r d íts á k cse­ k é ly p é n z ü k e t. M e rt a z ig a z sá g h o z h o z z á ­ ta r to z ik — s e z t k á r le n n e ta g a d n i — , h o g y a s z o lg á lta tá s t v é g z ő á lla m i, sz ö v e tk e z e ti e g y s é g e k n e m ta r t o z n a k a tő k e e r ő s e k közé. Ö tsz ö r is m e g k e ll f o n to ln u n k e g y -e g y k o r ­ s z e rű b e re n d e z é s m e g v á s á rlá s á t, h a e g y á l­ ta lá n te r v e ik b e é p ítik . S o k k a l e lő n y ö se b b ­ n e k t a r t j á k te rm e lő je lle g ű ré sz le g e ik fi­ n a n s z íro z á s á t, s e z t a s z o lg á lta tá s sz ín v o ­ n a la sín y li m eg . A n y ílá s z á ró k , az e g y e d i la k a to s te r m é k e k , k ö z é p ü le te k k iv ite le z é s e h oz v a la m it a k o n y h á r a , m íg a h a g y o m á ­ n y o s s z o lg á lta tá s i á g a k jó , h a n e m v e s z te ­ sé g ese k . I s m e r ik e p r o b lé m á t a s z o lg á lta tá s ir á ­ n y ító i is. E g y re te te m e s e b b a tá m o g a tá s összege, h o g y ú j a u tó ja v ító k , sz e rv iz e k , k o z m e tik a i, r u h a tis z tító sz a lo n o k lé te s ü lje ­ n ek . K ih a lt a p o r ta , c s a k a k u ty a a c s a rk o d ik a lá to g a tó v a l. H á tu l, az u d v a r m é ly é n a cú g o s s z á ra z a l a tt d iá k o s re n d e tle n s é g . A z é p ü le t is tá lló v o lt, e g y k o r b a r m o k b ő g te k a v á ly o g fa la k k ö z ö tt. A z a s z ta lo s m e s te r k e v é s m u n k á v a l a la k íto tta á t m ű h e ly n e k . A g y a lu p a d a l a tt g ö n d ö r ö d n e k a f a f o r g á ­ csok. lé c - és d e s z k a d a r a b o k h e v e r n e k sz a ­ n a sz é t. A g a z d a a z u g a tá s r a k ilé p a n y á r i­ k o n y h á b ó l, és b e v e z e t. A z a s z ta lo n a sze­ r é n y re g g e li r o m ja i, b e p is z k o ló d o tt ra jz la p , r a j t a zsíro s u jjle n y o m a to k és a n e h e z e n k i­ v e h e tő v á z la t. — K ö n y v e s p o lc o t r e n d e lte k — m u ta t r á az u tó b b ir a . — N e m a k á r m ily e t, eszi az a n y a g o t, te le c s a p p a l, la p o lá s s a l. . — N e m s z e re ti? — S eck o je d n o , c sa k b o rso s le sz á m a m e g re n d e lő n e k , s o k a b íb e lő d é s v e le — v á ­ laszol, s elő v e sz e g y m á s ik ir k a la p o t, a z o n a h e v e n y é s z e tt k ö lts é g v e té s . P re c íz e m b e r le h e t, m é g a s z e g e k e t is f e ltü n te tte . M eg ­ n é z z ü k a m ű h e ly t k ö z e lrő l. A f a lb a v e r t k a m p ó k o n k ü lö n b ö z ő m é re tű , s im á r a fo g ­ d o s o tt n y e lű k é z isz e rsz á m o k ló g n a k , g y a ­ lu k , v éső k , fű ré s z e k . A s a r o k b a n a g a t te r á rv á lk o d ik , a c é lla p já n f in o m r é te g b e n a fű ré sz p o r, m in t k é k s z ilv á n a h a m v . — M á r tű z if á t se m d a r a b o lo k v ele. O la j­ ja l f ű te n e k e r r e f e lé is, m e g g á z z a l — d a r ­ v a d o z ik a z a sz ta lo s, s m e g c ir ó g a tja a s z e r­ k e z e te t, a m e ly te g n a p m é g o tr o m b a r ö n k ö ­ k e t s z e le te lg e th e te tt a m e lle tte á r u lk o d ó fa fo s z lá n y o k ta n ú s á g a sz e rin t. A m e s te r ö tv e n e n fe lü l. N y is z le tt v á ll, la p o s m e llk a s, s z o k a tla n u l sz éles te n y é r , s m é la b ú s , a jö v ő é r t a g g ó d ó te k in te t. — E g y re k e v e s e b b a jó m u n k a . A T ü z é p k is z o lg á lja a z é p ítte tő k e t a jtó v a l, a b la k k a l. A f a lu s ia k m é g a g a r á z s k a p u t is m a g u k ­ n a k b a r k á c s o ljá k . A z ö ld o la j e l ta k a r j a a h ib á k a t. A sá m li, h o k e d li k in e k k e ll m á r �a k o m b in á lt s z e k ré n y m e llé ? — m o r fo n d í­ ro z ik m a g á b a n a z ö reg . — E g y -k é t polc, k is e b b p á s z ítá so k . K o n y h a b ú to r t u to ljá r a h á r o m e s z te n d e je r e n d e lte k . A z a d ó t m e g c s a k k e ll fiz e tn i. G o n d o lk o d o tt m á r a z o n is, h o g y a b b a ­ h a g y ja az e g é sz et, d e m ir e m e n n e ősz f e j­ je l a z é p ítő k n é l v a g y a g y á r b a n . S a jn á lja a s z a b a d s á g o t is, m e r t m a g a u r a , a k k o r k el, a m ik o r a k a r , ú g y s e m b ír n á m e g sz o k ­ n i m á r a k ö te lé k e k e t. A s z ta lo s t n e v e lt a fiá b ó l is. M a r a d t v o ln a m e lle tte , d e ő k ü ld ­ te b iz to s m u n k a h e ly r e . H é t v é g é n b e s e g ít a g y e re k , a m ik o r ú g y a d ó d ik , á c sh o z sze­ g ő d n e k , a z m é g jó jö v e d e lm e t hoz, k ü lö ­ n ö se n , h o g y f ű ré s z g é p p e l r e n d e lk e z ik . — N éz ze m e g a z ú jte le p i h á z a k a t. M a jd m in d e g y ik h e z é n v á g ta m a s z a r u k a t. H a e g y e tle n g ö r b é t ta lá l b e n n e , s u s z te r n e k h ív ja n a k — je g y z i m e g tré f á lk o z v a . A zt m o n d ja : h a m á r a m u n k a k e v é s, le g a lá b b a jó k e d v n e k le g y e n b ő v ib e n . S z iv a r r a g y ú jt, m é ric sk é li, k u p a c o k b a r a k j a a d e s z k a c s o n k o k a t. S ie t a k ö n y v e s ­ p o lc c a l: e g y h é t r e v á lla lta . M a d á c h -e m l é k é r m e s e k „ m e g v a l l a tá s a ” r ö g tö n o tt v a n m e lle tte a m e g m u ta tá s v á ­ g y a. T e h á t n e m ig a z, m is z e rin t k ö z ö m b ö ­ s e n h a t r á m , h o g y e g y s z o b ro t h o g y a n fo ­ g a d n a k . A z t tu d o m , h o g y e g y sz o b o r n e m t u d h a t a z o rs z á g e g y ik s a r k á tó l a m á s ik ig m in d e n k in e k te ts z e n i. D e h o g y m e g ta lá lja a m a g a b e fo g a d ó r é te g é t, a r r a sz ü k s é g v a n . S a lg ó ta r já n e g y ik e lő n y e p é ld á u l az, h o g y n e m k ö ti m a g á t s tilá r is d o g m á k h o z . I t t m o st, s z e rin te m , e g y s o r o ly a n s z o b o r áll, a m e ly e k a le g k ü lö n f é lé b b k ife je z é s i v á g y ­ ból, f o r m a i k é sz sé g b ő l, m ű v é sz i s z á n d é k b ó l s z ü le tte k . M in te g y a p e llá lv a a r r a az o sz t­ h a t a tl a n tá r s a d a lm i b á z is ra , a m e ly b e n m in d e n k i m e g ta lá lja a m a g a s z á m á ra le g ­ tö b b e t m o n d ó m ű v é t, s a n n a k ö rü l. D e u g y a n a k k o r csiszo ló d ik e g y ik e n is, m á s i­ k o n is, e lfo g a d ja a le g k ü lö n f é lé b b b első r e n d b ő l f a k a d ó m ű v e k e t. M e rt é n a z t h i­ szem , h o g y a z é le t e g y ik n a g y b o ld o g sá g a — s ez a m ű v é s z r e m é g fo k o z o tta b b a n v o ­ n a tk o z ik — , h a v a la k i f e lis m e r i a s a já t b első r e n d jé t, a s a já t m a g a tö r v é n y e it. É n o ly a n sz o b ro t s z e r e te k c s in á ln i, a m ily e n t c s in á lo k , m e r t n e k e m ez e k a tö rv é n y e im . D e fe lis m e re m a m á s o k tö r v é n y e it is, és tis z te ln i tu d o m a m á s o k tö r v é n y é t is. — M a n a p s á g so k szó e s ik a z é p íté s z e t és a k é p z ő m ű v é s z e t, a s z o b rá s z a t, a z ip a r m ű ­ v é s z e t k a p c s o la tá ró l. M i a v é le m é n y e e rrő l a k a p c s o la tró l? — E k ö rü l m é g m in d ig n in c s r e n d b e n m in d e n . A m ik o r n a g y é p íté s z e ti k ö r ö k k i tu d ta k a la k u ln i, a k á r é v s z á z a d o k k a l, a k á r fé lsz á z é v v e l e z e lő tt — g o n d o lo k i t t a B a u ­ h a u s r a — , a k k o r a sz ellem i, d e a s z ű k e b ­ b e n v e t t m ű v é s z e ti é le t is s o k k a l sz o ro ­ s a b b e g y s é g b e n d o lg o z o tt e g y m á ssa l, m in t m a. T e rm é s z e te s e n , n e m h is z e m az t, h o g y p é ld á u l a B a u h a u s t m e g k e ll ism é te ln i. D e ta n u ln i le h e t tő le . A d o tt e g y h a lla tla n u l k if e jle tt g y á r ip a r i, te c h n o ló g ia i le h e tő s é g az é p íté s z e tb e n , a tö b b i c s a k sz e lle m i ösz­ sz efo g ás k é rd é se . I t t m é g so k m in d e n t k e ll te n n ü n k . M a jd n e m a z t m o n d h a tn á n k , h o g y m a n a p s á g e g y ú n . f u n k c io n a lis ta é p íté s z e t él. E g y k ic s it p u r i t á n é p íté s z e t, a m e ly rő l s o k a n a z t m o n d já k , h o g y le r ú g ja m a g á ró l a k é p z ő m ű v é s z e te t. N e m b iz to s, h o g y le ­ r ú g n á m a g á ró l, h a ez e g y sz e rv e s sz e lle m i é le tb e n jö h e tn e lé tr e , s az e g y ü ttm ű k ö d é s s o k k a l s z o ro sa b b le n n e é p íté s z e t és k é p z ő ­ m ű v é sz e t k ö z ö tt, t e h á t n e m a p p lik á c ió ró l le n n e szó. — M in d o lg o z ik je le n le g , m ik a to v á b b i te rv e i? — B e te g v o lta m , t e h á t m o s t k ic s it v isz­ s z a fo g o tt v a g y o k a m u n k a b ír á s b a n . V a n k é t n a g y a d ó ssá g o m , s z e r e tn é m tö rle sz te n i. A N ó g rá d m eg y ei T a n á c s V é g re h a jtó B i­ z o ttsá g a 1978-ban az a lá b b ia k n a k íté lte o d a a N ó g rá d m eg y ei M a d á c h -d íja t, m e ly k itü n te té s a M a d á c h -h a g y o m á n y m e g ő rz é sé re , n é p s z e rű ­ s íté s é re v a ló tö re k v é s je g y é b e n , v a la m in t N ó g rád m e g y e m ű v e lő d é sé b e n , sz e lle m i k ö z­ é le té b e n m e g n y ilv á n u ló k ie m e lk e d ő s z ín v o n a ­ lú te v é k e n y sé g e lis m e ré s é re sz o lg á l: S o m o g y i Jó z s e f K o s s u th -d íja s sz o b rá sz m ű v é sz n e k , a m eg y e k é p z ő m ű v é sz e ti é le té n e k fe lle n d íté s é ­ b en , a s a lg ó ta rjá n i ta v a s z i tá r la t, a sz a b a d té ri sz o b o rk iá llítá s m e g re n d e z é sé b e n v é g z e tt m u n ­ k á já é rt, a m eg y ei k iá llítá s o k o n v a ló re n d s z e ­ res m a g a s s z ín v o n a lú k iá llító i s z e re p lé sé é rt. G u th y É v a z e n e ta n á rn a k , a m e g y e z e n e i é le ­ té b en , e ls ő so rb a n a k ó ru s m o z g a lo m h a g y o m á ­ n y a in a k á p o lá s á b a n é s to v á b b fe jle s z té s é b e n v é g z e tt k im a g a sló ze n e p e d a g ó g ia i és k ö z m ű ­ v elő d ési m u n k á já é r t, a K Ö T A m e g y e i s z e r­ v e z e té b e n v é g z e tt ir á n y ító te v é k e n y sé g é é rt. A S a lg ó ta rjá n i B á n y á sz F é r f ik a r n a k a m u n k á s ­ é n e k k a ri h a g y o m á n y o k á p o lá s a , m e g ő rz é se és n é p sz e rű síté se te r é n n y ú jto tt k ie m e lk e d ő m ű ­ v é szeti m u n k á s s á g á é rt. M a d á c h Im r e sz ü le té sé n e k 155. é v fo rd u ló ja a lk a lm á b ó l — a k o rá b b i é v e k b e n k ia la k u lt h a g y o m á n y o k h o z h ív e n — M a d á c h I m re -d ís z ­ ü n n e p sé g e t re n d e z te k ja n u á r 2 0 -án S a lg ó ta r­ já n b a n , a T u d o m á n y o s I s m e re tte r je s z tő T á r ­ s u la t N ó g rá d m eg y ei sz é k h á z á b a n . E z a lk a ­ lo m m a l k e r ü l t s o r a N ó g rá d m e g y e i M a d á ch d íja k á ta d á s á r a is. SOM O G Y I JÓ Z S E F — S a lg ó ta r já n i f e ls z a b a d u lá s i e m lé k m ű ­ v e a v á r o s e g y ik je lk é p e . M e n n y i id ő re n y ú ln a k v issz a k a p c s o la ta i N ó g rá d d a l? — N a g y o n ré g i id ő re . K e z d e tb e n in k á b b c s a k sz e m é ly e s k a p c s o la ta im v o lta k , k é ­ ső b b m e g s z e re tte m a t á ja t , és m e g b íz á s t is k a p ta m . — S z ív e se n g o n d o l-e e r r e a m e g b íz á s ra ? — Ö rü lö k , h o g y i t t á ll a sz o b ro m S a lg ó ­ t a r j á n fő te r é n . S z e r e te m e z t a f e ls z a b a d u ­ lá si e m lé k m ű v e t. E g y -k é t sz ó t é p p e n e z é rt h a d d s z ó lja k m é g m á s ró l v e le k a p c s o la t­ b a n . I d e g e n k e d e m a t tó l a z a r is z to k r a tik u s fe lfo g á s tó l, a m e ly s z e r in t v a n a m ű v é s z és v a n a tá rs a d a lo m . A z ig a z i m ű v é s z n e m e n g e d h e ti m e g m a g á n a k lé n y é n e k m e re v e lv á la s z tá s á t a tá rs a d a lo m tó l. Ig az, a szo­ b o r, a m ű b e lső e rő b ő l jö n lé tr e , b első ö rö m b ő l, b e lső b o ld o g sá g k e re s é sb ő l, m é g a k k o r is, h a m e g b íz á s ra s z ü le tik — d e A s z o lg á lta tá s o k r a le p te n - n y o m o n r á szo­ r u ln a k , ú g y ig é n y e ljü k , m in t a m in d e n n a ­ p i k e n y e r e t. I d e g e s ít a tö m íté s i h ib a m ia tt csö p ö g ő csap , a f é ln a p o k a t k é s ő k a r ó r a , a g y ú jtá s ro ssz b e á llítá s á tó l k ö h ö g ő sze­ m é ly g é p k o c si, a z e ln é m u lt m a g n ó , a f u t ­ b a llm e c c s le g iz g a lm a s a b b p e rc e in é l e lh o ­ m á ly o s u ló té v é k é s z ü lé k . S a h á z ta r tá s r o ­ h a m o s lé p tű g é p e s íté s é v e l a s z o lg á lta tá s ­ b a n is ú j ig é n y e k je le n tk e z n e k . — H ig g y e el, n e m k ö n n y ű n e k ü n k sem . K e v é s a jó s z a k e m b e r, k i v a g y u n k té v e az a lk a tr é s z e llá tá s in g a d o z á s á n a k . A v e n d é g tü r e lm e tle n , a z t s z e re tn é , h a m á r te g n a p k ija v íto t tu k v o ln a a m a h o z o tt k é s z ü lé k e t. M i is u g y a n a z z a l a p r o b lé m á v a l ta lá lk o ­ z u n k a z ü z le tb e n , a m ik o r b e le c se m p é sz ik a sz a lá m iv é g e t a tíz d e k á b a , a r o m lo tt g y ü ­ m ö lc sö t a z a c s k ó a l j á r a a p ia c o n , a m ik o r a p in c é r e k c s e v e g n e k , s fé l ó r á t k e ll v á r n i a le v e sre , a m ik o r e s te tíz k o r h iá b a á c s o r­ g u n k a ta x iá llo m á s o n . N e m v á r j u k a d ic s é ­ r iá d á t, d e m i is e m b e r e k v a g y u n k ! — p r é ­ d ik á l a z Á F É S Z if jú m ű s z a k i v e z e tő je . S z a b ó G y u la V a n e g y B a rtó k -s z o b ro m , a m it b e s z e re t­ n é k fe je z n i. S v a n e g y m á s ik sz o b ro m , a m e ly a M in is z te r ta n á c s ü d ü lő jé b e k é s z ü l, B a la to n ö s z ö d re — n a g y k e ttő s f ig u ra . E ze­ k e t a k a r o m c s in á ln i. J ó ó r á b a n le g y e n m o n d v a , m o s t m á r o tt ta r to k , h o g y fé l é le tn a g y s á g ú f i g u r á k a t c sin á lo k . S ő t, m o st e lk e z d te m e g y é le tn a g y s á g ú ü lő f ig u r á t, a m it a s a j á t m a g a m ö rö m é re , b o ld o g s á g á ra te r e m te k ; ez t a s a lg ó ta r já n i ta v a s z i t á r l a t ­ r a , v a g y a s z a b a d té r i s z o b o rk iá llítá s r a sze­ r e tn é m b e k ü ld e n i. A b e te g s é g e m m é g fo ­ k o z o tta b b a n e lto lt e g y o ly a n m ű f a j fe lé is, a m ib ő l k o r á b b a n r é s z b e n k im a r a d ta m , de a z ó ta n a g y o n s o k ö rö m e m te lik b e n n e : p la ­ k e tte k e t, é r m e k e t c s in á lo k . E z e k te m a ti­ k a ila g a le g s z a b a d a b b és le g v á lto z a to s a b b d o lg o k . S a lg ó ta r já n n a k is c s in á lta m m á r p la k e tte t. E z e k s p o n tá n ö rö m b ő l sz ü le tn e k , a sz e re le m , a h a lá l k é r d é s e iv e l fo g la lk o z ­ n a k . A z e m b e r n e k h o z z á k e ll sz o k n ia , h o g y a d r á m á k k a l is sz e m b e k e ll m e r n i n ézn i. É n m o s t é rz e m , m ily e n so k f ü g g attó l, h o g y k o m o ly h e ly z e tb e n a z e m b e r h o g y a n tu d sz e m b e n é z n i m a g á v a l, a z é le tte l v ag y a v o lt é le tte l. M e n n y i e r ő k e ll a h h o z , hogy n e v in n y o g jo n , h a n e m e m b e r i ta r t á s s a l és m é ltó s á g g a l g o n d o lja á t a z o k a t a z á llá s ­ p o n to k a t, a m ik o r a fö ld g o ly ó e g y d ió n y ira ö ssz e z su g o ro d ik , és tu la jd o n k é p p e n le h á m ­ lik r ó la m in d e n fe le sle g e s, m in d e n s a lla n g d e e r r e a d ió r a r á f é r a z a lé n y e g , a m it a z é le tb e n te tté l. A m á s ik n a g y k é r d é s e a lé t­ n e k v a g y a n e m lé tn e k az, té n y le g te t t - e a z e m b e r a n n y it, h o g y ez a d ió te le v a n . Ha ez a d ió te le v a n , és n in c s le lk iis m e r e tf u r ­ d a lá so d , a k k o r a d r á m a ó r á i m e g k ö n n y ü l­ n e k . N e k e m e z e k a z id ő k n a g y o n n eh e ze k v o lta k , m e r t v á r a tla n u l é r t a b e te g s é g e m és a je lk é p e s h á z a m — m ű v é s z e te m e t n e ­ v e z e m h á z n a k — m é g n e m k é s z ü lt el, a te ­ te jé t m é g r e n d e s e b b e n m e g k e ll c s in á ln i S zó v al, m é g a te tő n in c s r e n d e s e n fe lté v e E m ia tt v o lt b e n n e m n o s z ta lg ik u s sz o m o rú ­ ság, h o g y ja j, h á t e z t a te tő t n e m t e t t e n fel. S o k m in d e n m á s s a l fo g la lk o z ta m , am i elő l n e m tu d ta m k ité r n i, s ez r e n g e te g id ő ­ m e t e lv e tte . M o st n a g y o n so k m in d e n tő l m e g v á lta m . A z e ljö v e n d ő id ő b e n a fő isk o ­ lá n a k és a m ű te r e m n e k a k a r o k é ln i, n a ­ g y o n m in im á lis tá r s a d a lm i k ö te le z e tts é g e ­ k e t m e g ta r tv a . D e a z t h isz e m , h o g y e n n y i ö n z é sse l m o s t ta r to z o m m a g a m n a k . É s h a n e m n a g y k é p ű k ije le n té s , a k k o r a z t h i­ szem , h o g y a m ű te r e m b e n tö r té n ő d o lg o k ­ n a k a z é r t m é g is v a n tá r s a d a l m i k is u g á r z á ­ sa, s íg y m é g is c s a k a tá r s a d a l m a t sz o lg á ­ lom , a m ik o r s z o b ro t c sin á lo k . J ó l vagy ro ssz u l, k é p e s s é g e m és tu d á s o m sz e rin t. 5 �G U TH Y ÉVA — B o rso d b ó l k e r ü lt N ó g rá d b a . H o g y a n ? — G ö rö m b ő ta p o lc á n s z ü le tte m , M isk o l­ co n d ip lo m á z ta m 1 9 61-ben a z e n e m ű v é sz e ­ ti sz a k isk o la ta n á r k é p z ő ta g o z a tá n , szol­ féz s és z o n g o ra s z a k o n — a k k o r m é g a s z a k is k o lá n a k v o lt k ü lö n ta n á r k é p z ő ta g o ­ z a ta is. S a lg ó ta r já n b a 1 9 61-ben k e r ü lte m . — H ová? — A R á k ó c z i ú ti Á lta lá n o s Is k o lá b a . É n u g y a n a z e n e isk o la i m ó d s z e r ta n t is m e rte m , ez a z o n b a n n e m o k o z o tt n e h é z s é g e t. A n e ­ h éz sé g in k á b b a b b a n v o lt, h o g y n a g y cso­ p o r to k k a l k e lle tt fo g la lk o z n o m . A z ó ta i t t ta n íto k . — S a lg ó ta r já n z e n e k e d v e lő k ö z ö n sé g e é v e k ó ta g y a k r a n h a l lh a t ja é n e k e ln i G u th y É v á t a le g k ü lö n fé lé b b re n d e z v é n y e k e n . M it m o n d a n a el é n e k lé sse l v a ló k a p c s o la ­ tá ró l? — A z é n e k lé sse l v a ló k a p c s o la to m v a ló ­ b a n n a g y o n ré g i. A g y e r e k e k k ö z ö tt fi­ g y e lte m fe l a r r a , h o g y s z e r e te k é n e k e ln i. V is s z a já r ta m M is k o lc ra m a g á n é n e k ó r á k r a . A n n y ir a k o m o ly a n v e tte m ezt, h o g y 1975b e n B u d a p e s te n m a g á n é n e k ta n á r i d ip lo ­ m á t is sz e re z te m , a Z e n e m ű v é s z e ti F ő isk o ­ lán. — G y a k o rló p e d a g ó g u s k é n t h o g y a n l á t ­ ja a z e n e o k ta tá s h e ly z e té t N ó g rá d b a n ? — V a ló b a n c s a k sz e m é ly e s v é le m é n y e ­ m e t m o n d h a to m . S z e rin te m , je le n le g se m a s a lg ó ta rjá n i, se m a n a g y b á to n y i és b a la s ­ s a g y a r m a ti z e n e isk o la n in c s o ly a n h e ly z e t­ b e n , h o g y k ö r n y e z e te s z té tik a ila g is a m a ­ x im u m o t a d h a tn á . J ó lle h e t, a z is k o lá k je l­ le g é b ő l k ö v e tk e z ik az, h o g y k ü ls ő m e g je le ­ n é s ü k b e n is m a g a s sz ín v o n a lú e s z té tik a i é r té k e t n y ú jts a n a k , h is z e n ez in s p irá ló a n h a t h a t a z e n e ta n u lá s r a is. A m e n n y ire én k o llé g a k é n t a z e n e is k o lá k b a n ta n ító k a t is­ m e re m , ta r ta lm ila g a m a x im u m o t k ív á n ­ já k n y ú jta n i ta n ítv á n y a ik n a k . — T e v é k e n y e n r é s z t v e t t a k ó ru s m o z g a ­ lo m b a n is. — Ig e n . S a já t k ó ru s o m v a n , a s a lg ó ta r ­ já n i J ó z s e f A ttila m e g y e i M ű v e lő d é si K öz­ p o n t k a m a r a k ó r u s a . 1969 ő sz étő l k e z d tü n k el é n e k e ln i, 1970-ben v o lt az első országos sz e re p lé sü n k . — A K Ó T A N ó g rá d m e g y e i titk á r a k é n t sz ó ln a r ö v id e n a sz e rv e z e t te v é k e n y s é g é ­ rő l? — A m ú lt é v b e n m e g h a tá r o z o tt f e la d a ­ ta in k le g n a g y o b b r é s z é t e r e d m é n y e s e n v é ­ g e z tü k el, a m e g y e z e n e i é le té n e k fe jle s z ­ té se é rd e k é b e n . 1977 első fe lé b e n a K Ó T A m e g y e i s z e rv e z e té n e k m u n k á já t a m e g y e k ö z m ű v e lő d é si ta n á c s is v iz sg á lta , a K Ó ­ T A e ln ö k é n e k e lő te rje s z té s é b e n , Ö r v e n d e ­ tes té n y k é n t e m líth e te m , h o g y k ó r u s a in k a m e g y é b e n s z á m b e lile g g y a r a p o d ta k . D e so k te n n iv a ló n k v a n m é g az if jú s á g i é n e k ­ k a r o k te ré n . A z o p tim á lis a z le n n e , h a m in d e n k ö z é p fo k ú in té z m é n y b e n m ű k ö d n i é n e k k a r . S a jn o s, e n n e k se m szem é ly i, se m m ű k ö d é s i f e lté te le i n e m a d o tta k . T a v a ly f e ln ő tté n e k k a r a in k s z á m a n e m v á lto z o tt. A sz e re p lé si le h e tő s é g e k b ő v ü lte k a b u d a p e s ­ ti m ú z e u m i h a n g v e r s e n y e k p r o g ra m já v a l s m in ő s íte tt v e g y e s k a r a in k v a la m e n n y ien ré s z t v e tte k az ily e n a lk a lm a k o n , sz é le sít v e a z e n e k e d v e lő m ú z e u m i lá to g a tó k tá b o ­ r á t. A z 1977-re te r v e z e tt m e g y e i k ó r u s ta ­ lá lk o z ó v isz o n t sz e rv e z é si o k o k m ia tt el m a ra d t. — N ó g rá d m e g y e g a z d a g a z e n e i f ol­ k ló r-h a g y o m á n y o k b a n is. — V a ló b a n , b ő sé g e s te n n iv a ló n k volt az e lm ú lt id ő s z a k b a n a h a g y o m á n y o k á p o­ lá s á b a n . N ég y , im m á r h a g y o m á n y o s ren ­ 6 de z v é n y s z ín e s íte tte a n y á r p r o g r a m já t: Rá r ó s p u s z tá n a R á ró s i K u ltu r á lis N a p , H o l­ ó k ő n a P a ló c S z ő tte s, B á n k o n a N e m z e ti­ ség i N a p és M a g y a r n á n d o r b a n a P a ló c N a p és a m in ő s íté s. A m e g y é b e n je le n le g le g ­ tö b b e t a sz é c sé n y i já r á s te s z a n é p i h a g y o ­ má n y o k ő rz é sé b e n . T a v a ly á p r ilis b a n és má ju s b a n a p á v a k ö r ö k r é s z é r e m in ő s íté s vo l t , a m e ly az id é n m e g re n d e z e n d ő o rsz á ­ gos m in ő s íté s e lő z m é n y é n e k sz á m ít. — I d e i f e la d a to k ? — T e r v e in k k a p c s o ló d n a k a z o rsz á g o s re n d e z v é n y e k h e z . M in d e n e k e lő tt k é t j e ­ lentős p r o g r a m o t e m e ln é k k i. A z e g y ik a R ö p ü lj p á v a - k ö r ö k o rsz á g o s m in ő s íté se . A m á sik a V á n d o r S á n d o r - é n e k k a r i sz e m le és f e s z tiv á l b e m u ta tó in a k e lő k é sz íté se , az é r d e k e lt k ó r u s o k m e g fe le lő s z a k m a i sz ín ­ v o n a lá n a k b iz to s ítá s a . E k é t — n a g y tö m e ­ g e k e t m o z g a tó — r e n d e z v é n y h e z sz ü k sé g v a n m e g y é n k v a la m e n n y i jó l k é p z e tt, a m ű f a jb a n o tth o n o s a n m o zg ó s z a k e m b e r é ­ n e k se g ítő m u n k á já r a . F e la d a ta in k ré sz le ­ te z é s é re n e m té r e k k i. M ég a n n y it e m líte ­ n é k , h o g y fo k o z o tt g o n d d a l s z e r e tn é n k m e g o ld a n i a m e g y e i k ó ru s v e z e tő k k a r n a ­ g y i to v á b b k é p z é s é t, ille tv e k é p z é s é t. A N é p m ű v e lé s i I n té z e t „ A ” k a te g ó r iá s ta n f o ­ ly a m á r a s z o rg a lm a z z u k a je le n tk e z é s t. A m e g y e i m ű v e lő d é s i k ö z p o n tta l és a to ­ v á b b k é p z é s i k a b in e tte l k ö z ö se n te rv e z z ü k a n y á r i to v á b b k é p z é s t, a m e ly h e z a te m a ti­ k á t a N é p m ű v e lé s i I n té z e ttő l v á r ju k . B í­ z u n k a b b a n , h o g y n é m ile g s ik e r ü l m a jd e g y s é g e s íte n i k a r n a g y a in k k ü lö n b ö z ő t u ­ d á s s z in tjé t. S A L G Ó T A R JÁ N I B Á N Y Á S Z F É R F IK A R — A S a lg ó ta r já n i B á n y á s z F é r f ik a r k i­ tü n te té s é t V irá g L ász ló k a r n a g y v e tte á t. M ió ta k a r n a g y a a b á n y á s z f é r f ik a r n a k ? — 1974. j a n u á r 1 -tő l v e tte m á t a k a r v e ­ z e té sé t, k is s é k r itik u s id ő b e n . U g y a n is a k o r á b b i k a r n a g y le m o n d o tt, n y u g d íjb a m e n t, s a b á n y á s z f é r f i k a r f e n n á llá s a 50. é v f o r d u ló já n a k m é ltó m e g ü n n e p lé s é r e k é ­ sz ü lt. S a lg ó ta r já n b a n 1974 m á ju s á b a n v o lt egy o rsz á g o s m u n k á sk ó ru s fe sz tiv á l, a m e lly e l a K Ó T A k ö z p o n ti v e z e tő sé g e a b á n y á s z f é r f i k a r fé lé v sz á z a d o s ju b ile u m á t k ív á n ta ü n n e p e ln i. E z e g y ú tta l m in ő s íté s is volt. A k ó r u s A ra n y k o s z o r ú d ip lo m á s le tt ez a lk a lo m m a l. 1 9 7 6 -b an s z in té n m e g k a p ­ tu k a z A ra n y k o s z o r ú d ip lo m á t. 1974-ben e g y é b k é n t a g o n d o k és az ö rö m ö k is e g y ­ a r á n t r á n k s z a k a d ta k : a m in ő s íté s id e jé b e n d e r ü lt ki, h o g y a k ó r u s t e g y w a le si u ta z á s ­ r a is je lö lté k , a z o tta n i b á n y á s z fe s z tiv á lo n v aló r é s z v é te lre . E z a s z e re p lé s ig e n s e r ­ k e n tő e n h a t o t t a k ó r u s ra . G o n d o k , te r m é ­ sz e te se n , v a n n a k — e ls ő s o rb a n lé ts z á m b e ­ li p r o b lé m á k . E ttő l f ü g g e tle n ü l ú g y é rz e m , h o g y a k ó ru s m in ő s é g ile g e g y r e sz ilá rd a b b , n e m c sa k a ré g i m u n k á s m o z g a lm i h a g y o ­ m á n y o k a t v isz i to v á b b — ez e g y ik első ­ r e n d ű f e la d a t! — , h a n e m m a d rig á lo k k a l, n é p d a lo k k a l, e g y é b k ó r u s m ű v e k k e l b ő v íti r e p e r to á r j á t, t á g ítja lá tó k ö r é t, s z é le síti s tí­ lu s is m e re té t. — E m líte tte a z u tá n p ó tlá s i g o n d o k a t. Á lta lá b a n m i az o k a ez e n g o n d o k n a k ? — É n e k k a r i u tá n p ó tlá s i g o n d o k ró l v a n szó. I t t m o s t v á la s s z u k k e t té a f é r f i - és a n ő i s z ó la m o k a t. A n ő i s z ó la m o k k a l á lta lá ­ b a n n in c s g o n d . A f é r f ia k n á l v a n . E n n e k e g y ik a la p v e tő h á t t e r é t a b b a n lá to m , h o g y a z á lta lá n o s és a k ö z é p isk o la i é n e k k a r o k ­ b a n , a h o l a g y e r e k e k az é n e k k a r i m u n k á t m e g s z e re th e tn é k , e ls ő s o rb a n lá n y o k a t t a ­ lá lu n k . F iú k a t a m u tá lá s m ia tt h a to d ik - h e ­ te d ik o sz tá ly o s k o r b a n m á r n e m v e s z n e k b e, s ő t g y a k r a n m á r k o r á b b a n sem . T e h á t a f iú k n a k az á lta lá n o s és a k ö z é p isk o la i é n e k ta n á r o k s o k k a l k e v e s e b b te r e t a d n a k ah h o z, h o g y a k ó r u s m u z s ik á t m e g s z e re t­ h essék . S o k s z e m p o n tb ó l m e g is é r te m e z e­ k e t a ta n á r o k a t, m e r t a f iú k k a l v a ló v e ­ gyes k a r so k k a l n e h e z e b b m u n k a . A sz a k k ö z é p is k o lá b a n és a z ip a ri ta n u ló in té z e te k ­ b e n m é g k e v e s e b b a le h e tő s é g , m e r t e z e k ­ b e n é n e k ta n ítá s és é n e k ta n á r sin cs. E z é rt v a n n a g y je le n tő s é g e a n n a k , h o g y a sa lg ó ­ ta r j á n i ip a r i s z a k m u n k á s k é p z ő in té z e tb e n a m ú lt é v b e n m e g in d u lt az é n e k k a r i m u n ­ k a. E lk é p z e lh e tő , h o g y e z e k b ő l a f ia ta l é n e k e s e k b ő l if jú m u n k á s k o r u k b a n m u n ­ k á s é n e k k a r i ta g o k le szn e k . — T é r jü n k v issz a a tö b b m in t fé lsz á z e s z te n d ő s b á n y á s z f é r f ik a r r a , a m e ly n e k m ű k ö d é s e p o litik a i s z e m p o n tb ó l is je le n tő s v o lt. H o g y a n d o lg o z n a k je le n le g ? — V a ló b a n , a b á n y á s z f é r f ik a r , b á r a m ú ltb a n k ü lö n b ö z ő n é v e n m ű k ö d ö tt, d e m in d ig m u n k á s k ó r u s v o lt, s m ű k ö d é s e p o ­ litik a i sz e m p o n tb ó l is je le n tő s v o lt. A z é n e k k a r i ta g o k a h a la d á s é r d e k é b e n j ö t ­ te k össze, ez m ű s o r p o litik á ju k o n is l á t ­ sz o tt. G y ű lé s e k e n , tö m e g m e g m o z d u lá s o k o n lé p te k fe l, a h o l g y a k o r ta c s e n d ő rö k o sz la t­ tá k fe l a tö m e g e t, s ő t e g y íz b e n m a g á t az é n e k k a r t is te lje s e g é sz é b e n le c s u k tá k . M o st a b á n y á s z f é r f ik ó r u s k é ts z e re s k iv á ló e g y ü tte s , a S z o c ia lista k u l t ú r á é r t je lv é n y ­ n y e l k itü n t e te tt k ó ru s , és m o s t — ö rö ­ m ü n k r e — m e g k a p tu k a N ó g rá d m e g y e i M a d á c h -d íja t. A k ó r u s je le n le g h e ti k é t p r ó b á t ta r t . F e llé p é s e in k a le g v á lto z a to ­ sa b b a k . E lső so rb a n , te rm é s z e te s e n , a k ü ­ lö n b ö z ő tá rs a d a lm i, p o litik a i je lle g ű m e g ­ m o z d u lá s o k o n , ü n n e p e k e n , n a g y g y ű lé s e ­ k e n stb . lé p ü n k fel. D e az e lm ú lt é v b e n k o n c e r ts z e rű en is f e llé p tü n k a b á n y á s z f ú ­ v ó s z e n e k a r ra l k ö zö sen . S ő t, f ilh a rm ó n ia i h a n g v e r s e n y e n is s z e r e p e ltü n k m á r e g y n e h é z B r a h m s -m ű e lő a d á sá v a l. — H a llh a tn á n k r ö v id e n v a la m it ré s z le ­ te s e b b e n is a b á n y á s z f é r f i k a r m ű s o rp o li­ tik á já r ó l? �— M ű s o r p o litik á n k a t e g y ré s z t b e fo ly á ­ s o lja m a g a a z a té n y , h o g y m u n k á s k ó ru s v a g y u n k , te h á t N ó g rá d m e g y e m u n k á s ­ é n e k k a r i h a g y o m á n y a it k ív á n ju k á p o ln i és é b r e n ta r t a n i. E b b e n s z e re p e ln e k n ó g r á d i n é p d a lo k , m u n k á s d a lo k , o rsz á g o sa n is m e rt m u n k á s d a l-fe ld o lg o z á s o k , és íg y to v á b b . De z e n e i sz e m p o n tb ó l ig e n n e h é z k ó r u s m ű v e k e lő a d á s á r a is v á lla lk o z n u n k k ell. H ogy c s a k e g y p é ld á t m o n d ja k , a V á n d o r S á n ­ d o r-s e re g s z e m lé re m o s t é p p e n e g y n a g y o n n e h é z V á n d o r S á n d o r - m ű v e t ta n u lu n k , A d y E n d r e - v e r s r e í r t m ű v e t: E sze T a m á s k o m á ja . J e le n le g a k ó r u s n a g y c é lja a V á n ­ d o r S á n d o r -s e re g s z e m lé re és f e s z tiv á lra Való jó fe lk é sz ü lé s. E z e n k ív ü l á lla n d ó a n k é s z e n lé tb e n t a r t u n k 15— 20 p e rc e s b lo k ­ k o k a t, h o g y h a b á r m ik o r sz ü k sé g v a n a k ö z ­ r e m ű k ö d é s re , n e jö jjö n z a v a r b a a k ó ru s. E g y é b k é n t, a s a lg ó ta r já n i B á n y á sz M ű v e ­ lő d é si H á z b a n m ű k ö d ik , ta g lé ts z á m u n k 30 k ö rü l m ozog. T ó th E le m é r N é m i e lm e f u ita tá s a z ö r ö k l ö t t n y e lv ü r ü g y é n B o ld o g u lt e m lé k ű L e n h o ssé k M ih á ly p ro ­ fe ssz o r a n a tó m ia i e lő a d á s a in a k sz ö v e tta n i je g y z e te k e r ü lt e lé m a m in a p a fió k o k r e n ­ d e tle n re n d jé b ő l: rég i e g y e te m i n a p ló m . B e n ­ n e a z e m b e ri te s tsz ö v e d é k m e g a n n y i r a jz o la ­ t a : a s e jtfa la k , s e jtn e d v e k , se jtm a g o k , a k ö v é r z sírszö v et, a b o n y o lu lt id e g s e jt, a z e g y sz e ­ rű s é g ü k b e n is a n n y i titk o t, ö rö m e t s v e sz e ­ d e lm e t r e jtő v é rte ste c sk é k , a m illim ik ro n c se ­ k ély ség ű s e jtp á lc ik á k , la z a h u rk o k , a fe lh á m p ik k e ly e in e k g y ö n g y h á z fé n y szín e i, az izom f ib rillu m a in a k c é rn a s z á la i. A je g y z e t e g y ik o ld a lá n az ö rö k lé s t h o rd o z ó k ro m o sz ó m á k k é ­ pe, a p á ro s te ste c sk é k , a g é n ek , a p e te s e jt, a tüsző. F ü le m b e zso n g m ég m a is a ta n te r m i n y ü z s­ gés, a su tto g á s, láb cso szo g ás, fü z e tp a p íro so k csörgése, a zen g ő „ é lje n ” , a m iv e l m in d e n p r o ­ fe s sz o rt ü d v ö z ö ln i ille tt, é s a s z a p o ra lá b d o ­ bogás, je lé ü l a n n a k , h a v a la m i te tsz e tt. A t a n ­ te r m i a ltis z t, Jó zsi b ácsi, o ly ü n n e p é ly e se n á llt az a lsó p a d s o r szélén , k é sz e n a r r a , hogy k ré tá v a l, sziv accsal, b o n c m in tá k k a l sz o lg á l­ jo n , m in th a m a g a is p ro fe ssz o r le n n e ; szigo­ r ú b b te k in te tte l ille tte a z a jo n g ó k a t, m in t m a ­ g a a ta n á rs e g é d , a k i v is z o n t az a jtó m e lle tt ü lt fe h é r k ö p e n y é b e n . M a jd h ir te le n e lh a lk u l az a m a r a d é k n y ü z sg é s is, a m e ly a n n y i ifjú e m b e r k ö z ö tt m ég a le g tis z te lte b b p ro fe ssz o r je le n lé té b e n is m ú lh a ta tla n , m e r t az e z ü stsz a ­ k á llú tu d ó s a h o sszú m u ta tó b o tta l k ö rü lk e ríti a c so n tsz ín ű ü v e g tá b lá ra r a jz o lt sz ín e s á b r á ­ k a t, a k ro m o sz ó m a s e jte k k é p é t, és szól, k issé ö b lö s e n : — Ez az ö rö k ség v iselő . E z e k b e n a s e jte k b e n s z u n n y a d s v á ra k o z ik eg ész é le tü n k és az u t á ­ n u n k k ö v e tk e z ő k é : m ú ltu n k és jö v e n d ő n k . V issz a fe lé so k sz á z e z e r e sz te n d ő v e l és e lő re is az id ő b en , a m íg c sa k e m b e r f a jta él. A m á k ­ szem m ik ro n n y i ré s z é b e n jó és ro ssz, h á b o rú és bék e, egészség s b eteg ség , s ik e r és k u d a rc , fe k e te és fe h é r, sző k e és b a rn a , á ld o z a to s é d e s a n y a és k e g y e tle n u tó d , g y a tr a fa lu s i m u ­ zsik u s és d ia d a lm a s h a d v e z é r, tu d ó s és g y e n g e ­ e lm é jű . N a g y a p a és u n o k a . M a g a a fo ly a m a to s e m b e ri élet. D e tá n e sz e m b e se m j u t e n n e k az a n a tó ­ m ia i ó r á n a k e m lé k e , és a m in d n y á ju n k s z á ­ m á r a oly d rá g á ró l, a m a g u n k a n y a n y e lv é rő l szó lv án n e m a g é n e k és k ro m o sz ó m á k felő l k ö zele d em é d e s a n y á m e m lé k é h e z — h o g y a m ú lt id ő k b u rk á b ó l h á m o z z a m k i az a n y a ­ n y e lv i tu d a t és a v e le re z g ő é rz é s e k ti tk a i t — , h a n e m fü g g e n e össze ezzel a tu d o m á n y o s ta n ó r á v a l a m a m á s ik e m lé k is. L e n h o ssé k p ro fe ssz o r u g y a n is egy p illa n a tr a m e g á llo t t a b e sz é d b e n . V é g ig fe k te tte a hosszú, h a jlé k o n y n á d v e ss z ő t az a sz ta lo n , s így fo ly ­ ta t ta : — H ig g y é k el, k é re m , ezek a k ro m o sz ó m á k a n y a n y e lv i ö rö k s é g ü n k re is h a tá s s a l v a n n a k . T u d a tu n k r a s ö sz tö n e in k re . É s m o s t h ir te le n eg y m e ré sz o d a lív v e l m e ­ g in t p o n to s a n ú j c é lb a ta lá lt. T u d ta , m ié rt m o n d ta ezt. M e rt: — Ig en , a n y a n y e lv ; d e n y e lv h e ly e ssé g is — fo ly ta tta . — S a jn o s , ö n ö k , k o llé g a u ra k , so k ­ szo r k e rü ln e k e lle n té tb e m é g a le g e g y sz e rű b b n y e lv ta n i sz a b á ly o k k a l v a g y é rte lm e z é se k k e l is. O rv o sn a k a z o n b a n h e ly e se n b e sz é ln i k ö te ­ lező! A te g n a p i k o llo k v iu m o n p é ld á u l h á ro m je lö lt u r a t is fig y e lm e z te tte m , n e m o n d jo n „ e g y e lő re ” h e ly e tt „ e g y e n lő ré ”-t. V eg y ü k v é g ­ re, k é re m , tu d o m á su l, hogy az „ e g y e lő re ” id ö ­ h a tá ro z ó , m íg az „ e g y e n lő re ” m ó d h a tá ro z ó . H a ez m é g m in d ig m a g a s n a k tű n n e az u ra k e lő tt, a k k o r m e g m a g y a rá z o m , h o g y az a s z ta ­ los sz o k o tt e g y e n lő re fű ré s z e ln i k é t d e sz k á t és eg y e n lő n a g y s á g ú ra v á g ja az ü g y e s g a z d ­ assz o n y is a s z a lo n n a d a ra b o k a t, á m ez m ég n e m j á r azzal, hogy az a s z ta lo s e g y e l ő r e össze is ille s z ti a d e sz k á k a t, v a g y a h á z ia ssz o n y e g y e lő re m e g is p ir ít a n á a s z a lo n n á t. U d v a ria s lá b d o b o g á s v á lto tta f e l a fig y e lé s c se n d jé t, je lé ü l a n n a k , h o g y te ts z e tt a p ro fe sz ­ sz o ri k ité rő . H ogy az e u ró p a i h ír ű a n a tó m u s — a k a d é m ia i r a n g já h o z illő e n — id ő n k é n t n y e lv le c k é t a d n i s e m s a jn á l a le e n d ő d o k to ­ ro k n a k , a z n a p ta p a s z ta ltu k e lő szö r, d e n e m u to ljá r a . A m in th o g y V á m o ssy Z o ltá n p ro fe sz ­ szor, a g y ó g y sz e rta n sz ig o rú ta n á r a is m in d ig m e g k ö v e te lte a fö ld ra jz i t u d á s t is ; a k in in v e g y je le v a g y a te a a lk a lm a z á s i m ó d ja m e llé k in in m e g a c e y lo n i te a ú t j á t is e l k e lle tt m a ­ g y a rá z n u n k , k ik ö tő tő l k ik ö tő ig . — N e m s z e re te m a z e g y o ld a lú s z a k tu d ó s o ­ k a t — m o n d o g a tta , m e r t a „ s z a k b a r b á r ” k i­ fe je z é s a k k o r m é g n e m v o lt d iv a to s — , az á l ­ ta lá n o s m ű v e lts é g is s z á m ít v a la m it a p á ly á n , je lö lt ú r! B o to r d o lo g le n n e a z t á llíta n o m , h o g y v a la ­ m ifé le k o rs z a k a lk o tó n y e lv ta n i v a g y ö rö k lé s­ ta n i fe lfe d e z é st tesz e k , a m ik o r a z t v a llo m , hogy az ír ó eg ész é le té n á t p o n to s a n e lh a t á ­ ro lh a tó — sz a v a k b a n , sz ó fű z é se k b e n , le le m é ­ n y e k b e n , g o n d o la ti ö ssz e te v ő k b e n jó l k im u ­ ta th a tó — k é tf é le n y e lv e t h a s z n á l: a ré g it, a m e ly e t a lig -e sz m é lő k o rá b ó l o tth o n ró l h o z o tt m a g á v a l, s az ú ja t, a fo ly to n v á lto z ó t, a k o r­ sz e rű t, a m e ly h e z a m a g a le le m é n y e is á lla n ­ d ó a n h o z z á to ld v a la m it. A lk a lm a z ó ja , azaz ír ó ja v á lo g a tja , m i m ó d o n , m e ly íz e k k e l k e ­ v e ri a k e ttő t; ö rö k é le tű le s z -e — a z a z e l t a r t e g y -k é tsz á z év ig — , a v a g y m é g é le té b e n m e g ­ ö reg szik , e lk o p ik , a v u lttá , o lv a s h a ta tla n n á v á ­ lik a n y e lv e . H a s o n líts u k össze az e la v u lt J ó ­ sik a M ik ló st a m a is k ö n n y e n o lv a s h a tó J ó ­ k a iv a l, v a g y é p p e n V as G e re b e n t M ik s z á th ta l! B izonyos a z o n b a n , h o g y az ily e té n k u s z a n y e l­ v i é p ítm é n y n e k v a s b e to n a la p j a az o tth o n ró l ö rö k lö tt é d e s a n y a i n y e lv . És k ü lö n ö s : m in é l in k á b b ú jíta n i, „ c if rá z n i” a k a rju k , a n n á l in ­ k á b b e la v u l. M in é l to v á b b k it a r t u n k a g y e r­ m e k k o ri b e sz é lt n y e lv — te h á t az é d e sa n y a n y e lv e — m e lle tt, a n n á l to v á b b t a r t s é lv e z ­ h e tő a z ir o d a lm ila g h a s z n á lt n y e lv is. (H ogy k iv é te l is e rő s íts e a sz a b á ly t, a m á ig tö k é le te ­ se n m o d e rn P e tő f i-n y e lv e z e t n e m H ru z M á ria ö rö k sé g e u g y a n , á m az a p a , a ro k o n s á g je le sü l b ír ta a m a g y a r n y e lv e t; n y e lv i tu d á s te k in te ­ té b e n a k ö rn y e z e t is je le n te tte P e tő fi s z á m á ra az é d e sa n y á t.) D e m in d e n e s e tb e n az é d e s a n y á é -e ? É r th e t­ jü k k é p le te se n . N é h a a z a p á é is. J ó k a i — h o g y je le s p é ld á v a l é lje k to v á b b is — a k k é p p b e sz é lt s ír t, a m ik é p p 1820 t á ­ já n , te h á t m é g a z ő sz ü le té se e lő tt K o m á ro m ­ b a n s á lta lá b a n a C sa lló k ö z b e n b e sz é lte k . A n y e lv i h a tá s o k ir á n t is e rő s e n fo g é k o n y lé v é n a z o n b a n , a k o m á ro m i sz ó lá sm ó d m e lle tt k ö n n y e n m a g á b a o ld o tta a p á p a i és k e c sk e ­ m é ti id ió m á t is, a ju r á tu s i la tin s á g g a l e g y ü tt. M iv el a z o n b a n e lső n e v e lő m e s te re m a g a az é d e sa p a , J ó k a y J ó z s e f v o lt, fe lté te le z h e tő , h o g y a k is J ó k a i a n y a n y e lv e n a g y ré s z t a z a p a m a g y a r n y e lv e k é n t je le n tk e z e tt, e z t k a p ta a já n d é k u l az e lső isk o la i k la s sz is b a m e n e t. I t t a z tá n — m in t m in d e n g y e re k re — a k ö rn y e ­ z e t is e rő s h a tá s s a l v o lt, d e ez m á r c sa k az o tth o n ta n u l t n y e lv e t g a z d a g ítja to v á b b . M ik ­ s z á th ír ó i n y e lv e lé n y e g é b e n az 1840-es év ek k ö z n a p i b e s z é d fo rm á já v a l in d u lt, a B a la s s a ­ g y a rm a t k ö rn y é k i n ép, a v id é k i kö zn em esség , v a la m in t a rim a s z o m b a ti p o lg á rsá g s a g ö m ö ri k ú riá k k e d é ly e se n é v ő d ő n y e lv é v e l ö tvöződve. E zzel é lt oly re m e k ü l, hogy n y e lv e z e te m ég m a is é lő n e k h a t, m á ig se m a v u lt, h o lo tt m e g ­ a n n y i k o r tá r s a n y e lv i friss e sé g te k in te té b e n k id ő lt m ellő le . L e g n a g y o b b n y e lv m ű v é sz ü n k , A ra n y J á n o s a m ú lt sz á z a d e le ji B ih a r g a z ­ dag, á rn y a la to s — és m in d m á ig p é ld a s z e rű — n y e lv é t ö rö k ö lte és ő re á is h a to t t az é d e s a p a ; á m A ra n y n á l is a n y a n y e lv rő l sz ó lu n k , a m e ly n y e lv v é g ü l a k ö rn y e z e t h a tá s á r a v irá g z o tt ki o ly ék essé. (A szó k ép n e m b o to r: sz o k tu n k v i­ rá g z ó n y e lv r ő l b eszéln i.) A ra n y k im ű v e lt n y e lv e g y ö k e re ib e n az 1820-as n é p n y e lv , fo ly ­ to n o s, tu d a to s g a z d a g ítá ss a l. T o m p a M ih á ly „ a la p ”-b e s z é d m ó d ja b o rs o d i e re d e tű , s á r o s p a ­ ta k i ta n u lts á g g a l s csa k k é ső n jö t t g ö m ö ri b e ­ ü téssel. (B á r R im a s z o m b a tb a n s z ü le te tt, g y e r­ m e k k o rá t a b o rso d i Ig ric b e n tö ltö tte .) A gyö­ k e re k „ e re d é s i id e je ” T o m p á n á l is a m ú lt sz á ­ zad e le je . A d y úgy sz ó la l m eg, a h o g y a n é d e s­ a n y ja a m ú lt sz á z a d ö tv e n e s -h a tv a n a s év e ib e n b eszélt. M óricz Z sig m o n d s z in té n a m ú lt s z á ­ zad ö tv e n e s -h a tv a n a s é v e in e k n y e lv é t h a llo tta elő szö r, a z é d e s a n y á k a lig h a sz o k ta k v á lto z ­ ta tn i a g y e rm e k k o rb a n ta n u l t n y e lv ü k ö n . A M ó ric z n y e lv e s z a tm á r i id ió m a . T a m á s i Á ro n m ég m e s sz e b b rő l k a p ta a n y a n y e lv é t: a n a g y ­ a n y á k , n a g y a p á k n y e lv é t ő riz te m eg s a d ta to ­ v áb b . N e m k é tség es, hogy a v id é k i g y e rm e k a sz ü le té se e lő tt h a rm in c - n e g y v e n é v v e l b e ­ sz é lt n y e lv e t h a llja elő szö r, a z o n n e v e lk e d ik . De, h o g y p e s ti p é ld á v a l is é lje k : P e s te n s z ü ­ le te tt s o tt n e v e lk e d e tt a n y a i n a g y a p á m , s n a g y a n y á m G ö m ö rb e n is az 1840-es, 50-es é v e k p e s ti m a g y a r n y e lv é t b eszélte, k ifo g á s­ ta la n u l. S z á m o ln i a z o n b a n n é m e tü l sz á m o lta k . G y e rm e k e ik — h a z a fia s o k o k b ó l — c sa k m a ­ g y a ru l ta n u lh a tta k . E l is s a j á tí to t tá k a le g te l­ je s e b b rim a s z o m b a tiz m u s t. E z t ta n u lta m m eg én. D e m o st ö n é le tra jz i v is sz a e m lé k e z é st í r ok és az é d es a n y a n y e lv n e k m a g a m ra v o n a tk o z ó g y ö k e re it á so g a tn á m . E z t p e d ig a lig h a le h e t e z e rn y i k ö z b ü lső re z z e n e t n é lk ü l c se le k e d n i. Az é d e s a n y á r a - a p á r a v a ló e m lé k e z é s — h á lá s g y e re k n é l — e g y e tle n tisz ta , f o ltta la n , m ély érzés. Í gy a z tá n h ib á tla n n á lesz a v e lü k k a p ­ c so la to s a la p tu d a t is, a z a n y a n y e lv i ö rö k ség tu d a ta . É s ezzel e g y ü tt sz o ro sa n , so h a szét n e m v á la s z th a tó a n , egész é le tre szó ló n : a sz ü ­ lő fö ld s z e re te te . B á rh o v á v esse is a sors. M e n e k ü lö k a frá z iso k tó l, d e a ttó l ta rto k , hogy a m it it t le írta m , m ég is k ö z h e ly n e k h at. M ég sem fé le k le ír n i a n a g y k ö z h e ly e t: é d e s­ a n y a é s szü lő fö ld . H isz v é g ü l a fe s tő is az a la p s z ín e k k e l dolg o zik , c sa k a z o k a t tu d ja k e ­ v e rn i. A z e n e sz e rz ő n e k m in d ö ssz e n é h á n y o k ­ tá v ja , az o n b e lü l tiz e n k é t, e se tle g tiz e n h a t h a n g ja v a n . Ez a b ir to k a eg y é le te n át. O lv a sv a és ír v a e g y re tö b b e t tű n ő d te m azon — e ln é z é s t az a la n y is á g é r t — , v a jo n m ily en m a g y a r n y e lv e t ta n u lta m é n ? P o n to s a n m e g tu d o k fe le ln i r á : azt, a m e ly e t 1850— 1880 k ö z ö tt b e sz é lte k R im a s z o m b a tb a n A zt te h á t, a m e ly e t é d e s a n y á m k ic si k o rá b a n — 1880-ban s z ü le te tt — o tth o n , is k o lá b a n , p ia ­ cozó p o k o rá g y i k o f á k r a fü le lv e , n e m e s ra d n ó ti P ó sá k és B o d o n o k m e s é lő a jk á n csü n g v e, t a ­ m á s fa li m e g v á rg e d e i te je s n é n é k te jfö lö s b ö g ré ib e n k a n a la z v a , a R im a p a r t já n já ts z v a , a te m p lo m b a n m is é t h a llg a tv a , a M ik sz á th e lő tt is a p é ld a k é p e n tu d ó s F á b ry J á n o s t a n ­ ó rá in fe le lv e , Ib o s é k v a r r o d á já b a n h ím z é st t a ­ n u lv a , a v á ro s i k e rté s z k is lá n y á v a l le p k é t k e rg e tv e , az ó b á s ti b a rk ó k ta lp ra e s e tts é g é n m o so ly o g v a, c s a lá d i n y o m d á n k szerk esztő ség i g y ű lé s e in e k sz e lle m i s z ip o rk á it élv ez v e, k ö v é r fő ző asszo n y o k jó íz ű h a rs o g á s á tó l elzso n g u lv a ta n u lt s b e sz é lt. A b b a n az id ő b e n — a m ú lt sz á z a d v é g é n s e sz á z a d e lső n e g y e d é b e n — 7 �c sa k az n e m sz ó lo tt „ sz o m b a ty ia s a n ” n á lu n k , a k i n e m o tt s z ü le te tt: a m e ssz irő l o d a h e ly e z e tt á lla m i tisztv iselő , az E rd é ly b ő l, S zep esség rő l, D e b re c e n b ő l é rk e z e tt g im n á z iu m i ta n á r , a p re lá tu s , az e sp e re s, a v a g y v a la m e ly k e re s k e ­ d ő -e m b e r, a k i a lfö ld i tá ja k r ó l jö t t fö l G ö m ö r­ b e s z e re n c sé t p ró b á ln i. D e m á r a b e n n s z ü lö tt — p a p i e m b e r é p p ú g y , m in t a k á r a R im a p a r ti c siz m ad ia, a k á d á r, a szállo d á s, v ag y a ta n ító , a m alo m szö g i tím á r, a T o m p a u tc a i g o m b k ö tő , a fésű s, a fö ld b irto k o s és a v é g re h a jtó , a to ­ ro n y ő r és a v á ro s i m é rn ö k , a p o lg á r m e s te r és a h a ra n g o z ó , ső t az a lis p á n s a fő isp á n is — tá r s a d a lm i lé tr a ide, v ag y o d a — a z z a l a k e d ­ ves, d e r ű t k e ltő h a n g sú lly a l, n y ílt és z á r t á - k kal, aó-k k a l, ó-k k a l b eszélt, a m e ly e t jó fü lű e m b e r az első s z á jn y itá s r a is p o m p á s a n e l t u ­ d o tt k ü lö n íte n i a ro z sn y a itó l, a d o b sin a itó l, lo ­ so n citó l, c se tn e k itő l, v a g y a k á r a k ö z e li to r ­ n a a ljitó l, sa lg ó ta rjá n itó l, fü le k itő l is. F a lu ra , k ilo m é te rre m eg le h e te tt á lla p íta n i, m e ly ik m e g y eb izo ttság i ta g m ely v ö lg y b ő l k o csizo tt b e , s a p iaco zó k o fa G u sz o n á ró l é rk e z e tt-e , V a jd a P á lé k felől, a v a g y N e m e s ra d n ó tró l, P ó ­ sa L a jo s fa lu já b ó l, n e tá n B a lo g ró l — a h o l „ k é t e m b e r sem tesz ki egy e m b e rs z á m o t” — , e se tle g S zu to rb ó l, a h o l m é g ,,közös a n a d r á g ”. V ég ül a z tá n m in d e n e k jó té k o n y a n ö ssz e k e v e ­ re d te k egy s a já to s d é l-g ö m ö ri, rim a s z o m b a ti id ió m á v á , és az is e lta n u lta m ih a m a r s a já to s s z ó e jté sü n k e t, a k i K e c sk e m é te n v a g y N a g y v á ­ ra d o n sz ü le te tt, h a so rsa k ö z é n k v e te tte és h o sszú id ő re n á lu n k m a r a d t. A fa lu s ia k a z o n b a n ig e n c s a k n e m sz e re tté k , h a b á rk i csak p a ló c n a k m e ré sz e lte n e v e z n i ő k e t s n em m a g y a rn a k . M ik sz á th jó p a ló c a i­ n a k u tó d a i e rő s e n tilta k o z ta k m in d e n fé le g y a ­ n ú s ítá s ellen . H iszen a n n a k v e tté k ! „ V a ó rg e ­ d é b e ” v a g y „ F e le d b e ” a k á r v e re k e d n i is tu d ­ ta k v o ln a a sé rté s m ia tt. E zt, á r t a tla n u l s jó ­ h is z e m ű e n a gedei v á r a la t t e g y sz e r c sa k n e m m e g sz e n v e d te m m a g a m is. H a p e d ig m á r s e m ­ m ik é p p se m m o s h a ttá k le m a g u k ró l a p aló c n e v e z e te t — k á rö r v e n d v e a szo m széd fa lu ra fo g ták . „A g e sz te te ie k a p aló c o k , n e m m in k !” — m a g y a r á z tá k S e rk é n . C sak a sim o n y ia k , a d a rn y a ia k , b á s tia k s a lm á g y ia k v a llo ttá k az ősi sz á rm a z á st. De a k ­ k o r sem a p aló co t, h a n e m : — B a rk ó k v a g y u n k m i, k é re m , n e m h o lm i p aló co k ! H á t m ég a r a d n ó tia k a B alo g v ö lg y é b e n ! A P ó sák , V a rg á k , B odonok, az a rm á lis ta n e m e ­ sek. A n e m e ssé g e t 1660 tá j á n k a p tá k a bécs i k irá ly tó l. H ú s v é tk o r a k u ty a b ő r t s z itá ra te t­ té k ki, h a d d s z á ra d jo n a n a p o n , n eh o g y a p e ­ nész egye, n ed v e ssé g lá g y íts a a H a d a k lá d á ­ já b a n ! „ G y ü k e r” v o lt v a la m e n n y i a m a g a fé sz k é ­ b en , n e m h o lm i „ g y ü tt-m e n t!” G y ü k e r v o ltu n k ra m in d e n k o r b ü sz k é n h i­ v a tk o z tu n k . C ím e rte le n n e k c ím e re , fá tla n n a k a c s a lá d fá ja v o lt a g y ü k e ri lé t. S zab ó K a ta n é n é m , v a g y P a ta y - S z a b ó J ó s k a b á ty á m m eg é p p e n o ly a n g y ü k e r, a la p g y ü k e r, hogy tá n m é g a k á lv in is ta h ite t is h a m a r á b b v e tté k föl a R im a p a r tjá n , m in t a h o g y a z t K á lv in Já n o s m e g a la p íto tta v o lt G e n f v á ro s á b a n . M eg is v e ­ re k e d te k é r te n é m e ly é v tiz e d e k b e n v á ro s o m ő sei; M á ria T e ré z ia k ir á ly n ő íté lő b írá i le h e t­ n e k r á a ta n ú k . M ég m o n g o lv á g á sú szem ü k , k iá lló p o fa c s o n tju k is m e g v o lt az ősi g y ü k e r­ ség h ez. S ily e té n típ u s b a n r itk á n lá tta m sz e b ­ bet, E u ró p á h o z s im u ló b b a t, m in t S zab ó K a ta n é n ém . A z ősök n y ilv á n Á k o s v a g y H u b a tö rz sfő v e l e g y ü tt s z á r m a z ta k G ö m ö r-K is h o n t­ ba, á s tá k a g y e p ű t R o zsn y ó n á l, h o g y á t ne c sa p jo n G ö m ö rb e a len g y e l. Á m b á r az is le ­ h e t, hogy az ő s a p á t a ta tá r o k h a g y tá k itt. Ha u g y an n e m a tö rö k ö k . . . E zt a „ g y ü k e r-n y e lv e t” h a llo tta m d a lla n i g y e rm e k k o ro m b a n . A n d a lító a n h a n g z o tt, n y e lv ta n ila g is h e ly e s v o lt. A ,,su k -sü k ”-n y e l­ v e t é n tisz te ssé g e s rim a s z o m b a ti p o lg á r s z á já ­ b ó l a k k o r n e m h a llo tta m ; ú ja b b k e le tű , c sú ­ n y á n ta p a d ó h o n i v é te k ez g y ü k e ri n y e lv e z e ­ tü n k e lle n is, m in t a h o g y a p e sti u tc a b o ­ g á n c s k é n t ra g a d ó szöszeit, k is z ó lá sa it tü n e m é ­ n y es g y o rs a sá g g a l v iszi szét a szél, a h a tá r o ­ k o n tú l r a is. E g y -k é t h ó n a p o s v a g y é v es k é ­ sé ssel a p e sti s z le n g e k e t a R im a p a r t já n is m e g ta lá lo m . 8 A m ú lt sz á z a d b é li, v a ló d i g y ü k e r-n y e lv g ra m m a tik á ja , szó fű z é se h e ly e s v o lt, s z a b a to s, ízes. S o k tá jsz ó v a l, e re d e ti k ife je z é s se l k e v e ­ re d e tt. R a g ja it n é h a u g y a n c se ré lté k , a k e ttő s m á s sa lh a n g z ó v a l sem b é k ü lt k i m in d ig a g y ü ­ k e r; ,.m á s a lh a n g z ó ”- t m o n d o tt, v is z o n t az e le ­ m i „ e lle m i” -v é d a g a d t, v e g y tisz ta sá g a a z o n ­ b a n — a m it a ré g ie k tő l ö rö k ö ltü n k — k ris tá ly m a ra d t. A m o n d a to k le le m é n y e ssé g e , a g o n ­ d o la to k ö tle te s sé g e n e m is k e lle tt, hogy e r e ­ d e ti le g y e n ; a b e sz é d s a v a - b o rs a o tt é lt a le­ v eg ő b e n , sz á llo n g o tt sz in te , s m in d e n k i sz ip ­ p a n th a to tt b elő le, v á lh a to tt rim a s z o m b a tiv á v ele. R a g a d t a k ie jté s h e ly i z a m a ta m in d e n ­ k ire . a tr é fá s szó fű zés é p p ú g y , m in t a m in ­ d e n k i n y e lv e h e g y é n fo ly to n o tt in g e rk e d ő g y en g éd c sú fo ló d á si sz á n d é k , a te lita lá la to s b ö k v e rs, a so h a le n e m m o s h a tó r a g a d v á n y ­ név. E g y -eg y e lszó lásb ó l, fé lre s ik e rü lt te ttb ő l, h ib á s lé p é s b ő l m in d h a lá lig fén y lő , a v a g y s ö ­ té tlő p e c sé t le tt. A p ró , c sú fo n d á ro s, ö tle te s v e rs ik é k h a llá s á v a l n ő ttü n k föl. A z éd es a n y a n y e lv fo g a lm i k ö ré t, a lk a lm a z á s i le h e tő ­ sé g é t ez m é g tá g a b b r a n y ito tta . M e rt n e m k ím é lte ö n m a g á t se m az igazi g y ü k e r. M o n d ja m , hogy e m e lk e d e tt g o n d o lk o ­ d á s m ó d ra is v a llo tt — k is p o lg á ri k ic s in y e ss é ­ g e e lle n é re is — , a m ik o r ö n n ö n v á ro s á ra s a já t m a g a k ö ltö tt rig m u s t? H iá b a p ró b á ltá k a g y ü ­ k e r t o rs z á g sz e rte b o ss z a n ta n i a jó l is m e rt b ö ­ késsel, m o n d v á n „Ba ty ib a — h in tó b a já r a lib a !” — m i c sa k m o s o ly o g tu n k r a jta . S h iá b a in g e re lte k a v á ro s n e v é n e k fo k o z á s á v a l: „ H o ­ v á v a ló k e n d ? — B a ty ib a ! — M ily e n B a ty ib a ? — S z o m b a ty ib a ! — És m ily e n S zo m b a ty ib a ? — H á t R im a s z o m b a ty ib a !” Ez is te ts z e tt n e ­ k ü n k ; jó le s e tt; h íz e lg e tt v e le a szo m széd ság . Igazi rim a s z o m b a ti e m b e rt, g y ü k e re k m a r a d é ­ k á t — (m e rt m á r e g y re k e v e se b b e n v a n n a k !) — a lig h a le h e te tt ily e n m ó k á k k a l m e g b o sz ­ s z a n ta n i. H á lá s a n m o so ly o g tu n k é r te s m o ­ so ly g u n k m a is, a z é r t h o g y é sz re v e tté k . B á r m ég m in é l tö b b e n m o n d a n á k ! M in é l tö b b e n h a ll a n á k ! É rk e z te k az id ő k fo ly a m á n n e m -g y ü k e re k is, a k ik a z o n b a n h a m a r b e le s z o k ta k a v á ro s p o lg á ri re n d jé b e , b e h á z a so d ta k , a d ó t fiz e tte k , tisz tsé g e k e t k a p ta k , d o lg o ztak , é p ítk e z te k s m á so d ik n e m z e d é k ü k b e n m a g u k is g y ü k e re k ­ n e k n e v e z te tte k . Á m d e , b á rm e ly ig y ek v éssel p e n g e tté k is le a v á ro s i p ó ta d ó t, az első g e n e ­ rá c ió n e m m e n e k ü lh e te tt, a v e rs e z e te t m e g ­ k ö ltö tté k r á j u k is: S irm a jz e r, R ó m a jz e r, L e n n e r p o sta m e ste r, H ep k a, R e p k a , H u d o b a , K rik , A z ö re g F in d u ra , B u rsz k y , m eg a fia : M in d a h á ro m c siz m a d ia . A B a c h -k o rs z a k s o d o rta ő k e t a g y ü k e r- v á ­ ro sb a, a rig m u s t a p o s ta k ü rt d a lla m á r a é n e ­ k e lté k . M a g u k az é rd e k e lte k is! D e az ö re g F in d u r a fia m á r F a rk a s fa lv y I m r e n é v e n a v á ro s je le s é le tír ó ja . B u rsz k y é k is m e g m ó d o ­ so d ta k , a g y ü k e rs é g e lism e ré sé v e l a z o n b a n az u n o k á k n e m z e d é k é ig k e lle tt v á rn io k . D e a d a l, a m e ly e t r á j u k k ö ltö tte k , m e g ta rtó , eg y ­ b efogó k e ríté s is v o lt u g y a n a k k o r. H a ro k o n sá g o m o ly k o r „ fe lm e n t” P e s tre c sa lá d lá to g a tó b a , a v a g y b a r á ti k ö rb e n ü lt m eg S zeg ed en , Z a lá b a n , k ö rü lv e tté k ő k e t és ó r a ­ sz á m b e sz é lte tté k , m in t m e sé lő n a g y a n y ó t az u n o k á k . B ű v ö le tb e n h a llg a ttá k a g ö m ö ri szót, a rim a s z o m b a ti a n y a n y e lv e t, a m e ly oly éd es v e g y ü le te v o lt a p a ló c n a k , a J ó k a in n e v e lő ­ d ö tt m a g y a rn a k , a b a rk ó ízesség n ek , a n y u s ­ ty a i a k c e n tu s n a k , h o g y a m ik o r a p e stie k , sz e ­ g ed iek , z a la ia k h a llg a ttá k : s z ín h á z i e lő a d á s ­ k é n t élv e z té k . S v o lt eg y b iz o n y ító a d u ja is ro k o n s á g o m ­ nak: — M ik s z á th é lete v é g é ig p a ló c o sa n b eszélt, soha n e m fe le jte tte el. R im a s z o m b a tb a n ta ­ n u lta . A m i fé lig -m e d d ig ig az is. H isz e n k issé M ik ­ s z á th o t is m a g u n k é n a k tu d ju k . T o m p a M i­ h á ly t te lje s e n , b á r g y e rm e k k é n t B o rso d b a n élt, d e P ó s a L a jo s t is, h isz e n ő is „ n á lu n k ” já r t a k i a g im n á z iu m o t. * H á ro m n e m z e d é k n ő tt föl a k k o r tá jt J ó k a i re g é n y e in . É d e sa n y á m ta lá n k ív ü lrő l tu d ta m in d e t. A sz á z a d fo rd u ló é v e ib e n a z tá n á tv á l­ to tta k m á s ír ó k ra is. A fé r fia k M ik s z á th ra , a n ő i o lv a só k — h a n e m B e n ic z k y n é B a jz a L e n ­ k é n é l és O h n e t G y ö rg y n é l ra g a d ta k m eg — S z o m a h á z y Is tv á n ra , G á rd o n y ira , H e rc z e g F e ­ re n c r e k a p c so lta k . E n n e k e lle n é re m é g is J ó ­ k a i ig é z e té b e n b ű v ö lő d ö tt az ország, ő ta n íto t­ ta m eg m a g y a r u l é re z n i, g o n d o lk o d n i, o lv a s ­ ni az o lv a s á s ra h a jla m o s a k a t. A k i v e rs h e z h a jlo tt, a z P e tő fi— T o m p a —A ra n y tr iá s z á t k ö ­ v e tő e n T ó th K á lm á n o n , V a jd a Já n o s o n , fő ­ k é p p a z o n b a n R e v iczk y G y u lá n , E n d rő d i B é­ lán , Á b rá n y i E m ilen , K iss J ó z s e fe n é rz e lg e tt. A m a g á t h iv a ta lo s p a ló c k ö ltő n e k k ik iá lto tt L isz n y a y D am ó K á lm á n m á r k e v e se b b h a tá s ­ s a l v o lt p a ló c g y ü k e rs é g ü n k re . S o k a n m oso­ ly o g ta k r a jta , n e m v o lt h ite le , m ű v irá g n a k , tú lz ó n a k ta r to ttá k . H a J ó k a i m a g y a ru l ta n íto tt m eg é re z n i s o l­ v a sn i egy o rsz á g o t, a k k o r a p e s ti n é p e t m a ­ g y a ru l b e sz é ln i, az o rsz á g o t sz é p e n d a lo ln i: B la h a L u jz a . A k i, p e rsz e , s z in té n R im a sz o m b a tb a n sz ü ­ le te tt. Ille tv e egy k is u tc á b a n , a m e ly k é ső b b s o ­ k á ig T o m p a M ih á ly n e v é t v ise lte , és a h o l 1944-ig T o m p a sz ü lő h á z a is á llo tt, te h á t sz in te sz im b ó lu m n a k h a tó h e ly e n , o tt cso m a g o ltá k p ó ly á b a a v á n d o r tá r s u la t ta g ja i. A k is R e in d l L u jz a u g y a n is m á r a v á ro s k a p u i elő tt, a szí­ n észek k o c sijá n m e g s z ü le te tt. K e re sz tsz ü le i a z o n b a n tő sg y ö k e re s g ö m ö rie k v o lta k , a fö ld b irto k o s D a rv a sé k . Í gy a z tá n g y ü k e r le tt n á ­ lu n k B la h a L u jz a is. Ú gy ra g a s z k o d o tt hozzá a v á ro s — és r a ­ g a sz k o d ik m in d m á ig a z , a k i tu d ja , ki v o lt B la ­ h a L u jz a — , m in t Ö re g -K o m á ro m L e h á r F e­ re n c h e z , h o lo tt tu d n iv a ló , hogy L e h á r is csak sz ü le tn i m e n t K o m á ro m b a , a v ilá g h ír ko szo ­ rú i m á r m á s u tt h u llo tta k fe jé re . B la h a L u jz á n a k m a is v a n sz o b ra R im a ­ s z o m b a tb a n . Ez k ölcsö n ö s v o n z a lo m je le . B la ­ h a L u jz a is ra g a s z k o d o tt v á ro sá h o z . B ü szk e v o lt rá. D icsősége te ljé b e n tö b b s z ö r h ív tá k v e n d é g sz e re p e ln i őt a v á ro s a ty á k G ö m ö r fő ­ v á ro s á b a s B la h a L u jz a oly ö rö m m e l jö tt, m in t a k i n e m p u s z ta v é le tle n s é g b ő l p o tty a n t oda, h a n e m egész f ia ta l k o rá t a g y ü k e re k k ö ­ z ö tt tö ltö tte . Ő v o lt az e g y e d ü li „ g y ü tt-m e n t” . a k it a g y ü k e re k g y ü k e rn e k is m e rte k e l — de, p e rsz e e h h e z e lő sz ö r B la h a L u jz a fén y esen b e fu to tt p á ly á ja k e lle tt. S ih e d e r ú js á g író k o ro m b a n é le te m első k é t m e g s z ó la lta to ttja P ó sa L a jo s özveg y e és B lah a L u jz a volt, B u d a p e ste n . V e lü k a „ G ö m ö r” c í­ m ű h e ly i ú js á g s z á m á ra b e sz é lg e tte m , s m ég m a is to rk o m b a n é rz e m a z t az iz g a to ttsá g o t — p e d ig ö tv e n ö t é v e m á r —, a m e lly e l e k é t a n g y a ls z e líd sé g ű asszo n y a jt a já n c sö n g ettem . A P ó sa L a jo s n é v a l — a m a g a sz e m é ly é b e n is d a lk ö ltő és m e s e író A n d rá s s y L id i n é n é m m e l — v a ló d is k u rz u s m ég csa k m e n t v a la h o g y , h isz e n sz e g rő l-v é g rő l ro k o n n a k s z á m íto tt. B la ­ h a L u jz á n á l a z o n b a n c sa k n e m m e g a k a d ta m . P e d ig ő a rim a s z o m b a tia k a t m in d ig s z ív é re ö lelte. N os, azo n a szép n y á ri d é le lő ttö n f e h é r h a ­ jú , c sip k é s k ö n tö s ű d á m a , d é d m a m a v o lt m á r B la h a L u jz a . E gy é v v e l h a lá la elő tt. F ia ta lo s, b ájo s, k ö z v e tle n je le n sé g m ég a k k o r is. S z e m ­ b e ü lt e te t t m a g á v a l E rz sé b e t k ö rú ti o tth o n á ­ b an . A fa la k o n k o sz o rú k , szalag o k , fé n y k é ­ pek, a v itrin e k b e n je lm e z e k , legyezők, sz ín ­ h á z i é k sz e re k , sz ín lap o k , fe s tm é n y e k , d i a d a l - �je le k . A s a r o k b a n c im b a lo m . A z e g é s z l a k á s e g y n é p s z ín m ű d í s z le t é r e e m l é k e z te t e t t . A z e r k é l y a j t ó e lő t t k ü lö n k is a j t ó is l e n g e t t m é g a s z o b á b a n , z ö ld r e f e s t e t t , v i r á g o s lé c k a p u . F i n u m R ó z si u d v a r á n a k a j t a j á t k e l l e t t k i n y i t ­ n i a a n n a k , a k i a s z a lo n b ó l a z e r k é l y r e lé p e tt. S z ín h á z i d ís z le te k k ö z t é lt. H a k i ü l t a z e r ­ k é ly r e h a lv á n y l il a r u h á j á b a n , a N e m z e ti S z ín ­ h á z r a , a z e g y k o r i N é p s z ín h á z r a , d ic s ő sé g e s z í n h e l y é r e lá t o t t. A c u k o r b a b a S p lé n y i b á r ó n é — m e r t e k k o r m á r r é g a b á r ó n é i r a n g o t v is e lte , n e m so k h a s z n a v o l t b e lő le — k e d v e s k ö z v e tle n s é g é v e l z a v a r b a h o z o tt. S o s e h i t t e m v o l n a : ily e n h í ­ r e s s é g b ü s z k e l e h e t a r r a , h o g y R im a s z o m b a t ­ b a n p ó l y á z t á k b e e lő s z ö r. K ö z ö s s z ü lő v á r o ­ s u n k r a h i v a t k o z ta m z a v a r ta n . M o s o ly g o tt: — T o m p a M ih á ly , H a tv a n i Is tv á n , F e re n c zy Is tv á n szü lő v á ro sá ra ne le h e tn é k b ü szk e ? A ttó l t a r t o t t a m , é s z re v e s z i s m e n t e n k i is n e v e t i R i m a - p a r t i a k c e n tu s o m a t , h is z e n p e s ti r o k o n s á g o m r ö g tö n m o s o ly r a g e r je d t, h a m e g ­ h a ll o t t b e s z é ln i. M in d e n ig y e k e z e te m m e l p e s ­ ti á - k r a é s p e s t i é - k r e , e lő k e lő e n h a n g z ó ó - k r a n y í lt a s z á m , íg y a z t á n a z i n t e r j ú r a s z á n t id ő ­ n e k f e le a z ö n m a g a m m a l v í v o t t n y e lv t a n i é s k i e j t é s b e l i k ü z d e le m j e g y é b e n t e l t e l, n e h o g y e s z e n t f a la k k ö z ö tt p a ló c o s a n v is s z h a n g o z z a ­ n a k m o n d a t a im . J ó f ü l e v o l t a z o n b a n B l a h a L u jz á n a k ! H a m a r é s z r e v e tt e g y ü k e r - v o lto m b e n s ő t u s a k o d á s á t s f in o m a n íg y f e d d e t t : — M ié r t ig y e k s z ik o ly h é v v e l m e g s z a b a d u l ­ n i, k e d v e s ö c s é m u r a m e tt ő l a g ö m ö ri a k s z á n ­ tó l? N e m h o g y ö r ü l n e n e k i. Á p o l j a c s a k , ő r iz ­ ze, f r is s e n . D ic s e k e d jé k v e le . F e llé le g z e tte m , n e k is z a b a d u l t a n f o l y ta t ta m to v á b b ; a j k a m a t n e m k e l l e t t i l l e s z t g e t n e m - r a ­ k o s g a tn o m , k e r e k í te n e m a d iv a to s p e s ti b e ­ sz é d é r d e k é b e n , é s ő, h o g y m é g e r e d m é n y e ­ s e b b e n b á to r í t s o n , h u n y o r í t o t t e g y e t k e d v e ­ sen: — M e r t t u d o m á m , h o g y B a t y ib a h in tó b a j á r a lib a . Ú g y m o n d ta , g ö m ö rie s e n , n ó g r á d ia s a n . D e a z é r t h iá b a b iz ta to tt a d rá g a B la h a L u j­ z a a n y e lv i ö rö k s é g m e g ő r z é s é r e , c s a k e lv e ­ s z í te t te m b iz o n y . N y á r i v a k á c ió n a z t á n m e g is k a p ta m a g y ü k e r e k t ő l: — D e h a m a r m e g ta n ú tá a f e k ta ó ln y i! N é h a a z o n b a n m é g is c s a k v is s z a c s ú s z ik h o z ­ z á m a B l a h a L u jz á t ó l b i z t a t o t t é d e s h a z a i a k ­ s z á n , a k a r a t l a n u l . A m ú l t n y á r o n , S a lg ó v á r a a l a t t , a m i k o r e g y s z e r r e k é t le p k é t b o r í to t t a m le s a p k á m a l, íg y k i á l t o t t a m : — P a ó r j a ó v a l fo g ta m . M i n t h a é d e s g y e r e k k o r i íz e k c s u r r a n t a k v o ln a v é g ig a jk a m o n . E s tig e l m u l a t t u n k r a j t a . H a d d k a n y a r o d j a m v is s z a é d e s a n y a n y e l ­ v e m re . T u d o m s v a llo m , h o g y b e s z é d e m íz é t s a b e n n e m é lő n y e lv i t u d a t o t , a g r a m m a t i k a i g o n d o lk o d á s m ó d o t, a z é d e s a n y á tó l t a n u l t a t s a m e ly é p p ú g y j e l e n t i é le te m e t, m i n t a n a t ó ­ m ia i s b io ló g ia i lé te m , a sz á z e s z te n d ő v e l e z ­ e lő t t i G ö m ö r b ő l é s K i s h o n t b ó l h o z ta m m a ­ g a m m a l. A b b ó l a z id ő b ő l, a m i k o r m é g n e m is é lte m . A h o s s z ú l á n c e g y ik s z e m é t a d t á k k e ­ z e m b e , n y ú j t s a m b á t r a n t o v á b b . Ú g y n ő tte m b e le e b b e a n y e lv b e , m i n t v i r á g a m e z ő b e , fa a z e r d ő b e , e z l e t t a z é le n y e m , a z o x ig é n e m É d e s a n y á m is ú g y t a n u l t a a z o k tó l, a k ik a m ég ö r e g e b b e k tő l ö r ö k ö lté k . V a l a h á n y s z o r h a z a ­ u t a z o m G ö m ö r b e s a k ö z v e t l e n r o k o n s á g g al é r t e k sz ó t, u g y a n a z o k a r é g i s z ó f o r d u la to k , a k if e je z é s e k n e k , n y e lv i ö t le t e k n e k v á lt o z a t la n s z ín k é p e , e r e d e ti s é g e , h a n g z á s m ó d ja i f o g a d ­ n a k , m i n t a m e l y e k n e k m ú lt b ó l é r k e z ő h a n g ­ j a i t é d e s a n y á m e m l é k e b e n n e m m in d m á ig h ird e ti m ég. C s a k t a r t s o n s o k á ig ! D e m ié r t n e ta r ta n a , a m ik o r m ég a tö ltöt t k á p o s z ta , k a p r o s t ú r ó s l e p é n y , a t ö p ö r t y ű s p o ­ g á c s a , a m á j a s h u r k a , a lá n g o s , a le v e s íz e is u g y a n a z , a h o g y a n a z t a z e g é s z v á r o s f ő z te a k á r s z á z e s z te n d ő v e l e z e lő tt is. A r e c e p t v á l t o z a t la n . É d e s s z ü lő v á r o s b a n , é d e s íz e k k e l é d e s a n y a ­ n y e lv . C sa k so k á ig t a r t s o n ! S z o m b a th y V á la s z e g y le e n d ő l o k á l p a t r i ó t á n a k N é h á n y é v v e l e z e lő tt, if jo n t i le lk e s e d é s s e l, a z t i s m o n d h a t n á m r a jo n g ó l o k á l p a tr i o ti z m u s s a l [a m i a z ó ta s z e lí d ü l t u g y a n , d e j ó ­ z a n (a b b ) s z e m lé le te m m e l l e t t is m e g m a r a d t ] , a z t t a l á l t a m l e ír n i, ho g y S a lg ó ta r já n b a n — m á s v i­ d é k i v á r o s o k k a l ö s s z e h a s o n lítv a — a v á ro s te rü le té h e z m é rte n a le g tö b b s z o b o r t a l á lh a tó . A b ü s z ­ k é lk e d ő m o n d a to t ta rta lm a z ó í r á s t a S a l g ó t a r j á n i M ű s o r fü z e t c ím ű h a v i k i a d v á n y s z e rk e s z tő i n a g y m e g le p e té s e m re — ú j r a k ö ­ z ö lté k . R ö v id é s n e m h i b á t l a n írá s o m a t a z ó ta m á r m a g a m sem v á l l a ln á m , k ü lö n ö s e n s tilá r is o k o k m ia t t. A l é n y e g é v e l v is z o n t, a v á r o s t m i n t é p ít é s z e t i e g y ü tt e s t s z e r e t ő e l f o g u l t s á g a i v a l m a is r o ­ ko n szen v ezek . E zé rt o l v a s ta m ro s s z s z á jíz z e l e g y n e m t ú l ré g i s a l g ó t a r j á n i l a k o s l e v e lé t, a k i a m á s o d k ö z lé s t h a s z n á lta a lk a l­ m u l, h o g y a z e n y é m é v e l sz ö g e s e lle n té tb e n á ll ó v é le m é n y é n e k h a n g o t a d jo n . T e r m é s z e t e s e n n e m a z v o l t a k e ll e m e tl e n , h o g y v e le m n e m é r t e g y e t. L e v e lé n e k a z o k o n a m o n d a t a i n m é g m u l a t t a m is, a m e ly e k b e n k i f ig u r á z z a s tilá r is h e v ü le te m e t, a m e l ly e l s a j á t o s e s z ­ t é t i k a i é s k u l t u r á l i s fo k m é r ő v é a v a to m a v á ro s te r ü le té n e k és a a szo b ro k sz á m á n a k a rá n y á t. Iró ­ n i á j a m é g s e m v o l t k ö v e tk e z e te s . M a g á v a l s z e m b e n e ln é z ő b b v o lt. E m íg y e n ö s s z e g e z te b e n y o m á s á t é s v é le m é n y é t: „1977 fe b r u á r já ­ b a n k ö ltö z te m a v á ro sb a , s e lső d ­ leges k ö v e tk e z te té s e m a v á ro s­ k é p rő l a z v o lt: m ű v é s z e ti, e s z té ­ tik a i k é p e sz e g é n y e s, é p p e n a k e ­ v é s szo b o r m ia tt .” E z u t á n k e z d h e tn é n k a k ö t é l h ú ­ z á s t, a m e l y b e n a z l e n n e a té t, h o g y t e h á t m é g is e s z té ti k a i f o k ­ m é rő -e a sz o b ro k sz á m a , v a g y nem . N e le g y ü n k k ic s in y e s e k , n é z z ü k a k é r d é s e g é s z é t, a m i n t — g o n d o lo m — a z a l e v é l ír ó n a k is s z á n d é k á b a n v o lt. A z t k e ll m o n d ja m , m e g é r te m v ita p a rtn e re m c s a ló d á s á t. N em tu d o m , h o n n a n k ö l tö z ö t t S a lg ó ­ t a r j á n b a , d e a b b a n b iz o n y o s v a ­ g y o k , h o g y v á r a k o z á s s a l k é s z ü lt a v á r o s s a l v a ló t a l á lk o z á s r a . S o k a t, n a g y o n s o k a t v á r t. M e r t n in c s v á ­ ro s , a m i t a n n y i r a d i c s é r t e k v o l ­ n a a t ö m e g k o m m u n ik á c ió s e s z k ö ­ zök, m in t S a lg ó ta r já n t. Ú gy l á t ­ s z ik , m o s t a n á b a n j ö t t e l a b ö j t j e a d i c s h im n u s z o k n a k . E g y r e t ö b ­ b e n k i a k a r j á k m o n d a n i, ho g y m e z te le n k ir á ly — a za z, ho g y n in c s m ir ő l á r a d o z n i. Á ra d o zn i v a ló b a n fö lö s le g e s , Ö n k é n te le n ü l is e ll e n é r z é s e k e t szü l so k ak b an . D e n e e ssü n k a m á s ik v é g le t b e s e m . N e k i s e b b í t ­ s ü k a m e g le v ő t. V a n e g y v á r o s k ö z p o n t, a m i l y e n r e — s a j n o s — n in c s p é l d a m a i v á r o s é p í t é s z e ­ tü n k b e n . P ró b á lju k v é g re e z t é r ­ d e m b e n m e g íté ln i. N e n ö v e s s z ü k v ilá g v á r o s s á . K é t t u c a t é p ü le t e t í t é l j ü n k m e g a z é p ítő m ű v é s z e t s z e m p o n t j a i s z e r i n t . K e d v e s le ­ v é lí r ó m n a k is c s a k e z t t u d o m a j á n l a n i . M e r t é p ü le t e k b iz o n y o s e g y ü tt e s é t n e m a s z o b r o k é s a t ö b b i t á r s m ű v é s z e t a v a t n a k e s z té ­ t ik u m m á , h a n e m a z é p ít é s z e t b e n m a g á b a n m e g le v ő s a já to s s á g o k . N e m a te k in té ly m ia tt, h a n e m a v ilá g o s b e s z é d é r t id é z e m M á c z a J á n o s t ( b á r m á s o k a t is i d é z h e t ­ n é k ): „ A z é p ítő m ű v é s z ú g y a l ­ k o t j a m e g m ű v é t, h o g y a z é p íté s a l a p j a i b ó l k ö v e tk e z ő é s a z é p í t é ­ s z e ti f u n k c ió á l t a l f e l v e t e t t m i n ­ d e n f e l a d a t o t m e g o ld jo n . M in d e z ­ z e l e g y ü tt, t a n u l m á n y o z z a a z é p í ­ té s z e ti o b j e k t u m s z e re p é t, é r t e l ­ m é t, j e l e n t é s é t a z a d o t t t á r s a d a ­ lo m é le té b e n , m a g a e lé tű z i az o b j e k t u m t a r t a l m á n a k s z e m lé le ­ te s m ű v é s z i f o r m á b a n v a ló k i f e ­ j e z é s é t is. F e l a d a t á t t e h á t r e á l is r a c io n á lis , é p ít ő i p a r i a la p o n é s e s z m e i- m ű v é s z i a la p o n o l d j a m eg . A m ű v észe t n e m já ru lé k a az é p ít é s z e t n e k — h a n e m e g y s é g b e n f o r m á l ó d i k v e le .” H o g y m e n n y i r e íg y v a n , a z t k ö n y v n y i t e r j e d e l e m ­ b e n l e h e t n e b iz o n y g a t n i — é p p e n a s a lg ó ta r já n i v á ro s k ö z p o n t p é l­ d á j á n . P o g á n y F r ig y e s S a lg ó ta r­ já n c ím ű k ö n y v e a z e ls ő , d e b iz o ­ n y á r a n e m a z u t o ls ó k í s é r l e t e n ­ n e k ig a z o lá s á r a . E z e k u t á n t a l á n m e g a l a p o z o tt ­ n a k t ű n i k a k i je l e n t é s , h o g y a v á ­ ro sk ö zp o n t nem ig é n y e l tö b b s z o b ro t, v a g y e g y é b k ü ls ő d e k o ­ r á c ió t, m e r t m á r íg y is e s z té ti k a i e g é sz , m e g h a tá ro z h a tó e s z m e iid e o ló g ia i t a r t a l m a k k a l . P e rs z e a v á ro s la k ó n e m úgy s z e m lé li v á r o s á t , m i n t e g y f e s t ­ m é n y t. Á l t a l á b a n n e m a t u d a t o s m ű é lv e z é s f o k á n te s z i m a g á é v á a z é p ít ő m ű v é s z e t é r t é k e i t , h a n e m m in d e n e k e l ő t t h a s z n á l j a é s é s z le ­ li, a h o g y W a l t e r B e n j á m i n r á m u ­ ta to tt. A b e fo g a d á s n a k ez a fo k a a z o n b a n n e m l e b e c s ü le n d ő . W a l­ t e r B e n j á m i n íg y f o l y t a t j a : „ a t ö r té n e l e m fo rd u ló p o n tja in az e m b e r i é s z l e l ő a p p a r á t u s e lé k i t ű ­ z ö tt f e la d a t o k e g y á lta lá n nem o l d h a t ó k m e g a p u s z t a o p tik a , t e ­ h á t a k o n t e m p l á c ió ú t j á n . L a s ­ s a c s k á n , a t a k t i l i s r e c e p c ió i r á ­ n y í tá s á v a l , a m e g s z o k á s á l t a l o ld ­ j á k m e g ő k e t.” H a s z n o s , h a o l y ­ k o r b e n y o m á s a in k é s e ll e n é r z é ­ s e i n k v ilá g á b ó l ily e n t á v l a t o k b a tu d ju k e m e ln i s z e m l é l e tü n k e t . A b b a n m é g is e g y e t é r t e k a l e v é l ­ ír ó v a l, h o g y a v á r o s m á s p o n t ­ j a i n v a ló b a n l e n n e h e ly ú j a b b k ö z té r i a lk o t á s o k e lh e ly e z é s é r e . R e m é l n i l e h e t, h o g y a je l e n le g i h e ly z e t h a m a r o s a n m e g v á lto z ik , é s ú j b ó l f o l y a m a t o s s á v á li k a m u ­ r á ii s a lk o t á s o k s z á m á n a k g y a r a ­ p í tá s a . E n g e d j e m e g a k e d v e s le v é lír ó , h o g y f ig y e lm é t a r r a is f e lh í v j a m , a z é p ítő m ű v é s z e tn e k is v a n e g y d im e n z ió ja , a m i ó v a to s s á g r a i n t a p illa n a tn y i b e n y o m á s o k k a l sz e m ­ b e n . E z p e d ig a z id ő . A k á r m il y e n f u r c s a is, a z é p ít é s z e t n e m c s u p á n t é r b e n , h a n e m id ő b e n is r e a l iz á ­ ló d ik . E n g e m s o k k a l i n k á b b a z iz g a t, a m it V a d a s Jó z se f te tt szó v á az É le t és Iro d a lo m b a n : a v á r o s k ö z ­ p o n t é p ü l e t e i t e g y r e j o b b a n b e le ­ p i a k o sz . N o m e g a z , a m i t ő l a t é r e n b u k d á c s o lv a n a p o n t a t a r ­ t o k : a z e g y r e g ö d r ö s e b b é v á ló , t ö ­ k é l e t l e n b u r k o l a t a ló l e lő fo g b u k k a n n i a z e re d e ti ta la jr é te g , a s á rg a agyag. D e ez m á r n e m tá r ­ g y a a le v é l ír ó é s a m a g a m v é le ­ m é n y k ü lö n b s é g é n e k . V a g y m é g ­ is? P á l Jó z s e f V iktor 9 �M e c h a n iz m u s A já s z b e ré n y i v á lla la t, m in t a n n y i m á s g y á r a v ilág o n , eg észen k ü lö n b ö z ő re n d e lte té s ű á ru c ik k e k e t k észít, így tö b b e k k ö z ö tt szifo n t, p é n z tá rg é p e t, lég k o m p re ssz o rt, já r m ű v í z h ű ­ tőt, m é ly h ű tő p u lto k a t, h á z ta rtá s i h ű tő s z e k ré ­ n y e k . Ez m in d eg y -eg y g y á rtm á n y , s je le n ­ leg m in te g y h a tv a n f é le v a n a v á lla la tn á l. E zek a z o n b a n re n d e lte té s ü k és g y á rtá s i e lj á ­ rá s u k s z e rin t n a g y o b b c so p o rto k ra o s z th a tó k . Így m a a L e h e lb e n a g y á rtm á n y o k n a k v ag y te rm é k e k n e k h á ro m fő c s o p o rtja v a n : a h a ­ g y o m án y o s a lu m ín iu m és e g y é b á ru k , a h o v á ta r to z n a k tö b b e k k ö z ö tt a szifo n o k , a sö rö s­ h o rd ó k . a b ú v á rp a la c k o k , és ta rto z o tt, a m íg volt, a h a d ite rm e lé s is. M áso d ik a h ő te c h n i­ k a i te r m é k e k fő c so p o rtja , m íg h a rm a d ik a h ő ­ cse ré lő k é. E k é t u tó b b i a z o n b a n k ise b b e g y ­ sé g e k re, g y á r tm á n y c s o p o r to k r a oszlik. Í gy a h ő te c h n ik a i te rm é k e k a T y le r- p u ltra , a k lím a ­ b e re n d e z é s e k re . a k e re s k e d e lm i h ű tő s z e k ­ ré n y r e é s h ű tő p u ltr a , a h á z ta rtá s i h ű tő s z e k ­ ré n y r e — m íg a h a rm a d ik fő c s o p o rt a h ű tő ­ elem , a r a d iá to r és a já r m ű v íz h ű tő te r m é k c so p o rtra . A g y á r fe jlő d é se s o rá n ezek e g y m á s m e lle tt v ag y e g y m á sb ó l fe jlő d te k ki, d e m ég m in d ig n e m e g y fa jta g y á rtm á n y t, a z a z nem e g y fa jta á r u c ik k e t je le n te n e k , h a n e m a z o k ­ n a k egész s o rá t. Így p é ld á u l a fő te rm é k , a h á z ta rtá s i h ű tő s z e k ré n y g y á rtm á n y c s o p o rtjá n b e lü l tö b b m in t h ú sz fé le friz s id e r k észü l, s e zek n e m c su p á n k ü la la k b a n , a h ű tő té r b első e lre n d e z é sé b e n , n agyságában k ü lö n b ö z n e k e g y m á stó l (és a g y á rtó s z á m á ra fő k é n t n em ), h a n e m a te c h n ik a i, te c h n o ló g ia i m e g o ld á so k ­ b a n . N os, fő k é n t az u tó b b i sz e m p o n tb ó l o sz la ­ n a k az egyes c so p o rto k g y á rtm á n y c s a lá d o k ra Í gy p é ld á u l a h á z ta rtá s i h ű tő s z e k ré n y e k c so ­ p o r tja az 1976-ban in d u lt B o sch -, a h a tv a n a s é v e k v ég é n k e z d e tt S ib ir- és a le g k o rá b b i, lé ­ n y e g é b e n s a j á t fe jle s z té s ű L e h e l-c sa lá d o k ra . Az egyes te rm é k c s o p o rto k n a k r e n d s z e rin t k ü ­ lön g azd aság i, g y á rtm á n y fe jle s z tő , g y á rtá s e lő ­ készítő, é rté k e sítő , szerv izelő , ső t p r o p a g a n d a ­ o sz tá ly a ik , -ré sz le g e ik v a n n a k a v á lla la t s z e r­ k eze téb en . K ü lö n m in ő sé g e lle n ő rz ő és u tó k a l­ k u lá c ió s c so p o rto k fo g la lk o z n a k v ele, k ü lö n ra k tá r u k és s z á llító a p p a rá tu s u k v a n . S h a a te rm é k c s o p o rt n a g y tö m e g ű á r u t je le n t, a k k o r k ü lö n ü zem ek , g y á ra k , g y á re g y sé g e k á llítjá k elő, m in t p é ld á u l a k lím a b e re n d e z é s e k e t J á s z ­ á ro k s z á llá s, v a g y a r a d iá to r o k a t Já s z b o ld o g ­ h áza. T e k in tv e a z o n b a n , hogy a h á z ta r tá s i h ű ­ tő s z e k ré n y e k n e k csa k a r a k t á r i a la p te r ü le te m a jd n e m a k k o ra , m in t a b u d a p e s ti P a r l a ­ 10 m e n té , e n n é l a te rm é k c s o p o rtn á l m á r az egyes „ c s a lá d o k n a k ” is k ü lö n ü ze m e ik , a lk a tr é s z ­ g y á rtó ré sz le g e ik , ra k tá r a ik , m in ő sé g e lle n ő r­ zésü k és a tö b b i v a n n a k — k ü lö n k is b ir o d a ­ lom , k ü lö n sz e rv e z e t a szo ro s v á lla la ti e g y sé ­ g en b e lü l. Í gy p é ld á u l a B o sc h -c s a lá d s z á m á ­ ra ú j g y á re g y s é g e t é p íte tte k a k ö z p o n ti te le ­ p en . E n n e k a te rv e z é sé t, a m e g é p íté s s z e rv e ­ zését, a g y á rtm á n y lic e n c a la p j á n tö r té n ő k ife jle sz té sé t, a g y á rtá s e lő k é sz íté sé t, sz ó v a l az egész h o n o sítá si, te le p íté s i p r o g r a m o t egy k ü ­ lö n e r r e a c é lra lé te s íte tt tö rz sk a r, a B osch L é te sítm é n y i F ő m é rn ö k sé g ir á n y íto tta . A hogy a te le p íté s ta v a ly n y á ro n b e fe je z ő d ö tt, s m e g ­ in d u lt a g y á rtá s, úgy a lé te sítm é n y i fő m é r­ nökség, ille tv e a n n a k ily e n p ro g r a m fe la d a ta fo k o z a to sa n m e g sz ű n t, és a z ir á n y ítá s t lé p c ső ­ z e te se n á tv e tté k a B o sc h -c s a lá d v ég leg e s g a z ­ d ái. A h a z a i o lv a só a v á lla la t szó d a v íz - és h a b ­ s z ifo n ja iv a l, a k e re s k e d e lm i m é ly h ű tő p u lto k ­ k a l, v a la m in t a h á z ta r tá s i h ű tő s z e k ré n y e k k e l ta lá lk o z ik , él e g y ü tt n a p o n ta . T e k in tv e a z o n ­ b a n , hogy a sz ifo n o k o n n in c s r a j ta a cég v é d ­ jeg y e, az é le lm is z e rü z le te k b e n v is z o n t in k á b b az á r u k iv á la s z tá s á ra ü g y e lü n k , n e m p e d ig a rr a , h og y h o n n a n k a p a r j u k e lő a m ir e lit­ c sirk é t, a friz s id e re k e n v is z o n t m in d e n e g y es e se tb e n o tt v a n , h o g y L E H E L — a g y á rn a k e z t az á ru c ik k é t is m e rjü k le g jo b b a n . N ézzük m eg h á t a L e h e l-c s a lá d k é sz íté sé t, d e első ü l csa k a te rm e lé s m e n e té t, k ih a g y v a a té n y le ­ ges g y á rtá s e lő tti és u tá n i fo ly a m a to k a t. A L e h e l h á z ta rtá s i h ű tő s z e k ré n y e k g y á r tá ­ s á n a k k ö z p o n tja a II. Ü zem . A fő b b le m e z és v a s a lk a tr é s z e k e t az ú g y n e v e z e tt F e k e te so­ ro n m u n k á ljá k m eg, az o d a b e jö v ő félk é sz a n y a g o k b ó l. In n e n a p a lá s to k a t, a jtó k a t és k i­ se b b d a ra b o k a t az a N ag y C sig a v iszi fe s té s ­ re, a m e ly ik n e m á ll m e g a F e stő d e b o n y o lu lt m u n k a fo ly a m a ta i id e jé n , h a n e m la s sa n h a la d to v á b b , á t a F e h é r so rra , a m e ly ik is a IL Ü zem k ö z p o n ti c sa rn o k a , és á llo m á n y i lé ts z á ­ m a egy m ű s z a k b a n á tla g 450 e m b e r. A fe s te tt á r u it t le k e rü l a c sig a so rró l, s a m u n k á s o k h á ro m fe lé sz o rtíro z z á k . A sz e k ré n y le e n d ő o l­ d a lf a la it e lk ü ld ik a p a lá s th a b o s ító felé. A z a j ­ tó k a t az a jtó h a b o s ító b a . A h a b o s ítá s e lé g g é új e ljá rá s , és lén y eg e , h o g y a d u p la le m e z e k k ö ­ zé n e m k e ll p a p ír t, sz iv a c so t v a g y v a la m i m ás tö m ö rítő a n y a g o t ra k n i, h a n e m a g ép b e fo g ja a d a ra b o t, az o ld a lfa la k k ö zé h e v íte tt m ű ­ a n y a g o t n y o m , m a jd le h ű ti. A z egész fo ly a ­ m a t k ö rü lb e lü l eg y p e rc , m in e k le te lté v e l a z á r t re n d s z e rű tö ltő g é p b ő l az a d d ig in g ó -b o n ­ gó le m e z e k h e ly e tt a fr iz s id e r s z ilá rd v á z a k e rü l elő. A z a p ró b b d a ra b o k a t p e d ig k ö z v e t­ le n ü l az ú g y n e v e z e tt v é g szerelés h e ly é re k ü l­ d ik a m u n k á so k . A v é g sz e re lé s K ö z p o n ti s z a la g já n (vagy h e ­ lyi n y e lv e n : a N a g y G u m in ) a k ö v e tk e z ő m o z­ z a n a to k a t k ü lö n b ö z te te m m eg m in t a k é sz re g y á rtá s fo ly a m a tá n a k fő c s o p o rtja it: a h ő fo k szab ály o zó , a v ilá g ító te s t, az a g g re g á t, a k o m p re ssz o r b e sz e relése, az e le k tro m o s r é ­ szek ö sszek ö tése, a k ö p e n y rö g z íté se a ta lp ra , az e lő k e re t fe lra k á s a , az a jtó fe lszerelése, a tisz títá s. E g y -eg y m o z z a n a tc s o p o rtn á l 2, 3, d e le g fe l­ je b b 4 e m b e r á ll, s o ly a n s o rre n d b e n , a h o g y a n a k ö v e tk e z ő a lk a tré s z t a m ozgó sz e k ré n y h e z k e ll e m e ln i, b e ille s z te n i, b e c sa v a ro z n i, ille tv e m ás m ó d o n b e e rő síte n i. A v é g sz e re lé s n o rm a id e je 80 m á so d p e rc . Ez a N agy G u m i n o rm á lis (egy fő m ű v e z e tő : m o rá lis) m u n k a se b e ssé g e . H a e z t a F e h é r so r „ tu d ja h o z n i”, a k k o r m in d e n é s m in d e n k i n y u g o d t. H a n e m . . . — de e rrő l k éső b b . E lég az hozzá, hogy a „ m o rá lis ü te m ” e se té n , egy m ű sz a k a la tt, le s z á m ítv a az u z s o n n a - és az eg észség ü g y i s z ü n e te k e t ( 1 5 + 5 + 5 = 2 5 p erc) 340 k ész L e h e l-h ű tő s z e k ré n y n e k k e ll „ le p o ty ty a n n ia ” a N ag y G u m iró l. A v a ló s á g b a n p e r ­ sze d e h o g y is p o tty a n , h iszen egy v á lla la ti v e ­ zető v é le m é n y e s z e rin t a sz a la g sz e re lé s első és le g fo n to sa b b c é lja n e m a g y o rsaság , h a n e m hogy a te r m é k e t n e h ú z z á k -v o n já k , n e te ­ g y é k -v e g y é k , h a n e m sim á n , s é rü lé s e k n é lk ü l g ö rd ü ljö n e lő re a k é s z á r u ra k tá r , azaz a K e d ­ v es V á sá rló f e l é . . . N os, a L e h e l n e m e sik le seh o v á , h a n e m eg y rö v id á ta d ó g u m i se g ítsé ­ g év el az E lle n ő rz ő s z a la g ra v o n u l. I t t a k ö v e t­ kező fo ly a m a to k v á r j á k m é g : — E sz té tik u s e lle n ő rz é s. M egnézik, hogy n e m h o rp a d t-e , a fe s té s h ib á tla n - e , n e m ló g -e v a la m i, n e m csa p o tt-e k i v a la h o l a m ű a n y a g hab, é sa tö b b i. S h a igen, a z t re n d b e h o z z á k . E zt a fo ly a m a to t a m u n k á s o k g la n c o lá s n a k vagy a s z e k ré n y p o fa v iz itjé n e k h ív já k . — V illa m o s v iz sg á la t. M ű k ö d n e k -e a b e sz e ­ re lt e le k tro m o s részek , v e z e té k e k , v a la m in t hogy a g ép in d ítá s a , le á llá s a , á ra m fo g y a s z tá s a m e g fe le l-e a s z a b v á n y o k n a k . — B e m é ré s. H á ro m és fé l ó rá ig „ já r a t j á k ” a sz e k ré n y e k e t, s k ö z b e n b e sz a b á ly o z z á k a h ű té s a ls ó és fe lső h a tá r a it. — K a lo rik u s e lle n ő rz é s. I t t m eg n é z ik , hogy az a lsó és fe lső h a tá ro k , v a la m in t a k özbeeső fo k o z a to k „ h o z z á k -e ” az e lő írt h ű tő é rté k e k e t. — C so m ag o lás. I t t e lő sz ö r b e r a k já k a sz ü k ­ séges a lk a tré s z e k e t (polcok, dobozok), a p ó ta lk a tré s z e k e t é s a h a s z n á la ti u ta s ítá s t, ille tv e m ű s z a k i le írá s t, v a g y is a g y á r p ro s p e k tu s á t, a z tá n n a g y ó v a to s a n b e e m e lik a b b a a p a p í r­ �é s h a b s z iv a c s á g y b a , am elyikben m á r nyugod­ t a n l e h e t szállítani. E z a F e h é r s o r m ű k ö d é s é n e k l é n y eg e, lefo ­ ly á s a , a m i t n e m c s a k é n é r t e t t e m m e g , s n e m c s u p á n a k e d v e s o lv a s ó n a k s i k e r ü l t á b r á z o l ­ n o m ( le g a lá b b is r e m é le m ) , h a n e m a z o d a k e r ü ­ lő m u n k á s is fe lfo g , n é h á n y h é t a l a t t . S ő t, l á t ­ j a k i jö n n i a c s ig a s o r t a F e s tő b ő l, é s h a a f e ­ k e te ü z e m v a la m e l y ik a j t a j á n b e p il l a n t , a k ­ k o r é s z re v e s z i, h o g y a N a g y C s i g á r a o t t r a k ­ j á k fö l a z o k a t a „ n y e r s s z í n ű ” a lk a t r é s z e k e t , m ik e t a z t á n ő k if e s tv e , k i h a b o s ít v a k a p k é z a lá . S m in d e b b ő l h o s s z a b b - r ö v id e b b id ő u t á n k i a l a k u l h a t a z a z é rz é s e , h o g y ő n e m e g y e d ü l a s a j á t h á r o m - n é g y m o z d u l a te le m é t g y a k o r o l ­ t a be, h a n e m é r t i m u n k a h e l y é n e k , a L e h e l c s a lá d o t g y á r tó „ Ö r e g H ű t ő ” - n e k e g é s z m u n ­ k a f o ly a m a t á t . M á s k é n t s z ó lv a : e l t ö l t h e t i a z a t u d a t , h o g y é r t ő é s é r z ő r é s z e s e e g y s z é p , jó é s f o n to s g y á r i t e r m é k k é s z r e c s in á l á s á n a k . — E lt ö l ti - e v a l ó j á b a n ? A z e lő z ő f e je z e t v é g é n (P a ló cfö ld 1978/1. A sze r k .) k ö z ö lt t á b l á k b i ­ z o n y o s m é r t é k i g e b b e n is e l i g a z í ta n a k b e n ­ n ü n k e t : m i a z, a m i é r d e k l i, h o g y a n é r d e k li, m ily e n p r o b l é m á k f o g l a l k o z t a tj á k ő k e t? V e ­ g y ü k i t t h o z z á a 2 0 0 -a s f e lm é r é s 17. é s 18. k é r ­ d é s e ir e a d o t t v á la s z o k ö s s z e s íté s é t, é s n e v e z e ­ te s e n c s a k a II. Ü z e m b ő l: „ Í r j a le, le g y e n s z ív e s , h o g y Ö n s z e r i n t m i a v á l l a l a t e lő t t á lló le g f o n to s a b b g a z d a s á g i f e la d a t a k ö z e li é v e k b e n ? ” 1. A z V. ö té v e s t e r v ; a v á l l a l a t i t e r v t e l j e s í ­ té s e 12 v á la s z 2. A B o s c h - p r o g r a m t e l j e s ít é s e 10 v á la s z 3. A g a z d a s á g o s te r m e lé s 6 v á la s z 4. A t e r m e l é s e x p o r t a r á n y á n a k n ö v e lé s e 6 v á la s z 5. A t e r m e l é s d a r a b s z á m á n a k n ö v e lé s e 4 v á la s z 6. A z a n y a g m o z g a t á s g é p e s íté s e 1 v á la s z 7. A m u n k a e r ő s t a b il i z á lá s a 1 v á la s z Ö s s z e s e n 40 v á la s z , 40 s z e m é ly tő l. H a t a n s e m m i t s e m je lö lte k . „ K é r j ü k , í r j a le a z t is, h o g y Ö n s z e r i n t m i a z ü z e m e lő t t á lló l e g f o n to s a b b f e l a d a t ? ” 1. A t e r v t e l j e s ít é s e 13 v á la s z e x p o r t d a r a b s z á m n ö v e lé s e 10 v á la s z A m in ő s é g j a v í t á s a 8 v á la s z A s e l e j t c s ö k k e n té s e 6 v á la s z A z a n y a g e ll á tá s j a v í t á s a 4 v á la s z A d a r a b s z á m n ö v e lé s e 3 v á la s z A m u n k a i d ő j o b b k i h a s z n á lá s a 7 v á la s z A j o b b a n y a g i é s e r k ö lc s i m e g b e c s ü lé s 2 v á la s z A b a le s e tm e n te s m u n k a b i z t o s í t á s a 1 v á la s z 2. A z 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Ö s s z e s e n 56 v á la s z , 43 s z e m é ly tő l. H á r m a n s e m m i t s e m je l ö l te k . E g y v a la k i v is z o n t a z t írta , h o g y „ n e m tá jé k o z ta tn a k b e n n ü n k e t i ly e s m i k r ő l ” , a m i t v é l e t l e n ü l s e m h is z e k el, s m i n d j á r t m e g m o n d o m , m ié r t , c s a k e lő b b l e ­ ír o m a f e n ti k é t a d a tö s s z e s íté s h e z t a r t o z ó m a ­ g y a r á z a t o k a t. L e g f o n to s a b b l e t t v o l n a p e r s z e a z a k é r d é s , h o g y v é le m é n y e s z e r i n t m i a z Ö n e lő t t á lló le g f o n to s a b b m u n k a f e l a d a t a k ö z e li é v e k b e n ? — v a g y v a la m i ily e s m i, é s a z a n y a g g y ű j t é s e l­ ső h e te i b e n e z t íg y is k é p z e lte m . „ M e g s z o n ­ d á z v á n ” a z o n b a n a „ t e r e p e t ” , o d a ju t o t ta m , h o g y m é g a f e n ti e k n é l is s z im p lá b b , m a g y a ­ r u l : s e m a t i k u s a b b v á la s z o k a t k a p t a m v o ln a . V a g y s e m m it. E g y v á l l a l a t i v e z e tő a z t m o n d ta a f e n t i k é t a d a t c s o p o r t r a : H is z e n ez m i n d jó v á l a s z ! . . . É s ig a z a v a n . C s a k h o g y e g y m u n ­ k á s is m e rő s ö m , u g y a n e z e k e t v é g ig t a n u l m á ­ n y o z v a , a z t v e t e t t e : E z m in d h i v a t á s o s k i f e j e ­ z é s ! . . . N o s, é p p e n e z e k a h i v a t á s o s k i f e j e z é ­ se k , ez a h iv a t a lo s n y e lv e z e t t e t t e f ö lö s le g e s s é a z a g g o d a l m a m a t , h o g y m i k é n t fo g o m m a j d ö s s z e s íte n i e r r e a k é t, ú g y n e v e z e t t n y í lt k é r ­ d é s r e a d o tt v á la s z o k a t. M e r t e z e k u t á n n e m v o l ta k o t t a z a lá h ú z a n d ó , e l ő r e g y á r t o t t f e le le ­ te k , h a n e m c s a k k i p o n to z o t t s o ro k . T ö b b so r, j ó s z e llő s e n , á m n a g y t ö b b s é g b e n t e l j e s e n f ö ­ lö s le g e s e n , m e r t a lig a k a d t a 196 s z e m é ly k ö ­ z ö tt n é h á n y , a k i k itö l t ö tt e . S m in d e n k i ily e n e lő r e g y á r t o t t e le m e k k e l. É s i t t k ö v e tk e z ik , h o g y m i é r t n e m h is z e k a b e je g y z é s n e k , m e ly s z e r i n t a d o lg o z ó k n e m k a p n a k t á j é k o z t a t á s t a v á ll a la t, a z ü z e m e l ő t t á lló f e la d a t o k r ó l . N e m h ih e te k , m e r t e g y ré sz t ta p a s z ta la ta im v a n n a k a g y á r b a n , m á s r é s z t p e d ig e z e k a f e n t ö s s z e s íte tt v á la s z o k a z ü z e m i ú js á g , a v á l l a l a ­ ti ü n n e p i b e s z é d e k , a t e r m e l é s i é r te k e z l e t e k „ s a r o k m e g á l l a p í t á s a i t ” a d j á k v is s z a . S ő t a z t, a m i t a t e l e v íz ió b a n , a r á d ió b a n , a s a j tó b a n ily e n t é m á b a n k a p u n k . P o n t o s a n , s z a b a to s a n , v ilá g o s a n , r ö v id e n . ( E z é rt v o l t k ö n n y ű a z ö sz ­ s z e s íté s tik is.) B a j e z ? E z n e m . H is z e n lá ts z ik , a já s z s á g i m u n k á s m e g é r te t te , a m i t m o n d ta k n e k i, s ő t v is s z a is t u d j a a d n i. A z a z : a k t í v s z ó ­ k in c s é v é le t t ! Á m h a a z t t e k i n t e m , h o g y a v á la s z o k k ö z ö tt a lig v a n o ly a n , a m e l y ik v á l l a l a t i v a g y ü z e m i ré sz fe la d a t, n e tá n b r ig á d - v a g y e g y én i te n n i­ v a ló fe lő l k ö z e líti m e g a n a g y , á l t a l á n o s a n ig a z té m á t, a k k o r f ö l té t le n ü l k i d e r ü l , h o g y b a j v a n a z a d a p t á c i ó v a l , a 196 e m b e r é r t ő é s é rz ő e g y ü ttm ű k ö d é s é v e l. A t e s t r e s z a b o t t é s t e s th e z ­ á ll ó r é s z v é te lle l. É s i t t v i s s z a j u t o t t a m a z a lk o ­ tá s té m á h o z , a z e m b e r — m u n k a k a p c s o la th o z , a m i t a z e lő z ő f e je z e t b e n k í s é r te m m e g k i b o n ­ ta n i, i t t p e d ig a m e c h a n i z m u s fe lő l k ö z e líte ­ n é k m e g , h a s ik e r ü ln e . M e r t s z ó v a l: a z Ö r e g H ű t ő F e h é r s o r á n a k d o lg o z ó ja l á t j a , h o g y m il y e n p o n t o s é s p re c íz , fo n to s é s n a g y tö m e g ű g y á r t á s r é s z tv e v ő je , d e a z t is m i h a m a r é s z le li, h o g y ez a V É G S Z E R E ­ L É S e g y n a g y ö s s z e m ű k ö d ő te v é k e n y s é g - h á ­ l ó z a t n a k e g y e tle n á ll o m á s a c s u p á n . É s e h á ló ­ z a t o t ő n e m t u d j a á t t e k i n t e n i , s e m té r b e n , s e m id ő b e n . H a e l ő a d á s o k a t h a ll g a tn a , t a n f o ­ ly a m o k ra já r n a , h a n é p s z e rű s ítő k ia d v á n y o ­ k a t v e n n e a k e z é b e , a k k o r m e g é r th e t n é , f e l ­ f o g h a tn á , h is z e n a g y á r b a n é s a v á r o s b a n so k le lk e s m u n k á s a v a n a m ű s z a k i, k ö z g a z d a s á g i, ip a r i is m e re tte rje s z té s n e k . . . F e lfo g h a tn á , h a l e n n e k e llő ip a r s z e r v e z é s i, k ö z g a z d a s á g i is k o ­ l á z o tts á g a . É s n e m a z é r t n in c s , m e r t l u s t a m e g s z e re z n i, v a g y m e r t a g y á r, i ll e t v e a v á ­ ro s, j á r á s v e z e tő s é g e a k a d á ly o z z a e b b e n , h a ­ n e m m e r t — m á r e ln é z é s t, d e ez a le g k é z e n ­ fe k v ő b b ö s s z e h a s o n lítá s — n e k e m s in c s m e g p é ld á u l. P e d i g h o s s z ú é v e k e t d o lg o z ta m f iz i­ k a i m u n k á s k é n t a z i p a r b a n , é s a z á lt a lá n o s m ű v e l t s é g e m b e n s in c s e n e k t a l á n t ú l n a g y r é ­ se k , m o s t a n i s z a k m á m b a n p e d ig ig y e k s z e m n y o m o n k ö v e tn i a s z a k i r o d a l m a t — e le i n te m é g s e m é r t e t t e m , m it m a g y a r á z n a k n e k e m m érn ö k ö k és k ö zg azd ászo k a g y á rb a n ! És e t­ tő l b iz o n y e g y k ic s it m e g ije d te m , m íg n e m r á ­ j ö tte m , h o g y n e m c s a k v e le m v a n a b a j : ő k s e m é r t i k ! T u d n a k e g y c s o m ó s z a k s z ó t, s z a k ­ k if e je z é s t, h is z e n ő k is r é s z t v e tt e k s t ú d i u m o ­ k o n , o l v a s ta k á l t a l á n o s i p a r s z e r v e z é s t, d e a s z ó k in c s , a f o g a lm a k , a z ö s s z e fü g g é s e k v é g ­ e r e d m é n y b e n p a s s z ív a k m a r a d t a k b e n n ü k ! — E z z e l p e r s z e v é l e t l e n ü l s e m a k a r o m m o n d a n i, hogy n e m jó m é rn ö k ö k , k ö z g a z d á sz o k v ag y „ k e r e s k e d ő k ” . D e h o g y n e m ! E ttő l m é g m e g á l l ­ h a tjá k h e ly ü k e t a r e s z o r tju k b a n — c sa k é p ­ p e n a z e g é s z e t n e m é r ti k , n e m f o g já k fö l, n e m l á t j á k á t. H o g y a n l á t n á , é r t e n é a k k o r a m u n ­ k á s ? V a g y , m o n d ju k , é n ? E z é r t t a r t o z o m k ü lö n ö s k ö s z ö n e tte l L á s z ló K á ro ly n a k , G o rja n c Ig n á c n a k , d e m in d e n e k ­ e lő t t S z a la y S z a b o lc s g y á r tm á n y f e j le s z t ő m é r ­ n ö k n e k , a k ik ú g y m a g y a r á z t á k e l a m e c h a ­ n iz m u s t, h o g y é r z ő d ö t t: m o n d a t a ik h á t t e r é b e n o tt v a n a v á lla la t, ső t a n é p g a z d a s á g ö ssze ­ fü g g é s e in e k é r té s e . S a z é r t t a r t o z o m m i n d e ­ n e k e l ő t t S z a la y S z a b o lc s n a k k ö s z ö n e tte l, m e r t v e le b e s z é l h e t t e m le g t ö b b e t e z ü g y b e n . K í ­ n o z ta m is e le g e t, s z e g é n y t. É s n e m s o k á r a k i ­ d e r ü l, v o l t - e e r e d m é n y e , a k á r m i l y e n is. A k o n k ré t t e r m e l ő m u n k a h á tt e r é n e k , b ő v e b b ö s s z e f ü g g é s e in e k m e g é r té s é h e z m i n d j á r t m e g ­ k ís é r le m a s z i f o n g y á r t á s m e g s z e r v e z é s é n e k , „ m e c h a n i z m u s á n a k ” l e í r á s á t , e lő b b a z o n b a n lá s s u k a m á s ik k i t ű n ő (és h a s o n l ó k é p p e n t ü ­ r e lm e s !) i n f o r m á t o r o m , H o d á s z J ó z s e f o s z tá ly v e z e tő m é r n ö k s z k e m a ti k u s á b r á z o l a t á t a z ú g y n e v e z e t t G á z h ű t ő p r o g r a m m e g v a l ó s í tá s á ­ ró l. H o d á s z J ó z s e f n e m i k t a t o t t b e m in d e n p r o g r a m á ll o m á s t, é s n é h a k i h a g y o t t c s a to ló ­ d á s o k a t, m ik o r l á t t a , h o g y a z m á r s o k le n n e az é n la ik u s a g y a m n a k — d e ta lá n é p p en e z é r t te s z n a g y s z o l g á l a t o t e z a v á z l a t n e ­ k ü n k , h o z zá n e m é rtő k n e k a g y á ri m ű k ö d é s j o b b m e g é r té s é h e z : A G á z h ű t ő p r o g r a m 1 9 7 5 -b e n i n d u lt , e g é ­ sz e n tá v o lr ó l, a z E n e r g i a g a z d á l k o d á s i K u t a tó I n té z e tb ő l, a h o l is H e l le r A n d r á s t m e g k é r té k , ho g y v á lla lja e l eg y o ly a n k lim a tik u s b e r e n ­ d e z é s ( k ö z is m e r te b b n e v é n : l é g k o n d ic io n á ló ) t e r v m u n k á l a t a i n a k a v e z e té s é t, a m e l y ik b e n a z é p ü le t (la k á s , te r e m ) h ő f o k á t a b e r e n d e z é s b e n „ k ö r f o r g ó ” g á z k o n d i c i o n á lj a , a z a z s z a b á ly o z ­ za, v a la h o g y a n ú g y , a h o g y a n a z a b s z o rb c ió s h ű t ő s z e k r é n y b e n . H e l le r A n d r á s v á l l a l t a , s m iv e l a p r o g r a m o t J á s z b e r é n y b e n f o g já k m e g v a ló s íta n i, r ö g tö n b e k a p c s o l ó d ta k a v á l l a ­ l a t g y á r tm á n y f e j le s z t ő i, n e v e z e te s e n H o d á s z J ó z s e f é s o s z tá ly a . M a g a a p r o g r a m ( t u l a j d o n ­ k é p p e n : a m e g v a ló s ítá s ) m é g m e g s e m i n d u l t b e s z é lg e té s e in k i d e j é n — 1976 j ú n i u s á b a n — s t a l á n e s o r o k í r á s a k o r — 1977 a u g u s z tu s á ­ b a n — a l a k í t j á k m e g a g y á r b a n a l é t e s í tm é ­ n y i f ő m é r n ö k s é g e t, s f e lt e h e t ő m e g j e le n é s é ­ n e k i d ő p o n tj á b a n — 1978 k ö z e p é n — i n d u l m a j d m e g a z ú j g y á r tm á n y n u l l s z é r i á j a a z ú j ü z e m b e n , m íg a t e l j e s g y á r t á s t 1 9 7 9 -re t e r v e ­ z ik . V a g y is a z e ls ő k í s é r le t i p é ld á n y o k t ó l a t e r m e l é s i n d ít á s á ig s z á m í t o tt á t f u t á s i id ő tö b b m in t k é t év. S m o st n ézzü k a s é m á t: — A p ia c o n ig é n y j e l e n t k e z i k a m o d e r n e b b , o lc s ó b b , ü z e m b iz to s a b b k lím a b e r e n d e z é s e k irá n t. — A z i p a r i f ő h a tó s á g m e g b íz z a a z E n e r g i a ­ g a z d á lk o d á s i K u t a t ó I n t é z e t e t a t é m a t a n u l ­ m á n y o z á s á ra , m a jd p á ly á z a to t í r k i az o rsz á ­ g o s a n is ú j g y á r t m á n y m e g v a l ó s í tá s á r a . A p á ­ ly á z a to t, s z á m o s j e l e n tk e z ő k ö z ü l, a H ű t ő g é p ­ g y á r n y e ri. — A z E n e r g i a g a z d á l k o d á s i K u t a t ó I n té z e t m e g k e r e s i H e l le r A n d r á s t m i n t a t é m a n e m ­ z e tk ö z ile g is n a g y te k i n té ly ű s z a k e m b e r é t . A h e r é n y i g y á r tm á n y f e j le s z t ő k is b e k a p c s o ló d ­ nak. — A te r v d o k u m e n t á c i ó k e lk é s z ü ln e k . K i v á ­ l o g a t j á k a m e g f e le lő a n y a g o k a t é s a l k a t r é s z e ­ k e t. B e r é n y b e n e lk é s z ítik a z e ls ő k í s é r le t i p é l ­ d á n y t. — L a b o ra tó riu m i m é ré s e k az E n e rg ia g a z ­ d á lk o d á s i b a n . 11 �— A m é r é s e k e r e d m é n y e i n e k é r té k e l é s e a k u t a t ó i n té z e t b e n , a B u d a p e s ti M ű s z a k i E g y e ­ te m e n é s a g y á rb a n . — M e g h a tá r o z z á k a s z ü k s é g e s m ó d o s ítá s o ­ k a t. E n n e k m e g f e le lő e n v á l t o z t a t n a k a t e r v ­ d o k u m e n tá c ió k o n . — A z ú j t e r v e k a l a p j á n a k í s é r le t i p é ld á n y t m ó d o s ítjá k , i ll e tv e s z ü k s é g e s e té n ú j a t k é s z í­ te n e k . — A m ó d o s í to t t p é ld á n y (p é ld á n y o k ) k i p r ó ­ b á lá s a . A z e r e d m é n y e k rö g z íté s e , f e l t e r j e s z t é ­ se. — A z i p a r i f ő h a tó s á g k i a d j a a g y á r n a k az u t a s í t á s t a p r o g r a m m e g k e z d é s é re . — A g y á r i k í s é r le t e k k e z d e te . E z e k m á r „ g y a k o r la t i a s a b b a k ” . E k í s é r le t i p é ld á n y o K k é s z íté s e k ö z b e n rö g z ítik a g y á r tm á n y f e j le s z ­ tő k , h o g y m ily e n a n y a g o k r a le s z s z ü k s é g a k é ­ s z ü lé k e k h e z ; h o g y t u d n ii l li k , m i r e k e ll f e lk é ­ s z ü ln ie a g y á r n a k ? E k í s é r le t e k e r e d m é n y e a g é p é p ítő k g y á r i t e r v d o k u m e n t á c i ó j á n a k e l k é ­ s z íté s e . — A g y á r tm á n y f e j le s z t ő k a v á ll a l a t i v e z é r ­ k a r e lé t e r j e s z t i k a r a jz o k a t , t e r v e k e t , l e í r á ­ s o k a t. B e m u t a t j á k a k é s z p é ld á n y o k a t . A m ű ­ szak , a k ö z g az d aság , a sz á m v ite l, a z a n y a g b e ­ s z e rz é s v e z e tő s z a k e m b e r e i s o r b a n v é le m é ­ n y e z ik a z a n y a g o t ; a g y á r k é p e s - e b e s z e r e z n i a s z ü k s é g e s a lk a t r é s z e k e t , n y e r s a n y a g o k a t, e lé g g a z d a s á g o s le s z - e a g y á r tá s , jó l é s o lc s ó n p i a c r a d o b h a tó le s z - e íg y , é s a tö b b i. — A g y á r tm á n y f e j le s z t ő k v é g r e h a j t j á k a s z ü k s é g e s v á lt o z ta tá s o k a t , k ö z b e n e g y e z te tn e k a z E n e r g i a g a z d á l k o d á s iv a l é s H e l le r A n d r á s ­ sa l. A z a n y a g o t ú j r a f e lt e r j e s z ti k . B e m u t a t j á k a m ó d o s íto tt p é ld á n y o k a t . A v á ll a la tv e z e t é s , k e llő m é r le g e lé s u t á n , d ö n t : a g y á r i t e r v d o k u ­ m e n t á c i ó e lf o g a d v a ! — A g y á r tm á n y f e j le s z t ő k e lk é s z ít i k az a n y a g s z ü k s é g le t p o n to s t e r v é t, f e l t ü n t e t i k a z a n y a g o k t íp u s á t , s z a b v á n y s z á m a i t, m e g je lö lik a t e l j e s t e r m e l é s a n y a g ig é n y é t, a n n a k f e lt e h e ­ tő „ le l ő h e l y e i t ” b e l- é s k ü lf ö ld ö n . — A v á ll a la tv e z e t é s e z t is m e g v iz s g á lja , esetleg r é s z m ó d o s ít á s o k a t je lö l. A v é g le g e s j ó ­ v á h a g y á s u t á n k é t f ő d ö n té s s z ü l e t i k : a) K e z d ­ je el a m u n k á t a g y á r tá s f e jl e s z té s ! b) A l a k u l ­ j o n m e g a z o p e r a t ív s z e rv , a lé te s í tm é n y i fő ­ m é r n ö k s é g v a g y c s o p o r t! — A g y á r tm á n y f e j le s z t é s fő b b t e v é k e n y s é ­ g e i: A t e r m e l é s h e z s z ü k s é g e s m u n k a g é p e k , b e r e n d e z é s e k , s z e rs z á m o k , v a g y is a g y á r t á s ­ t e c h n i k a p o n to s m e g h a tá r o z á s a . A z e n e r g i a s z ü k s é g le t é s a l é ts z á m ig é n y k is z á m ítá s a . A g y á r tá s i f o l y a m a t ( te c h n o ló g ia ) m e g te rv e z é s e . A s z ü k s é g e s t e r m e l ő t e r ü l e t k i s z á m í tá s a ; a r a k t á r a k , a c s o m a g o lá s , a m in ő s é g e lle n ő r z é s m ű k ö d é s é n e k m e g h a tá r o z á s a . — A z o p e r a t í v s z e rv ( tö r z s k a r , te a m ) f o l y a ­ m a to s a n k a p j a a g y á r t á s f e jl e s z tő k k é s z t e r ­ v e it. E n n e k a l a p j á n k é r ik a v á l l a l a t ille té k e s fő m é r n ö k s é g e it, f ő o s z tá ly a it é s o s z t á l y a i t az é p íté s h e z , a t e r m e l é s m e g s z e r v e z é s é h e z s z ü k ­ ség es a n y a g o k , g ép ek , b e re n d e z é se k fo ly a m a ­ to s é s ü te m e s á t a d á s á r a , b e s z e rz é s é re . — M á r az eg ész m e c h a n iz m u s m o z g á sb a n v a n . A z a n y a g b e s z e r z ő k „ le l ő h e l y e k e t ” k u ­ t a t n a k , s j e lz ik a b e s z e r z é s i n e h é z s é g e k e t, m ik n e k a l a p j á n a g y á r tm á n y f e j le s z t ő k , g y á r ­ tá s f e jle s z tő k , g y á r tá s s z e r v e z ő k , a s z á m v i t e ­ lie k , k ö z g a z d á s z o k , k e r e s k e d ő k ú j r a m u n k á b a lé p n e k : b e te r v e z ik , b e s z e r v e z ik , b e s z á m ít j á k a k é n y s z e r m e g o ld á s o k a t. A z é p ítő k e g é s z e n k ü ­ lö n h a d : f e lv o n u l n a k , á s n a k , c ö lö p ö z n e k , a n y a g o k a t h o r d a n a k . A v á l l a l a t le g k ü lö n b ö ­ z ő b b ü z e m e i d o lg o z n a k b e a p r o g r a m b a : a K ís é r le ti, a C é lg é p -, a S z e r s z á m - a F o rg á c s o ló é s a tö b b i ü z e m , m in d - m i n d a lk a t r é s z e k e t , b e ­ r e n d e z é s e k e t, s z e r s z á m o k a t k é s z ít a z ú j c s a r ­ n o k fe ls z e r e lé s é h e z . D e e h h e z m in d h e z k ü lö n t e r v d o k u m e n t á c i ó , k ís é r le t, m ó d o s ítá s , e lf o g a ­ d á s , a n y a g b e s z e r z é s , e lő - é s u t ó k a l k u l á c ió s z ü k s é g e lte tik . K ic s ib e n tíz s z e r, h ú s s z o r i s ­ m é tlő d ik a k ö r f o l y a m a t , a m i t i t t le ír o k . A z A n y a g o s z tá ly v i ta t k o z i k a z a n y a g n o r m á k o n ; a z ü z e m e k p lu s z id ő k e t ( m a g y a r u l: t ú ló r á k a t ) k é r n e k , a s z á m v i t e l ie k ú g y ta lá ljá k , hogy „ m á r is s o k a t k ö l tö t t ü n k e r r e a le g ú j a b b v a ­ c a k ra ”. R e n d s z e r i n t ez a z a z id ő p o n t, a m i k o r tö b b , a d d ig s t r a p a b í r ó n a k t ű n ő s z a k m u n k á s , m é r ­ n ö k é s v e z e tő j e l e n t i b e , h o g y „ h o ln a p re g g e l 12 i tt h a g y o m e z t a te t v e s f é s z k e t” ! D e e tt ő l f ü g ­ g e tl e n ü l m a m é g v i ta t k o z i k , t a l p a l, te le fo n á l, á t í r , é s k ö z b e n g o n d o s a n ü g y e l, h o g y le g a lá b b a n n y i k o llé g á t k ü l d jö n m e le g e b b é g h a j l a t r a , a h á n y ő t a lé t e g észe n k e z d ő s tá d iu m á b a k í­ v á n t a v is s z a ! É s h o l n a p r e g g e l is, m e g a z u t á n is, p e r s z e . L á s z ló K á r o l y : „ A k i n e k e m ú g y n e ­ g y e d é v e n k é n t b e je l e n t i, h o g y e lm e g y , a fe lő l n y u g o d t v a g y o k , é s o l y a n k o r m é g tö b b t e r h e t r a k o k a n y a k á b a . M e r t a z ig a z i e lm e n ő s ö k c s e n d b e n v a n n a k , é s f e lm o n d á s u k r e n d s z e r i n t d e r ü l t é g b ő l l ó r ú g á s ! . . . ” F e lje g y z é s e k , b e a d ­ v á n y o k , j a v a s l a t o k c ik á z n a k id e - o d a a v á l l a ­ l a t f ő o s z tá ly a i, o s z tá ly a i, f ő m é r n ö k s é g e i, ü z e ­ m e i k ö z ö tt. A s z e m é ly z e ti, a k e r e s k e d e lm i , a g a z d a s á g i ig a z g a tó b é k é l t e t ő m e g b e s z é lé s e k e t s z e rv e z , „ k o o p e r á c ió s t á r g y a l á s o k ” f e d ő n é v a l a t t , s ő t e lő f o r d u l, h o g y a v e z é r ig a z g a t ó n a k k e ll b e v e t n i e n e m m in d e n n a p i k o m p r o m is z­ s z u m - lé t r e h o z ó r u t i n j á t . A m ű s z a k i ig a z g a tó i ly e n k o r s z o k ta k i je l e n t e n i , h o g y e g y ú j g y á r ­ tá s m e g s z e r v e z é s é é r t k é t k i t ü n t e t é s t le h e t b e k a p n i : v a g y K i v á ló d o lg o z ó , v a g y K iv á ló i n f a r k t u s . — É s a j ó s l a t e d d ig m é g m in d ig b e v á lt. M i r e a k é s z ü z e m b e n k ih ú z z á k a sz é p s z a la g o t, a m i t m a j d G o r j a n c I g n á c , d e e s e tle g v a la m i M K V , a z a z M a g a s K ü ls ő V e n d é g e l ­ vág , a k k o r ra tö b b e n k ó rh á z b a v o n u ln a k , á m jó v a l t ö b b e n v e s z n e k á t d ís z e s p a p ír o k a t, p le c s n i k e t é s s z o lid b o r í t é k o k a t a z a v a t ó b e ­ sz é d u tá n . M e r t a z ú j l é t e s í tm é n y v é g ü l is m e g lé te s ü l, p e r s z e . A z é p ü le t á ll, a b e r e n d e z é s m ű k ö d ő ­ k é p e s , a l é t s z á m k e r e t f e ltö ltv e , a m ű v e z e tő k , fő m ű v e z e tő k , a m e ó s o k , r a k t á r o s o k é s a t ö b ­ b ie k k i je l ö lv e — m é g a p o r t á s is o t t ü l m á r a h e ly é n . S m ik o r a z u to ls ó b o r í t é k is á tc s u s z ­ s z a n a z i ll e té k e s k é z b e , v a la k i i n t : f e lz ú g n a k a g é p e k , m o z d u ln a k a c s ig a s o ro k , i n d u l n a k a s z a la g o k . V a la m i b e f e je z ő d ö tt, v a la m i k é s z ! — g o n d o lja i l y e n k o r a la ik u s . D e c s a k ő. M e r t a g y á r ia k t u d j á k : v a la m i e lk e z d ő d ö tt. K i f e j e ­ z ő b b e n : e g y c ir k u s s z a l tö b b . É s e z e n a p o n to n nézzük m eg S z a la y S z a b o lc s m a g y a r á z a t a i n a k e g y s u m m á j á t : — O ly a n k i p r ó b á l t , b e l ő t t t e r m é k n é l , m in t p é ld á u l a s z ó d a v íz s z ifo n , k ö r ü l b e l ü l h a v o n ta m e r ü l f e l a v e s z é ly , h o g y le k e ll á ll í t a n u n k , d e l e g a l á b b i s lé n y e g e s e n c s ö k k e n te n ü n k a g y á r tá s á t, ill e tv e m e g s z ü n t e t n ü n k a c s a lá d e g y e s t a g j a i t . A z o k m in d i g a z a n y a g e l l á t á s ­ b a n r e jt ő z i k . T iz e n h á r o m é v e v é g e z te m az e g y e te m e t, a z ó t a t ü s t é n k e d e m a s z ifo n o k k ö ­ r ü l, d e e z a p r o b l é m a n e m e n y h ü l, s ő t n é h a h e v e s e b b e n p u l z á l : a J á s z s á g b a n n in c s e n e k n y e r s a n y a g - l e l ő h e ly e k , á s v á n y k in c s - f e ld o l g o ­ z ó ü z e m e k , d e h a l e n n é n e k is, n e m t a r t o z n á ­ n a k a v á ll a la th o z , m e r t n é p g a z d a s á g u n k a s z a k o s í to t t i p a r á g a k r e n d s z e r é r e é p ü l, k i i n ­ d u l v a a b b ó l a m e g f o n to lá s b ó l, h o g y a z e g y e s á g a k , d e a v á l l a l a t o k is n e s o k i r á n y ú , s o k fé le te v é k e n y s é g e t f o l y ta s s a n a k , h a n e m a z e g é s z v e r t i k u m e g y s z e le té b e d o lg o z z á k b e m a g u ­ k a t. M e r t a v ilá g m ű s z a k i f e jlő d é s e a m in d S z ű k e b b s á v r a a la p o z ó s z a k á g a k f e lé m u ta t . E z é r t m a m á r n e h e z e n k é p z e lh e tő a z o ly a n g y á r, a h o l p é ld á u l v i l l a m o s ip a r i c ik k e k e t é s b e n z i n m o to r o k a t g y á r t a n a k e g y m á s m e lle tt. M i v o l ta k é p p e n k l ím a b e r e n d e z é s e s e k l e t t ü n k , v a g y is h ű tő - , f ű tő - , i ll e tv e le v e g ő c s e r é lő t e r ­ m é k e k e t g y á r tu n k . É s e b b e a tö b b m i n t h ú s z ­ é v e s g y á r tm á n y , a v iz e t v a g y t e j s z í n t f r ö c s ­ k ö lő k i s v a c a k n e m t a r t o z i k v e le . H a t e r m é ­ k e in k m a i s k á l á j á t n é z e m . H a v is z o n t a z t t e ­ k in te m , h o g y i t t a fő m ű v e l e t a s z i f o n te s t k i ­ s a j to l á s a , a k k o r a S o r s is n e k ü n k r e n d e l te , h i ­ s z e n i t t v a n n a k n a g y t e l j e s í t m é n y ű g é p e in k . E zek m ég a „ h a d ik o rs z a k b ó l” m a r a d ta k rá n k , d e jó l fe l l e h e t ő k e t h a s z n á l n i a h ű t ő - é s f ű ­ tő b e r e n d e z é s e k a lk a t r é s z e i n e k f o r m á l á s á n á l , v á g á s á n á l. A z t á n : a s z ifo n a g y á r e g é s z k a p a ­ c it á s á n a k n é h á n y s z á z a l é k á t k ö ti c s a k le , á m a l e g n a g y o b b s z i f o n te r m e l ő g y á r v a g y u n k a v ilá g o n , é s a z ú g y n e v e z e tt n y u g a ti p ia c o n is a m á s o d ik o k a z e lő a d á s o k s z á m á v a l, a m i a z o r ­ sz á g n é p g a z d a s á g á n a k , d e f ő k é n t p e r s z e a v á l ­ l a l a t n a k e g y á l t a l á n n e m m in d e g y . E z é r t t a r t ­ j u k a p r o f i lt , ső t, n ö v e ln i s z e r e t n é n k a t e r m e ­ lé s t, d e m o n d o m : a z a n y a g e ll á tá s h i s z té r i á i á l ­ t a l á b a n h a v o n t a j e l e n t e n e k v e s z é ly t. D e n e ­ g y e d é v e n k é n t b iz o n y o s a n . A s z if o n n e m k í v á n s o k a la p a n y a g o t , é s é p ­ p e n i t t a b a j : a n é p g a z d a s á g e g y e tle n m á s á g a z a t a s z á m á r a s e m t u d u n k j e l e n tő s tö m e g ű r e n d e l é s t a d n i, v a g y is a t o n n á k b a n é s f o r i n t ­ t e r v e k b e n g o n d o lk o d ó a l a p a n y a g g y á r a k s z á ­ m á r a a s z ifo n n e m p a r t n e r . P r ó b á l t u k m á r m ás a n y a g s z ü k s é g l e t ü n k h ö z k a p c s o ln i, de m in d i g k i ló g o t t a ló lá b , a p a r t n e r v á l l a l a t o k é s z r e v e tt é k , h is z e n e h h e z e g é s z e n m á s m é r e t ű é s ö s s z e té te lű r ú d a l u m í n i u m k e ll p é ld á u l, m i n t a s ö r ö s h o r d ó h o z . M e r t ig e n , a le g t ö m e ­ g e s e b b a n y a g s z ü k s é g l e t a s z ifo n h o z a z ö tv ö ­ z e tle n a lu m í n iu m . U t á n a k ö v e tk e z n e k a k ü ­ lö n b ö z ő k e m é n y f é m e k k e l ö tv ö z ö tt, a z a z s z i­ l á r d í t o t t , é s n e m ö n t ö tt , h a n e m m e le g e n k i s a j ­ t o lt ( e x tr u d á lt ! ) a lu r u d a k , a s z ifo n n a g y o b b ig é n y b e v é te ln e k k i t e t t r é s z e ih e z , íg y p é ld á u l a n y a k n á l le v ő m e n e th e z , v a l a m i n t a n y o m o ­ k a r h o z . E z e k e t m i f o l y a m a t o s a n i g é n y e ljü k , n ö v e k v ő m e n n y is é g b e n é v e k , é v ti z e d e k ó ta , a k o o p e r á ló g y á r m é g is id ő r ő l id ő r e ú g y p i l l a n t rá n k , m in th a a k k o r p o tty a n tu n k v o ln a a H o ld ró l. P e d i g n e m v é le t le n ü l k e r ü l t ü n k h o z ­ z á ju k k u n c s a ftn a k , h a n e m k ö zö s F ő iste n ü n k , a K o h ó - é s G é p i p a r i M i n i s z té r i u m j e l ö l t e k i a s z á ll í tá s r a , a l e g h i v a ta lo s a b b a n . A g y á r i ll e té ­ k e se i a z o n b a n l e g a l á b b n e g y e d é v e n k é n t f e l ­ h ú z z á k a s z e m ö l d ö k ü k e t : „ V a ló b a n ? Ö n ö k n e k e x tr u d á lt rú d a lu k e l l ? ! . . . N a h á t ! . . . ” T u d n i­ illik , a negyedéves e r e d m é n y ö s s z e s íté s n é l re n d s z e re s e n a r r a a m e g á lla p ítá s ra ju tn a k , h o g y h a a s z ifo n h o z s z ü k s é g e s , a r á n y l a g v é ­ k o n y a lu r ú d h e ly e tt szép n a g y d a r a b o k a t d o b ­ h a t n á n a k k i, h a m a r a b b t e l í t ő d n e a t o n n a ­ te r v . . . E n n y it a z a lu m í n iu m a la p a n y a g r ó l , és m o s t v e g y ü n k e lő e g y m á s ik a t , m é g a t t ó l is k is e b b tö m e g ű t. A g u m i g y ű r ű t . . . I g e n , a m e ­ l y ik r e d ü h ö n g e n i s z o k tá l, h o g y a p a t r o n m e g ­ c s a v a r á s a k o r b e g y ű r ő d ö tt a sz é le , m á r m e ­ g i n t ! . . . U g y e , m il y e n j e l e n t é k t e l e n ? T ö m e g ­ b e n is. S z in te a S k o d á m m a l e l t u d n á m h o z n i a g y á r h av i sz ü k sé g le té t. . . T u d n ám , h a a d ­ n á k ! D e a z e lm ú l t fé l é v b e n l e g a l á b b h a ts z o r v o l ta m a k i je l ö lt p a r t n e r e k n é l , é s m in d e n e l ­ k é p z e lh e tő h e ly e n a z o r s z á g b a n . M e r t a k á r ­ m e ly ik g u m ig y á r b a b e m é g y , m it l á t s z ? N a ­ p o n t a e g y v a g y tö b b v o n a ts z e r e l v é n y r e v a ló á r u t á l l í t a n a k e lő — h á t a k k o r m a j d é p p e n a m i lá d á n y i g y ű r ű c s k é i n k k e l f o g n a k b í b e l ő d ­ ni!... Ig e n , é n j á r t a m v o ln a e l a d o lo g b a n , m e r t a z a n y a g b e s z e r z ő k , a g y á r tá s v e z e t ő k m á r k i ­ b o r u l t a k ez ü g y b e n , é s n é m e ly ik a r r a „ v e t e ­ m e d e tt”, hogy ja v a s la tb a te tte : m a s z e k n á l r e n d e l j ü k m e g a s z ü k s é g e s m e n n y is é g e t! M e r t a k is i p a r o s b o ld o g a n s z á l l í t a n á ! N e k i té t e l! N em h iv a tk o z n a a la p a n y a g h iá n y ra (m e rt n in c s a z a z a la p a n y a g , a m e l y ik n e k „ e lő a n y a g a ” n e le n n e ), m u n k a e rő -p ro b lé m á k ra , s z e r­ s z á m -m e g h ib á so d á so k ra , e n e rg ia g o n d o k ra , és a z e b b ő l e r e d ő „ k a l k u l á c ió s n e h é z s é g e k r e ” , m a ­ g y a ru l: az á r d r á g í tá s r a ! . . . C sa k h o g y eg y szo ­ c i a l is ta n a g y ü z e m n e m l é p h e t ü z le t i v is z o n y ­ r a e g y „ m i n i k a p i t a l i s t á v a l ” ! P e d i g íg y m e g ­ o ld ó d n a a m á s ik n a g y és n e m sz ű n ő g o n ­ d u n k , a s z if o n tű is. B e r é n y b e n l e g a l á b b ö t m a s z e k v a n , a m e l y ik e g y h a v i s z ü k s é g l e t ü n k e t g y á r ta n á , k i v á l ó m in ő s é g b e n , é s a h i v a t a lo s k o o p e r á c ió s p a r t n e r e k t ő l lé n y e g e s e n o lc s ó b ­ b a n ! D e h a n e m m e g y , a k k o r n e e r ő lte s s ü k , u g y e ? I n k á b b ő s z ü l jü n k m e g , v o n u l j u n k s z a ­ n a tó r i u m b a , u g o r j o n fö l a v é r c u k r u n k , é s e s ­ té n k é n t g o n d o sa n a jo b b o ld a lu n k ra fo r d u l­ j u n k , h o g y e l n e n y o m ju k a z a m ú g y is r e n ­ d e tl e n k e d ő s z ív ü n k e t. M in d e z t n a g y r é s z t e l k e r ü l h e t n é n k p e rs z e , h a m a g u n k á l l í t a n á n k e lő a s z ü k s é g e s a n y a ­ g o k a t, fé lk é s z t e r m é k e k e t, a lk a t r é s z e k e t . É s b i ­ z o n y t ö b b e s e tb e n m e g is te s s z ü k , m in d e n i p a r f e jl ő d é s i v i lá g t e n d e n c i a é s m in d e n h a z a i i p a r s z e r v e z é s i e lv e lle n é r e . ( E r r ő l n e m s z í v e ­ s e n b e s z é lü n k , d e e s e tle g m a j d k ih ú z o d .) Í g y l é t e s í t e t t ü n k m á r k ü l ö n m ű a n y a g ü z e m e t, s íg y m e r ü l f e l ú j r a é s ú j r a e g y s a j á t m o to r k o m p r e s s z o r - ü z e m fe lé p íté s e . P é l d á u l . Á m e z v é g ­ e r e d m é n y b e n n e m k iú t, m e r t v a ló b a n v e g y e s ­ k e r e s k e d é s s é te s z b e n n ü n k e t , h is z e n e g y ú j a n y a g e ll á tó ré s z le g f e l á l l í t á s a ú j s z e r s z á m o ­ k a t, ú j g é p e k e t, ú j b e r e n d e z é s e k e t k í v á n — s a k k o r o t t f o l y ta t ó d n a k a b e s z e r z é s i é s k o o p e ­ r á c ió s g o n d o k . V a g y is a s e g é d ü z e m e ll á t á s á r a (F o ly ta tá s a 21. o l d a l o n ) �C san ád y Ján o s N y á ri m e sé k R égi g ém esk ú t K is lo v a k k o c o g n a k , e s t é k jö tté n f e lv e r t s á to ro k — k ik a z ú j h a z á t k e r e s t é k , A f a h á z á ll s ű r ű c s e n d b e n , M a g á n y o s k ú t a t ó f ö lö tt, m e s s z ir e m u t a t a g é m je , k i n y ú j t o t t u j j a a z id ő t fe n y e g e tv e b ö k r á az é g re . a r c u k t ű z b e n f e llo b o g . f a lo m b o k f ü g g n e k a z e g e n , e lv e g y ü l a k é k a z ö ld b e n , z ö ld a k é k b e n c s e n d e s e n . F e llo b o g a tű z , a t á b o r . Á ll a f a h á z c s e n d e s e n . F é n y ü k r á v e tik a lá n g o k A z ég h o l d e rű s, h o l b o rú s, m íg r á t e r ü l a k ú t r a , n a p f é n y e s , é g ih á b o r ú s , c s a k b e le b ö k a z u j j a . F o ly ó p a r t. T ú l h e g y d e r e k a , n y á r-m e s é lő e s te k e n . b u n d a r a j t a re n g e te g . V o n a t d u h o g el a la tta , s ín e k , t a l p f á k r e n g e n e k . V a la m i t m u t a t . N e m tu d o m , m i a z , m á r e lf e le d t e m . C s a k v is s z a té r ő á lm a im t á j á n le b e g f e l e tt e m . A D u n á b a k ő g á t n y ú li k , B iz ta tó f a lu s i d é l u tá n o k ... m e g f o d r o z z a a v iz e t. K ő a k ő h ö z b á r n e m illik , T a l á n a z t, h o g y a g y e r e k k o r g y é m á n tfü v é n , e tá jb a n s z é p - id ő m l e g e l t e t t e m e g y k o r , e lm ú lh a ta tla n n y á ja m . h á t á n h o r g á s z lé p e g e t. Ö le l a t á j , lé p t e n - n y o m o n h e g y e k , v ö lg y e k r i n g a n a k , B iz t a tó f a l u s i d é l u t á n o k , v á r h a t ó s z é p e s té k , m i k o r a n a p le n y u g s z ik , s f e k e t e le s z a f e s t é k — o tt eg y b a d a c so n y i o ro m — k ö v es, k is z á ra d t p a ta k . F u ll a d o z ta m A r r a t ú l , m á r m e s s z i o rs z á g , F u lla d o z ta m a s z a v a k b a n — h a lk a n v a la m i m a r k o l ó n y u g t a l a n s á g , a h o g y a n lo p a k s z ik a z é j ; a b iz t o n s á g m é g á g y b a - r i n g a t , j ö n a z á lo m , s a m é ly az övé a fé l D u n a — j ö t t é s r á m k ö s z ö n t a z ő sz, tü k r é b e n fü r ö s z ti a rc á t, s a p k á n a k z iz e g ő le v e l e t k ü l d ö t t , i t t f e l t á m a d Á z s ia . c s o n to s ö k ö lle l a f a g y ü t ö t t , k i n e m m o n d o t t s z a v a k b a n f u l d o k o lt a m , V é g te le n p u s z t á k , s z a b a d s á g ! d e m i n d ig v a l a m i t s o d o r t a sz é l, F ö ld k e b l é b e n r é g i r o m e g y fo rm á n é ltü n k a fa lu k b a n , id é z i ő s e i n k a r c á t — v e r t a z e ső , f u l d o k o l t a s z é l . . . eg y ró m a i ő rto ro n y . L aczkó P ál H a v a z á s , f o r r a l t b o r és ú j s z ü l ö t t M i h e ly t k i l é p e t t a f o ly o s ó ra , e l f e l e j t e t t e , h o v á i n d u lt . É g te k a n e o ­ n o k , p e d ig n y o lc m á r j ó c s k á n e lm ú l t. A z id ő m o z d u l a t l a n n a k lá t s z o t t, s m i n t h a a k é s ő d é lu t á n t a p a s z t o t t v o l n a s z ü r k e n é g y s z ö g e k e t a z a b l a k ­ tá b lá k ra . A z a g y a s im á n a k és b a r á z d á la tla n n a k tű n t. Id e g e n k é n t és tá v o li­ k é n t é r z é k e l t e m a g á t . V a l a k i m á s v o lt, n e m ő, a k i b e c s u k t a m a g a m ö g ö tt a z a j t ó t , é s a p e r c e g ő n e o n c s ö v e k a l a t t e l i n d u l t a h o s s z ú i r o ­ d a f o ly o s ó v é g e fe lé , a h o l a c s ig a lé p c s ő ö r v é n y e b e s z i p p a n t o t t a a p e r s ­ p e k t i v i k u s a n ö s s z e t a r t ó f a ls ík o k e g y e n e s v o n a la i t. H a l e g a l á b b h a s o g a to t t v o l n a a fe je , v a g y a g y o m r a k e l l e m e t l e n ­ k e d ik a t e g n a p i i v á s u t ó h a t á s a k é n t , a k k o r t a l á n k ö n n y e b b e n f e lis m e ri ö n m a g á t, s o tth o n o s a n e lr e n d e z k e d ik m a k k e g é s z s é g e s n e k t u d o t t t e s ti v a l ó j á b a n ; a h o g y e g y é b k é n t m in d e n r e g g e l te s z i. T a l á n a m á s n a p o s ­ s á g f á jd a lo m m a l j á r ó k e ll e m e tl e n s é g e i n é l k ü l t ű n t o l y a n n a k s a j á t m o zg á sa a h o sszú sző n y eg en , m in th a egy — p e rs p e k tív a ta n u lm á n y o ­ z á s á r a s z o lg á ló — ó r i á s d o b o z b a n l é p k e d n e , s m a g a v o l n a a m e g fig y e lő sz e m , a m e l y a d o b o z n y í lá s á n á t fig y e l é s m a g a v o l n a a m o z g a to tt t á r g y is, a m i a fo ly o s ó e s z m e i e n y é s z p o n t já b a n t a l á lk o z ó v o n a l r e n d ­ s z e r e k ö z ö tt m o z o g . A c s ig a lé p c s ő ig l e g f e lj e b b n é h á n y k ö s z ö n é s t a g o l t a a z ú t j á t . L e f e lé a lé p c s ő k ö n m e g c s a p ta a g a r á z s ü z e m a n y a g - é s p in c e s z a g a . M a s z a ­ á lo m b a n j ö n n e k a z á lm o k : re p ü lö k , lá b b a l e lő r e ; t á r o m k a r o m , a l a t t a m m e r e d é ly , m e n té b e n z u h a n o k la s s a n — m á r a N a p k ö r ü l — m i n t a F ö ld , zuhanok — m ár a N apban! M in d e n ég, m in d e n ég. b a d n a p j a l e n n e — e z v o l t a z e ls ő g o n d o la t, a m e l y v é g r e a z o n o s s á t e t t e ö n m a g á v a l. B e le b o r z o n g o tt, a h o g y f o k r ó l f o k r a a l á m e r ü l t a g a r á z s b ó l f e lh ú z ó d ó h id e g b e . E s z m é le te ö n k é n te l e n ü l is v i s s z a t á n t o r g o t t a k á v é ­ i l l a t ú i r o d a z s ib o n g á s á b a . T u l a j d o n k é p p e n é r t h e t e t l e n , h o g y m á r m in d e n k i t u d o t t a z e s e trő l. O t t v o lt u g y a n m in d e n k i , a k i s z á m ít, d e h á t é jf é l l e h e t e t t , a m i k o r az u to ls ó e m b e r t is h a z á ig v i t t e a k o c s i. A h e l y i j á r a t o k o n é s b e f e l é jö v e t t e r j e d t v o l n a e l ily e n h a m a r a h í r ? V a la h o g y s z e r e n c s é n e k t a r t o t t a , h o g y a r é s z l e te k e t n e m v e le m e s é l t e t té k . N y u g o d t a n k o r t y o l g a t h a t t a a k á v é j á t . M a lo n y a i s z e re p é b e n , é s p e r s z e a z ö s s z e s tö b b ié b e n is, C s a ­ t h ó a l a k í t o t t . C s a k e g y p i l l a n a t r a s z a k í t o t t a m e g , m íg a z o s z tá ly v e z e tő e lő b ú j t a p á r n á z o t t a j t ó m ö g ü l. E g y g y o r s „ S z e r b u s z to k , s z e r b u s z t o k ” (h á n y ra j á r b e ez a z e m b e r, h o g y n y o lc k o r m á r se lá t, se h a ll az e l­ f o g la lts á g tó l? ) , k é z r á z á s , m a j d e g y d e m o k r a ti k u s k é r d é s : j u t - e n e k i e b b ő l a fő z e tb ő l. H o s s z a s s z a b ó d á s u t á n m a g á h o z v e t t e a z u to ls ó g a z ­ d á t l a n c s é s z é t, a m i b e u g y a n v a l a k i m á r b e l e p o t t y a n t o t t e g y s z e m c u k ­ ro t. B á r k e s e r ű n s z e re tte , d e n e m m u t a t t a , h o g y é r z é k e l i a m o k k á t, h a e g y s z e m n y i is. A s z e m v illa n á s o k b ó l lá t s z o t t, h o g y m i n d e n k i t u d a c u ­ k o r r ó l . M i r e a z o s z tá ly v e z e tő b e h ú z t a m a g a m ö g ö tt a z a j t ó t , m á r m i n ­ d e n c s o p o r tv e z e tő é s j ó f o r m á n m in d e n e lő a d ó ö s s z e g y ű lt a k á v é ­ s z e á n s z r a . A z o k s e m m o z d u lta k , a k ik m á r f e lh ö r p ö l t é k a m a g u k é t. M a lo n y a i v is z o n t k é s e tt, m i n t h a id ő t a k a r n a a d n i C s a t h ó n a k , a k i n e m v á r a k o z t a t t a m e g a h a ll g a tó s á g o t . „ H o l is h a g y ta m a b b a ? ” k é r d e z te . „ O tt, h o g y a N e m v a g y t e N é r ó n á l m é g a l i g f i g y e l t o d a v a l a k i . ” „ J a , ig e n ! H á t g y e re k e k ! E z e g y sz e rű e n fa n ta s z tik u s ! A b b a n a k o szo s f a ­ l u b a n , a b b a n a r e k e d t w u r l i t z e r b e n m ic s o d a r e p e r t o á r v o lt! A v é g é n a z t h i tt e m , h o g y a z u t ó b b i é v e k t e l j e s m a g y a r s l á g e r t e r m é s e M a l o n y a i ­ r ó l í r ó d o tt . M in d e n s z á m i l l e t t r á . A s z e m é tő l a t e r m e t é ig , m in d e n é n e k k i j u t o t t . F é l ó r a m ú l v a a h á r o m V o lg á b ó l m i n d e n k i a k é tf o r i n t o s o k u t á n k o t o r á s z o t t a t á r c á j á b a n . K é p z e l h e t i te k : o t t v o l t a k a z i n té z m é n y ­ 13 �v e z e tő k is. S z e lle m e s e b b n é l s z e lle m e s e b b f o r d u l a t o k a d ó d ta k . A v é g é n a k o c s m á r o s a li g g y ő z ö tt b e n n ü n k e t k é tf o r i n t o s o k k a l . K é p z e lh e tite k , m i v o l t o t t! A b b a n a k o c s m á b a n v a g y m ic s o d á b a n ! A f a lu s i c s ó r ik á im i ly e n t m é g n e m ig e n l á t t a k . C s a k v ig y o r o g ta k , b a m b á n , a n a g y frö c c s ö k fö lü l. K é p z e l h e t i te k : m in d e n h a r m a d ik - n e g y e d ik s z á m a N e m v a g y te c sá szá r. M eg a T e v o ltá l a le g s z e b b té v e d é s . A m i n t l e n t k i n y i t o t t a a s o f ő r ö k p i h e n ő s z o b á já n a k a z a j t a j á t , k i r o b ­ b a n ó rö h ö g é s c s a p ta s z e m k ö z t, m i n t a lé g n y o m á s . S z ó r a k o z o tt, t a g o ­ l a t l a n e lm é jé n e k ú g y t ű n t, C s a t h ó f e n t i t ö r t é n e t é n e k v é g é n i t t l e n t c s a t t a n t a n e v e té s . — M e g y e k m á r , Z o ltá n — v á l t k i a b o ly b ó l a z o s z tá ly s o fő rje , a k i n e m t u d t a m é g l e t ö r ö l n i a z a r c á r ó l a n e v e té s t. A g a r á z s t é r b e n Z o lt á n a r r a g o n d o lt, m á r n e m e lő s z ö r, m íg a m á r z ü m m ö g v e m e le g e d ő k o c s ik k ö z ö tt m e g k e r e s te a m a g u k é t, h o g y m i le n n e , h a a z a t u d á s , a m i t a v o l á n m ö g ö tt ü lv e , a z u t a t f ig y e lv e a s o ­ f ő r ö k ö n k é n te l e n ü l is ö s s z e s z e d n e k , v a la m i c s o d a f o l y tá n b e n n e ö s s z e ­ g e z ő d n e . P u s z t á n f e l v e t e t t e e z t a z e lm é le ti le h e tő s é g e t, d e n e m v o lt l e l k i e r e je m e g g o n d o ln i a r é s z le te k e t. E g y á l t a l á n , m i a z, a m i t m e g t u d ­ h a t n a k u t a s a i k h i v a t a l i a n b iz a lm a s v a g y k e v é s b é h iv a t a lo s b e s z é lg e ­ té s e ib ő l? É r d e k l i - e e g y á l t a l á n ő k e t, a m i a t a r k ó j u k m ö g ö tt e lh a n g z i k ? V a n - e o ly a n k ö z tü k , a k i e le v e b e c s u k ja a f ü l é t ? V a g y m in d m o h ó n f ü le l o l d a l r a é s h á t r a , é s m i n d e n t t u d n i é s i s m e r n i v é l? M in d e g y . N e m k í v á n t a a t u d á s u k a t . C s a th ó b iz to s a n v á ll a lk o z n a r á , h o g y á t v á l l a l j a a tu d á s u k t e r h é t. E z p e r s z e c s a k a m o l y a n l a p p a n g ó e lle n s z e n v C s a t h ó ­ v a l s z e m b e n , g o n d o lta . T e g n a p is m ily e n e r é l ly e l v é d te m e g a s z ó r a ­ k o z á s u k a t. A z a z ig a z s á g , h o g y n e m s o k k a l z á r ó r a e lő t t á l l t a k b e a k o c s ik k a l a p r e s s z ó e lé . A tö b b s é g m é g in n i a k a r t , m ie l ő tt a v á r o s b a é r n e k . N e m t u d n i, k i n e k az ö t le t e v o lt a w u r l i tz e r . T é n y , h o g y a p r e s z ­ szó f ő n ö k e z á r ó r a e lő t t k i k a p c s o lta , d e a z e lő r e b e d o b á l t é r m é k m ia t t m é g h á t r a v o l t n é h á n y s z á m . K ü l ö n b e n is a k k o r l e n d ü l t e k b e le . A s z ó r a k o z á s h i r t e l e n v é g e s z a k a d t á n a k u g y a n á l t a lá n o s m é l t a t l a n k o d á s v o lt a k ö v e tk e z m é n y e , d e a z á t u t a z ó m e g y e i v e n d é g e k é n e m v o lt h e ­ v e s e b b , m i n t a h e ly b e lie k é . E g y e d ü l C s a th ó l é p e t t fe l e r é lly e l. Z o ltá n n e m h a ll o t ta , h o g y C s a th ó m i t m o n d o tt a fő n ö k n e k , d e a z t l á t t a , h o g y a n a g y d a r a b e m b e r z á r ó r a i h a t á r o z o t t s á g a h o g y a n c s a p p a n m eg . C s a th ó m a g a d u g t a v is s z a a w u r l i t z e r c s a tl a k o z ó j á t a k o n n e k to r b a . A s o f ő r b e ü lt Z o lt á n m e llé , s m ih e l y t e l i n d u l ta k , e g y ik k e z é v e l, s z i n ­ te ö s z tö n ö s m o z d u l a tt a l , z e n é t k e r e s e t t, m íg a m á s ik k a l k i m a n ő v e r e ­ z e t t a g a r á z s b ó l, é s s z e m t e l e n ü l b á r , d e n a g y ü g y e s s é g g e l, b e r o b b a n t a r e g g e li f o r g a lo m b a . C s a k m iu t á n m e g f e le lő z e n é t is t a l á l t é s b iz to s h e ly ü k is v o l t a v á r o s b ó l k i f e l é á r a m l ó g é p j á r m ű v e k k ö z ö tt, s z ó lt o d a : — R e m é le m , d é lr e v é g z ü n k . — É n is a z t re m é le m . N e m m o n d ta m le a z e b é d j e g y e m e t se . — N á la m a z é r t t ö b b r ő l v a n szó, m i n t n á la d — v ig y o r o d o tt o d a a sofőr. M iv e l a m á s ik a r c á n n y o m á t s e l á t t a a z é r d e k lő d é s n e k , k ib ö k te : — H a j n a l b a n b e v it t e m a z a s s z o n y t. H a n e m le s z r e s t, d é lr e m e g v a n a fia m . — A f i a d ? — é r t e t l e n k e d e t t Z o ltá n . — A f ia m h á t! M it k é p z e ls z ? M á s t h a z a s e h o z o k ! M e g m o n d ta m az a s s z o n y n a k : é n b e le a d t a m a p a i t , a n y a i t , m o s t r a j t a a so r. — V a g y ú g y — m o n d ta k i té r ő e n Z o ltá n , a z t r e m é lv e , h á t h a k i t a l á l v a la m it , a m i t m e g k é r d e z h e t a s o fő rtő l. — É s a k k o r m i é r t v a g y i t t ? M e g k ö n n y e b b ü lt a s a j á t k é r d é s é tő l. — K o p t a t n á m t á n a k ö v e t a s z ü lő s z o b a e l ő t t ? Í g y l e g a lá b b , h a m a j d n a g y s r á c k o r á b a n m e g k é r d e z i, m i t c s i n á l t a m , a m i k o r ő s z ü l e t e t t , e l ­ m o n d h a t o m n e k i, h o g y l e h a j t o t t a m e n n y i m e g e n n y i k ilo m é te r t, á t ­ s z e lte m a fé l m e g y é t. E n n e k v a n é r te lm e ! N e m ig a z ? V á la s z h e ly e t t e s z é b e v i l l a n t a fe lis m e ré s . A s o f ő r — a k i a v a s á r ­ n a p é r t é p p ú g y m e g k a p t a v o l n a a s z a b a d n a p o t, m i n t ő, a k i s z i n té n n e m k a p t a m e g — u g y a n c s a k M a lo n y a i ü g y b u z g a lm a m i a t t d o lg o z ik . M a ­ lo n y a i m in ő s ít e tt e h a l a s z t h a t a t l a n n a k e z t a z ü g y e t a z o s z tá ly v e z e tő e lő tt, a k it ő l a k o c s i fü g g ö tt. A g é p k o c s iv e z e tő a v á r a t l a n e s e m é n y m i a t t m a re g g e l m é g u g y a n l e m o n d h a tt a v o l n a a z u t a t , m é g is i n k á b b e lj ö t t. H a jó l m e g g o n d o lja , a s o f ő r t l e g a l á b b a n n y i r a h i b á z t a t j a e z é r t a m a i n a p é r t , m i n t M a lo n y a it. V é g ső s o r o n m i t k e z d e n e e g y h é tfő i s z a b a d n a p p a l ? Ü l n e a b b a n a z a l b é r l e t i ly u k b a n , é s ö n k é n te l e n ü l is e g y m á s n e s z e z é s é t f ig y e ln é k a s z e n ilis h á z i ú r r a l . A k k o r m á r i n k á b b a z o r s z á g ú t. J ó k o c si. S e b e s s é g . I ly e n e g y s z e r ű . H á l á s is l e h e t n e M a ­ lo n y a in a k . P e r s z e a b u z g a l m á t a k k o r s e m é r ti . E g y h é t t e l a tá v o z á s a e lő t t b á r m i t is s ü r g ő s n e k t a r t a n i ? ! — H á t, a n n á l t é n y le g t ö b b e t é r — v á la s z o lt a m e g k é s v e , m in te g y b e ­ f e je z v e a m a g a g o n d o l a t a it is. B iz to s v o l t b e n n e , h o g y a t e l j e s k i s z á l ­ lá s a s z ü lő a s s z o n n y a l fo g e lte ln i. A h o g y r á t e l e p e d e t t e z a le h e tő s é g , é s a t é m a a z e lő t t ü k á ll ó tö b b ó r a á ll a n d ó e le m é n e k í g é r k e z e tt, r é s z ­ le t e ib e n is m e g é r te t te , m ir ő l v a n szó. A z e ls ő n e g y e d ó r á t a m ú g y is m i n ­ d e n a lk a l o m m a l n e h e z e n v é s z e lte á t a k o c s ib a n , g y a k r a n k ü z d ö tt h á n y in g e r r e l , s ez a n e g y e d ó r a m é g n e m m ú l t e l . P e d i g a g y o m r a a te g n a p e s te u t á n a m ú g y i s n e h e z e n v i s e lt e l b á r m i f é l e a tr o c it á s t . A m ű ­ tő b e n l e já ts z ó d ó j e l e n e t k é p e — a t e s t a te s tb ő l, s k ís é r ő je , a v é r — g o m b ó c o t lö k ö tt a to r k á b a , a m i a t t ó l fü g g ő e n , h o g y e lő z t e k - e v a g y a k a d á l y t a l a n u l h a la d t a k , k a n y a r t s z e d te k - e b e v a g y e g y e n e s b e n f u ­ t o tta k , le - f ö l j á r t a n y e lő c s ö v é b e n . S z e m e e lő t t p e d ig , m i n t a r é s z e g r ö g e s z m é v é m e r e v e d e t t g o n d o la ta i, m a k a c s u l o t t l e b e g t e k a s z ü lő s z o ­ b a i e s e m é n y e k r é s z le te i. H o lo tt é le té b e n n e m l á t o t t m é g s z ü lé s t, h a ­ 14 c s a k a k u t y á j u k k ö ly k e d z é s é t n e m b a n v é g ig n é z e tt. s z á m í t ja a n n a k , m it g y e r e k k o r á ­ — T u d o d , f a n ta s z tik u s a n e g y ü tt v a g y u n k a z a ssz o n n y a l — h a rso g ta t ú l a z e n é t a so fő r. — A z z a l f o g a d o tt e s te , h o g y ú g y é r z i, k é s z ü lő d ik a f ia m . L á t t a m r a j t a , ig a z a t b e s z é l, d e a d o lg o t n e m t a r t o t t a m s ü r g ő s ­ n e k . E m lé k e z h e ts z , m ik o r é r t é l h a z a . N o, é n m é g e g y ó r á v a l k é s ő b b , m iu t á n m i n d e n k i t h a z a f u v a r o z ta m , l e t e t t e m a k o c s it, u t á n a g y a lo g h a ­ za. M o n d o m a z a s s z o n y n a k , re g g e lig m á r t a r t s á l k i, é js z a k a n e m jó b e m e n n i a k ó r h á z b a , a d o k t o r t s e t a l á l n i ily e n k o r , a k iv e l m e g b e s z é l­ tü k , h o g y le v e z e ti a s z ü lé s t. G o n d o lh a to d , s e m m i k e d v e m n e m v o lt o ly a n n a p u t á n m é g e lm á s z n i a k ó r h á z b a . K ü l ö n b e n is, ig a z a m v o lt. Ig y v a n , v a g y n e m íg y v a n ? N o, l e f e k ü d tü n k , e l is a l u d t a m r ö g tö n , s z e m h u n y á s u t á n . A m a r h a f e je m m e l m it k e z d e k á lm o d n i ? H o g y r e t t e n t ő e n s ie tn i k e ll v a la h o v á , a z é g t u d j a h o v á , h á t a d o m a f r ö c c s ö t a k o c s in a k , a m i b e le f é r ; d e s ö p ­ r ü n k is, m i n t a h é tf r a n c . E r r e m i t ö r t é n i k ? H a llo m , h o g y m e g p a t ta n v a la m i. E ls z a k a d t a z é k s z íja m . A m ú g y i s te n ig a z á b ó l e lk e z d t e m m o n ­ d a n i a le g s z e b b f o h á s z o k a t, m i r e s z ó lo n g a t a f e le s é g e m , m e r t n e m s z e ­ re ti, h a m o c s k o s s z á jú v a g y o k . E r r e f e lé b r e d t e m . É s k é p z e ld , m i a h e ly ­ z e t? N e m v á r t u g y a n f e le le te t, m é g is n ó g a tv a a k a r j á r a ü t ö t t n é m a h a l l ­ g a tó j á n a k , a k i s z ó r a k o z o t ts á g á b a n f ig y e lt is, m e g n e m is a s o f ő r á l ­ m á r a . A r r a g o n d o lt, h o g y a z u tc a e le j é n , a h o l l e t e t t é k , m é g t ű r h e t ő e n t a r t o t t a m a g á t, s ő t ú g y é r e z te , m in d e n t e k i n t e t b e n f o r m á b a n v a n . M i­ re a z o n b a n a f e le s é g e m e l l é f e k ü d t, c s a k a n n y i m a r a d t a z e g é s z b ő l, h o g y m é g k é p e s v o lt t u d a t o s í t a n i a z a s s z o n y n é m a s z e m r e h á n y á s á t . A z tá n a p á r n á r a e j t e t t e a f e j é t é s n é h á n y s z o r e lis m é te lte , m i n t a k i p o n to s a n t u d ja , h o g y m a g a is v é tk e s , d e o ly a n jó l e n n e f e lm e n t é s t t a l á l n i : „ L e it a tt a k , n e h a r a g u d j ! . . . L e i t a t t a k . . . T é n y le g ” — a z t á n á lo m t a l a n á lo m b a z u h a n t . R e g g e l c s a k a le g s z ü k s é g e s e b b e t m o n d tá k e g y m á s n a k . A b é k ü lé s t m e g s e m k ís é r e lte . — A z ily e s m i t n e h é z k i t a l á l n i — f e le lt e m é g is , m o s t is m e g k é s v e . d e a s o f ő r a v á la s z a u t á n s e m f o l y ta t ta . V a l a m i t f e lf e d e z e tt é s m e r ő e n e lő r e f ig y e lt. — M e g á ll j u n k ? L e r o h a d t a k o c s ija . — N é z z ü k m e g , h a m á r a n n y i r a in te g e t — f e le lt e Z o ltá n , m e r t ő is m e g l á tt a a m é r e g z ö ld Z s ig u li m e llő l h a d o n á s z ó a la k o t. — I ly e n n a p o n k ü l ö n b e n s e l e h e t e k t r é s e n k iv e l — l a s s í t o t t a so ­ fő r. M ik o r k i d e r ü l t , h o g y ig y e k e z n e k v is s z a , m e r t e b é d r e v é g e z n i a k a r ­ n a k , a k o c s i já t s o r s á r a h a g y v a , b e ü l t h o z z á ju k a b iz t o s í t á s i ü g y n ö k — m e r t h a m a r k i d e r ü l t , h o g y a z — , c s a k a r r a k é r t e ő k e t, h o g y h a l e n n e tíz p e r c n y i i d e j ü k , m íg a z e g y ik ú t b a e s ő r u h a g y á r b a b e u g r ik , h o g y a p é n z t a m e g b í z o tt j á t ó l á tv e g y e , n e m t u d n a e lé g h á lá s le n n i. E z t k é s z ­ sé g g e l m e g íg é rté k . A s o fő r p e d ig f o l y t a t t a a z é js z a k a t ö r té n e t é t. — S z ó v a l, n e m is k é p z e le d , m i r e é b r e d te m . T é n y le g a f e le s é g e m s z ó lo n g a to tt. D e m i é r t ? M e r t e z a lé n y e g e s . N e m a k a r t a m h i n n i a f ü ­ le m n e k . A z t m o n d ja , h í v j a m r ö g tö n a m e n tő k e t, m e r t ú g y é rz i, m e g ­ p a t t a n t b e n n e v a la m i, é s e lf o l y t a m a g z a tv iz e . É r te d m á r , m i é r t m o n ­ d o m , h o g y m e n n y i r e e g y ü t t v a g y u n k a z a s s z o n n y a l? A j á r á s o n — M a lo n y a i n y o m a t é k k a l k é r te , h o g y a j á r á s n e m a r a d ­ j o n k i a z ü g y b ő l — e ls ő d o lg u k v o lt, h o g y f e l h í v j á k a m e g y e i k ó r h á ­ z a t. M é g s e m m i e r e d m é n y n e m m u t a t k o z o t t a s o f ő r fe le s é g é n é l, b á r íg é r té k , h o g y m o s t m á r h a m a r o s a n . Ú j u l t iz g a lo m m a l f o l y t a t t á k a z u t a t . K a t a a j á r á s t ó l , a h á ts ó ü lé s e n , a b iz t o s í t á s i ü g y n ö k m e l l e t t f o g ­ l a l t h e ly e t. Z o lt á n a c s u p a s z h a t á r t é s a l o m b t a l a n a k á c li g e te k e t n é z te . T u d ta , hogy K a tá v a l n e m so k ra m eg y . N e m te h e ti m eg, h o g y az ü g y fe ld e rí­ t é s é t á t a d j a n e k i. S a j á t m a g á n a k k e ll a v é g é r e j á r n i a m in d e n n e k . K a ­ t á v a l le g f e lje b b a j á r á s j e l e n l é t é t l e h e t m a j d b i z o n y íta n i. A z ö s s z e ­ h a n g o lt m u n k á t . A z t, h o g y „ m i n d e n s z i n t e n ” á t t e k i n t e t t é k a z ü g y e t, a z ü g y je l e n le g i á ll á s á t . „ T u l a j d o n k é p p e n m i a b a j e z z e l a l á n n y a l ? ” — k é r d e z t e m a g á tó l, m e r t r á j ö t t , h o g y a s z á llo n g ó m e n d e m o n d á k o n k í ­ v ü l ő m a g a s e m m i f e l r ó h a t ó t n e m t a p a s z ta l t. E g y s o r k ö z ö s m u n k á b a n m ű k ö d te k e g y ü tt. É s m in d i g e r e d m é n n y e l . N e m l e h e t n e a z t m o n d a n i h o g y K a t a t e h e ts é g te le n . Z o lt á n e l f i n t o r o d o tt , m i n t h a m á s s z á já b ó l h a ll o t ta v o ln a s a j á t m e g e n g e d ő m e g á l la p ít á s á t. N e m , té n y l e g n e m t e ­ h e ts é g t e l e n . I t t s e n k i s e m te h e t s é g t e le n , g o n d o lta n é m i g ú n n y a l, M a ­ lo n y a i se, K a t a se, ez a z ü g y n ö k se . É s m é g i s . . . M i le s z M a lo n y a iv a l, K a t á v a l ? I g y e k e z e tt n e m g o n d o ln i m a g á r a . A l e g te h e ts é g e s e b b m é g is e z a z ü g y n ö k . É s p e r s z e C s a th ó ! M i h i á n y z i k a t ö b b ie k b ő l ? A z t, h o g y é s b e lő le m i h iá n y z ik , n e m h a g y ta k é r d é s s é s z i lá r d u l n i. M e g t a r t o t ta h a n g u l a t a m e g f o g h a ta t la n a la p k ö z e g é n e k , a m e l y b e n p u h á n e le r n y e d ­ h e te tt. S z e r e n c s é n e k t a r t o t t a , h o g y a b iz t o s í t á s i ü g y n ö k k e l p lu s z u t a s u k is v a n . L e g a lá b b n i n c s k i té v e a h e ly z e t ö s z tö k é lé s é n e k , n e m t e r h e l i m a ­ g á t f á r a d s á g o s , t a p o g a tó d z ó k é r d é s e k k e l, h o g y k i p u h a t o l j a K a t a é le té t, m i n t a k k o r , h a e g y m á s m e l l e t t ü ln é n e k , b e s z é l g e t é s r e k é n y s z e r ü l v e . B á r a z is le h e t, h o g y K a t a f a g g a t ó d z n a a M a lo n y a i t á v o z á s á v a l k a p ­ c s o la to s p l e t y k á k r ó l . A z s e l e n n e jo b b . Ú g y jó , a h o g y m o s t v a n n a k . Ü lh e t e lő l, h á b o r í t a t l a n u l a t á g r a e n g e d e t t b i z to n s á g i ö v f e d e z é k é b e n , é s n é z h e ti a z u t a t . S z e m b e á r a m lo t t v e le a t á j , m i n t h a f o ly to n o s a n á tm o s n á , s — e t t ő l -e v a g y a s e b e s s é g tő l? — k e lle m e s ü r e s s é g e t é r z e tt , e l m ú l t a h á n y in g e r e , é s a z e s ti i v á s n a k m o s t s z in te j ó té k o n y h a t á s a j e l e n tk e z e t t. K a t a é s a b iz t o s í t á s i ü g y n ö k b e s z é lg e té s é b ő l c s a k t ö r e d é k e k j u t o t t a k e l h o z z á : „ S z á j t é p é s ” , „ f o n ja d a s z ó t” , „ ú r i s z a b ó v a g y o k , c s a k h o z o tt a n y a g ­ b ó l ... ” J ó l e t t v o ln a , h a a k o c s i m e g y t o v á b b , á t a f a lv a k o n , á t az �e g y ik j á r á s b ó l a m á s ik b a , k i a m e g y é b ő l, v a la h o v á m e s s z ire , k i t u d j a , m e ly ik p o n t j á r a a v i lá g n a k . V a g y m e g s e m á ll. C s a k m e g y - m e g y . . . H i r t e l e n a k ö z é p is k o lá s o s z t á l y k i r á n d u l á s o k j u t o t t a k e s z é b e : m in d e n a lk a l o m m a l v is s z a té r ő v á g y a v o lt, h o g y b á r c s a k n e á l l n á n a k m e g , f u t ­ n a v e lü k a z a u tó b u s z k i t u d j a , m e d d ig , t a l á n ö r ö k k é . A h o g y íg é r té k , a r u h a g y á r n á l m e g á l l t a k a b iz t o s í t á s i ü g y n ö k n e k . Z o lt á n u t á n a n é z e t t , a m i n t a k a d á l y t a l a n u l b e s é t á l t a p o r t á n . A s o fő r r á k e z d e t t a z a s s z o n y á r a . Z o lt á n m o s t m á r u n t a . A p o r t a f e lé b á m u l t . A f ü l k e a b l a k á n á t i d ő s e b b a s s z o n y n é z t e a k o c s i ju k a t , k ö z b e n m e g ­ á ll á s n é lk ü l h o r g o lt. K a t a é s a s o f ő r é lé n k b e s z é lg e té s b e b o n y o ló d o tt. K a t a u g r a t t a a s o f ő r t, a k iv e l m o s t k e d v é r e e ls z ó r a k o z h a t o tt b á r k i. M in d ö s s z e a z t k e l l e t t k é ts é g b e v o n n i, a m i t K a t a is, t u d n ii l li k , k i h is z i e l n e k i, h o g y t u d ő f i ú t is . . . Z o lt á n e g y k is id ő u t á n e lő v e t te a t á s k á j á t é s k i e m e lt e b e lő le a z a k t á t . A v á la s z t v á r ó le v é l r ö v i d v o lt, h iá n y o z t a k b e lő le a z u d v a r i a s ­ s á g i f o r m u lá k . A z ú j b ó li o l v a s a t t ö b b é - k e v é s b é e lf o g a d h a t ó v á t e t t e s z á m á r a is M a lo n y a i i g y e k e z e té t. D e n e m is a n n y i r a a z é r d e m i m e g ­ o l d á s t s ü r g e t ő le v é l, h a n e m a m e l l é k l e t é r d e k e l t e : a t u l a j d o n k é p p e n i p a n a s z o s le v é l, a m i t h o z z á ju k f é n y m á s o l a t b a n k ü l d te k . A z e ls ő m o n ­ d a to k a t j ó f o r m á n o lv a s á s n é l k ü l f u t o t t a á t. A z é l e t r a j z é r d e k e lt e , a m i t p e d ig s z i n te m á r k í v ü lr ő l t u d o tt . L é n y e g é b e n i z g a t t a a z ü g y . L e g f e l­ je b b j o b b e lő z m é n y e k e t s z e r e t e t t v o l n a h o z z á . N e m o ly a n t, m i n t a z a t e g n a p i e s t e v o lt. O lv a s á s k ö z b e n , f ig y e lm e le g a l já n , m é g is a z a n e h é z ­ k e s s e j d ít é s ú s z k á lt , h o g y a w u r l i t z e r - t r é f a v a la m il y e n m ó d o n m é g is k a p c s o ló d ik a m a i n a p já h o z , d e c s a k a v é g é n ö l t m a j d a l a k o t a z ö s z ­ s z e fü g g é s , m i n t e g y m o z a ik o s s z e r k e s z té s ű n o v e ll á b a n . L e n y ű g ö z te a z é l e t r a j z m á s f é l o ld a l n y i le x ik o n tö m ö r s é g e . A p a n a ­ sz o s h á r o m b ő v í t e t t m o n d a t b a n e l i n t é z t e a s z ü le té s é t, a s z ü lő k e t, t e s t ­ v é r e k e t, a f a lu s i s z e g é n y s o r s o t, a m i r e m e g v á l tá s k é n t j ö tt , h o g y v a l a ­ m il y e n m ó d o n v a s a s s z a k m á t s z e rz e tt. B e le f é r t m é g a h á b o r ú , a h a d i ­ ü z e m i f e lm e n té s , a n é m e t k i te l e p í t é s m e g ú s z á s a is. A z t á n 1 9 4 5 -tel s z é t­ á r a d t a z é le t r a j z , m i n t a D u n a a v i s e g r á d i s z o ro s u t á n ; tö b b á g r a s z a ­ k a d t, e g y id e jű s é g e k l é p t e k fe l é s i d ő n k é n t k e r e k , l e z á r t e s e m é n y e k t ű n t e k e lő . S z e r v e z e te k r ö v i d ít é s e i — Z o lt á n s z á m á r a o ly k o r t e l j e s e n i s m e r e t le n e k é — , is m é tlő d ő , m á s - m á s t ö r té n é s h e z k a p c s o ló d ó , d e s z i n ­ t e é v k ih a g y á s n é lk ü l s o r já z ó d á tu m o k ; p á r to k , f e la d a t o k , m e g b í z a t á ­ so k , e r e d m é n y e k k ö v e tt é k e g y m á s t. O ly k o r ú g y t ű n t, n e m is é l e t r a j z a z e g é sz , h a n e m m á s f é l é v tiz e d tö r té n e l e m . Z o lt á n n e m é r z é k e l t e a f e ls o ro lá s b ó l, m i a z, a m i s z e m é ly e s m in d e b b e n . M i n t h a v e le m o n d a t ­ t á k v o l n a f e l a z t a m á s f é l é v tiz e d e t. A m i k o r a p a n a s z o s m in d e z z e l v é g z e tt — n e m l e h e t e t t tu d n i, a m a g a m e n t s é g é r e h o z z a - e f e l m in d e z t, v a g y é r d e m e i k é n t — , s z i n te jó l e s e tt, a h o g y a s z é le s á r a d á s m in d e n e lő k é s z íté s n é lk ü l e lt ű n t , m i n t h a b e i t t a v o l n a a fö ld . V á r a t l a n u l s z e ­ m é ly e s s é v á l t a k a m o n d a t o k . A b e a d v á n y t f o g a lm a z ó h á n y ó d á s a i k é n t v o lt é r te lm e z h e t ő n é h á n y m u n k a h e l y , m a j d v i s s z a té r ő b e te g e s k e d é s e k k ö v e tk e z te k é s v é g ü l a k u l tú r o t t h o n - ig a z g a t ó i á llá s . A b e a d v á n y is e t á r g y b a n k e l t : a f i z e té s t k e v e s e lte , a m i a n y u g d í j r a v á r a k o z v a m é g k e ­ v e s e b b n e k t ű n t a té n y le g e s n é l. K a t á t ó l m e g k é r d e z h e te tt v o l n a n é h á n y r é s z le te t, d e a z ü g y e t m o s t m á r t e l j e s e n a m a g a s z á m á r a t a r t o t t a f e n n . B e f o ly á s o lts á g n é lk ü l, é r i n t e t l e n ü l a k a r t a l á t n i a h e ly z e te t. V a l a m i é r t a z is z a v a r ta , h o g y i s ­ m e r t e M a lo n y a i v é le m é n y é t, a k i s z e r i n t a f iz e té s e m e lé s s z ü k s é g s z e rű , ső t, t u d o m á s a s z e r i n t m á r m e g is k e l l e t t v o l n a t ö r té n n i e , h a a k ö z sé g i v e z e té s b e n , v a g y a j á r á s n á l f in o m a n n e m a k a d á ly o z n á v a la k i. U g y a n ­ a k k o r — m in th a ta r to z o tt v o ln a ezzel M a lo n y a in a k — a k á v é s z e á n s z C s a t h ó - f é l e j e l e n e t e u t á n s z e r e t t e v o l n a h i n n i, h o g y M a l o n y a i t n e m a k ís é r ő le v é l k e r t e l é s n é lk ü l i h a n g n e m e i z g a t ta fe l. A p o r t á s a s s z o n y v á l t o z a t l a n u l h o r g o lt, m á r n e m é r d e k e l t e a f e k e t e V o lg a . A s o f ő r t t e l j e s e n f e la jz o t ta . a n ő i e lle n k e z é s , é s K a t a k e d v v e l u g r a t t a . B ő n e g y e d ó r a t e l t e l, d e a b iz t o s í t á s i ü g y n ö k n e m j e l e n tk e z e t t. A s z ü r k e s é g n e m o s z lo tt e l a z é g e n , h a n e m i n k á b b s ű r ű b b le t t , m in t h a h a v a z n i k é s z ü ln e , a m i n e m is l e t t v o l n a c s o d a , m e r t m á r t ú l v o l ta k n o v e m b e r d e re k á n . — H a v a z n i fo g — je g y e z te m e g Z o lt á n h a n g o s a n . K a t a é s a s o fő r f e lk a p tá k a f e jü k e t. E z a k ö z lé s n e m ill e s z k e d e tt a h e ly z e th e z . A s o ­ f ő r a z o n b a n , a k i t e g y r e i n k á b b á t j á r t a z a p a s z e r e p , r ö g tö n f e l t a l á l t a m a g á t, s m i n t m i n d e n t e d d ig is, e z t is b e le o l v a s z t o tt a a m a g a á l l a p o ­ tá b a : — N e m b a j, l e g a l á b b e lm o n d h a to m m a j d n e k i, h o g y 1 9 7 . . .- b a n a s z ü l e t é s n a p j á n e s e t t le a z e ls ő h ó ! Z o lt á n t n y u g t a l a n í t o t t a a b iz t o s í t á s i ü g y n ö k t á v o l m a r a d á s a . A r r a s z á m í t o tt , h o g y d é l r e t é n y le g v é g e z n e k , é s a d é l u t á n f o l y a m á n v a l a ­ m ily e n ü r ü g g y e l h a m a r á b b k i ló g h a t a v á r o s b a , h a z a m e h e t é s k i a l u d ­ h a t j a m a g á t . M e g p r ó b á l t a k is z á m o ln i, m e n n y i id ő t t ö l t ö t t e k e l a l e ­ r o b b a n t Z s ig u li á tv i z s g á l á s á v a l , m e n n y i t a j á r á s o n a te l e f o n n a l , s m e n n y i t i t t a r u h a g y á r p o r t á j a e lő tt. T íz ó r a m á r j ó v a l e lm ú lt, é s m é g k ö z e l fé l ó r á t k e l l e t t m e n n iü k . H a e h h e z h o z z á s z á m í tj a a ta n á c s o n t ö lte n d ő id ő t, a z u t a t v is s z a f e lé , d é l u t á n e g y ó r a jö n k i b e lő le . É s p e r s z e m é g n e m i n d u l t a k e l. M a g a n y o m ta m e g t ü r e l m e t l e n ü l a k ü r t ö t . A z t á n k i s z á l l t é s m á r b o n y o l u lt m a g y a r á z a t o k a t k é s z ít e t t e lő , a m i v e l m a j d a p o r t á s n ő t r á v e s z i, h o g y e n g e d j e b e , a m i k o r f e l t ű n t a b iz to s ítá s i ü g y n ö k . — V é g ü l is, e g y m e g y e t a n á c s i k o c s it, h a k é s i k is, m e g v á r n á k — m o n d ta m e n te g e tő d z é s h e ly e tt. — N e m i d ő r e m e g y ü n k — f e le lt e i n g e r ü l t e n Z o ltá n . — D e a z é r t s i e tü n k . É s k ü l ö n b e n is! E g y m e g y e t a n á c s i k o c s i t s e m v á r n a k j o b b a n a k ö z s é g e k b e n , m i n t b á r m i f é l e m á s k o c s it. F é l r e v a g y in f o r m á l v a . A b iz t o s í t á s i ü g y n ö k e g y p i l l a n a t r a m e g h ö k k e n t , d e n e m h a g y t a m a ­ g á t k i z ö k k e n te n i. L á t h a t ó a n e r e d m é n n y e l j á r t a z ü z e m b e n . — P e r s z e , ig a z a d v a n — v á la s z o lta . — A s ö r ö s a u t ó t n y i lv á n i z g a t o t ­ t a b b a n v á r j á k — n e v e t e t t , m a j d m á s h a n g n e m r e v á l t o t t , m i n t h a ig y e ­ k e z n e f e lz á r k ó z n i Z o ltá n h o z . — E z a n é p s é g m é g o l y a n a b b , m i n t v o lt. M o s t m u t a t j a m e g m a g á t ig a z á b ó l. T u d n é k n e k te k e s e te k e t m e s é ln i! — E h h e z n e m f é r k é ts é g — h ű t ö t t e le Z o ltá n . M a g a s e m é r t e t t e , h o n n a n v a n b e n n e v á r a t l a n u l e n n y i e ll e n s z e n v e z i r á n t a z i s m e r e t le n irá n t. — K é s te m . R e n d b e n v a n . Á llo m a k ö v e tk e z m é n y e it. A v e n d é g e im v a g y to k ! — c s a p o tt a t é r d é r e f e k t e t e t t a k t a t á s k á r a a z ü g y n ö k : — T u d ­ j á t o k , m o s t é le t b iz to s ít á s o k a t s z e rv e z e k . C s i n á lt a m m á s t is, d e e b b ő l m ag a s a ju ta lé k . . . — N e m a k é s é s r ő l v a n sz ó — s z a k ít o t ta f é lb e Z o ltá n . N e m t u d t a m e g á lln i, h o g y e z t a p o n t o s í tá s t e l n e v é g e z z e . — N e m é r t e l e k e g é s z e n p o n t o s a n — v á la s z o lt a a z ü g y n ö k — , d e e n ­ g e d e lm e d d e l n e m s é r t ő d ö m m e g . U g y a n is n e m a z a f a j t a v a g y o k . E z k iz á r ó o k l e n n e a s z a k m á m b a n . — U g y a n , n e k a k a s k o d j a t o k ! M e s é lj i n k á b b n é h á n y e s e te t, h a m á r c é lo z g a ttá l r á ! D e n e v e t h e s s ü n k á m ! — k ö v e te l te K a ta . A z ü g y n ö k b e v e z e t é s k é n t e g é s z e n s z e lle m e s f e jt e g e t é s b e k e z d e tt a r ­ ró l a z a l a p v e t ő e l l e n tm o n d á s r ó l, h o g y v a la k i — a k i p e d ig m é g é ln i a k a r é s le h e tő le g s o k á ig — b i z t o s í t á s t k ö t a r r a a z e s e tr e , h a m e g h a l n a ; a m ib ő l a b b a n a z e s e tb e n , h a a h a l á l t é n y le g b e k ö v e tk e z n e , n e k i a z é g ­ v ilá g o n s e m m i h a s z n a n e m l e n n e . Ö n m a g á b a n v é v e e z a z e ll e n t m o n ­ d á s m é g á t h i d a lh a tó , é s a le g tö b b e m b e r b ő l k i s a j t o l h a t ó e g y s z e rz ő d é s. Á m a z e s e d é k e s b e f iz e t é s e k k o r m in d i g k i d e r ü l , h o g y a m ö g ö tte le v ő é s e lh a g y o t t tá r g y i d ő s z a k o t is m in d e n k ü lö n ö s e b b v e s z é ly n é lk ü l é lt e á t a b iz to s íto tt, t e h á t lé n y e g é b e n f e le s le g e s e n s z a b a d u l t m e g a p é n z é ­ tő l. É s l á m , i t t a b e f iz e té s n a p j a é s ú j b ó l k i d o b h a t e g y k is s u m m á t a z a b la k o n , a m i m é g a z z a l a k e ll e m e tl e n s é g g e l i s j á r , h o g y e m l é k e z te t i k 15 �rá, m en n y i veszély fenyegeti az é le té t és hogy b á rm ik o r m eg h alh at. M árpedig n em ab b a n a k o rb an élünk, hogy b á rk i is p én z t ad jo n ki azért, hogy m em ento m orit szerezzen m agának. A z ü g y n ö k m é g n e m f o g y o tt k i a m u l a t t a t ó tö r té n e t e k b ő l, a m i k o r m e g é r k e z t e k a z ú t ic é lj u k h o z . Z o lt á n a t a n á c s o n s e n k i t s e m t a l á l t a s te n c ilg é p k e z e lő jé n k ív ü l, a k i t ő l m e g t u d t a , h o g y a t i t k á r n a k v a la m i d o lg a a k a d t é s n e m r é g m e n t e l, d e m á r c s a k e b é d u t á n j ö n v is s z a . A z e ln ö k p e d ig a j á r á s n á l v a n . V á r n i u k k e ll t e h á t , l e g a l á b b e g y ig . Z o lt á n a r r a g o n d o lt, h o g y a d d ig e s e tl e g f e lk e r e s i a p a n a s z o s t. M ie lő tt s z ó l h a t o t t v o ln a , K a t a r ö g tö n j a v a s o l t a , h o g y m á r i s h a j t s á k b e a b iz ­ t o s ítá s i ü g y n ö k t a r t o z á s á t : ü l je n e k b e a p r e s s z ó b a . J ó c s k á n e l m ú l t e g y ó r a , a m i k o r Z o lt á n v i s s z a j u t o t t a t a n á c s r a . A m i n t a j á r d á r a l é p e tt, é r e z te , h o g y a z u t o ls ó k ö r f o r r a l t b o r t k i k e l ­ l e t t v o l n a h a g y n ia . K ü l ö n b e n i s s ö r r e v á g y o tt, a z j ó t t e t t a m á s n a p o s ­ s á g á n a k , s z in te m in d i g t e l j e s e n f e lf r i s s ít e t t e . N e m is t u d t a , m i é r t e n ­ g e d e t t a r á b e s z é lé s n e k . A t t ó l t a r t o t t , m e g fo g l á t s z ó d n i r a j t a a z ita l . L e g s z ív e s e b b e n k e r ü l ő t t e t t v o ln a . A z o r s z á g ú t r a f e lf ű z ö tt f a l u a z o n ­ b a n n e m k í n á l t m e l l é k u t c á k a t. A j á r d a e g y e n e s e n a t a n á c s r a v itte . M e g á llt, k ig o m b o lta a t é l i k a b á t j á t , k o m ó to s a n a k a r t r á g y ú j t a n i , h a d d m ú lj é k a z id ő . A z e ls ő s l u k k u t á n v e t t e é s z re , h o g y k a p k o d v a é s m o ­ h ó n s i k e r ü lt . A le v e g ő é r e z h e tő e n m e g e n y h ü lt, t u d t a , h o g y h a v a z n i fog. I d e g e n k e d e t t a z ily e n k is z á llá s o k tó l. V a la h o g y m in d i g i l l e t é k t e l e n ­ n e k v é l t e m a g á t. „ Ig e n , a m a g a b iz to s s á g ” , m o r m o l t a f é lh a n g o s a n é s a c e m e n t l a p o k k a l k i r a k o t t á r o k b a d o b t a a c s ik k e t. H a c s a k t e h e t te , C s a th ó v a l e g y e z te t te a z ú t j a i t . C s a th ó m i n d e n ü t t o t t h o n v o lt. C s a th ó a n n a k e ll e n é r e , h o g y a „ jó h a r m i n c a s o k ” k ö z é t a r t o z i k , a z e g y ik l e g ­ r é g ib b d o lg o z ó ja v o l t a z o s z tá ly n a k . E b b ő l é lt . M i n d e n t t u d o tt , a m i t t u d n i é r d e m e s . É s e z t m á s o k is t u d t á k r ó la . A m i n t a z t is, h o g y n e m s z a k a d m e g a z e r ő fe s z íté s tő l. V is z o n t b iz to s p o n t v o l t v á lto z ó f ő n ö k e i s z á m á r a : é v e k r e v is s z a m e n ő e n , f o l y a m a t á b a n t u d o t t r e f e r á l n i a z ü g y e k rő l. S e z a t u d á s é s z r e v é tl e n ü l v á lt o z o t t á t s a j á t m u n k á j a e d d ig i e r e d m é n y é v é . „ Ö n a d m i n i s z t r á l á s ” — s z o k ta m o n d a n i Z o lt á n n a k , h a m á r v é g k é p p e n n e m t u d t a v i s s z a f o jt a n i n e v e lő i h a j l a m a i t . „ Ö n a d m i ­ n i s z tr á l á s , ö r e g e m ! N e lé g y m a m l a s z ! ” K ö z ö s ú t j a i k b a n is a z v o l t a k ü lö n ö s , h o g y C s a t h ó m in d e n k é r é s n é lk ü l, a l e g t e r m é s z e t e s e b b m ó ­ d o n v i t t e a s z ó t a z ő ü g y e ib e n is, é s h a m a r l e r e n d e z e t t m in d e n t , m á ­ s ik k e d v e n c j e l m o n d a t a j e g y é b e n : „ R ö v id e n , o k o s a n , é r d e k e s e n .” Z o lt á n ö s s z e s z e d te m a g á t. H a j l a n d ó v o l t v a la m if é le j e l n e k t e k i n t e n i , h o g y e g y e d ü l k e ll t á r g y a ln i a . E lő n y t l á t o t t a b b a n is, h o g y K a t a se m e n t v e le , h a n e m a p r e s s z ó b a n m a r a d t . Í g y a j á r á s r a á l t a l á b a n h i ­ v a tk o z h a t m a j d , s n e m K a t á b a n t e s te s ü l m e g a k ö z v e tle n f e lü g y e le ti s z e rv . K a t á n k ü l ö n b e n is f e lt ű n ő e n l á t s z a n a a z ita l. M á r o t t t a r t o t t , h o g y „ é n e g y s z e r ú g y i t t h a g y o m e z t a z e g é s z e t” . A t a n á c s o n a s te n c ilg é p ü t e m e s k o p o g á s a f o g a d ta , e g y é b k é n t c s e n d v o lt. E tt ő l v á r a t l a n u l o l y a n á l l a p o t b a k e r ü lt , m i n t h a n e m is a m e g y é ­ rő l, h a n e m i n n e n a f a lu b ó l j ö n n e ü g y e s - b a j o s d o l g á t r e n d b e t e n n i é s e lő t t e f e l h a j t o t t v o l n a v a la m it , s z ív e r ő s ítő ü l. A t i t k á r t f é lig n y i t o t t a j t ó m ö g ö tt t a l á l t a . H á t t a l ü l t, ú j s á g o t o l v a ­ s o tt. Z o lt á n a z a j t ó n a k o t t h o n s e m t u d o t t h á t t a l ü l n i. A k i e r r e k é p e s v o lt, a z t é r z é k e t l e n n e k t a r t o t t a . P o n t o s a n t u d t a , h o g y a m a g a r é s z é r ő l f o g y a té k o s s á g a in a k e g y ik a p r ó j e l é r ő l v a n sz ó , a m i b ő l m a g á n a k e r é n y t , m á s n a k h i á n y o s s á g o t c s in á lt. A t i t k á r — m i u t á n a v á l l a f ö lö tt m e g n é z te , k i n e k i s v is z o n o z z a a k ö s z ö n é s t — a z a s z t a l r a t e t t e a n y i t o t t ú js á g o t, m i n t a k i h a m a r o s t f o l y ta t n i a k a r j a a z o lv a s á s t. — T u d t a m a z é r k e z é s é r ő l. M á r v á r t a m . — M ik ö z b e n b e s z é lt, s z á ja s a r k á b a n e g y g y u f a s z á l v é g e z te k é n y e s e g y e n s ú ly i j á t é k á t , fo g p is z k á ló g y a n á n t . Z o lt á n ö n k é n te l e n ü l is a z t f ig y e lte , m ik o r e j t i k i. — Ig e n . Ig e n . T u d o m , n e m t a l á l t i t t — e lő z te m e g Z o lt á n t. — T u d ja , a z a s s z o n y fő z tjé h e z v a g y o k s z o k v a . F ő z n e k n e k ü n k a z ó v o d á b a n , o d a j á r á t m i n ­ d e n t a n á c s i d o lg o z ó , m e r t g y o r s is, o lc s ó is, n e m is s p ó r o l j á k k i a j a ­ v á t, d e é n v a la h o g y n e m t u d t a m m e g s z o k n i. P e d i g v o l t r á id ő m . T u d ­ ja , tíz é s fé l é v e t h ú z ta m l e a j á r á s n á l . A k ö z k o n y h á r a v a la h o g y m é g ­ s e á l l t r á a sz á m íz e . Ú g y , h o g y m ió t a i t t h o n v a g y o k , l a s s a n ö t é v e lesz, n e m g y ő z ö k e le g e t e n n i e b é d r e . N e m m o n d o m , n e m m o d e r n f e l ­ fo g á s, h o g y p o n t a t i t k á r f e le s é g e m a r a d o t th o n a fő z ő k a n á l m e lle tt. M ik o r p e d ig m in d e n a s s z o n y a m u n k á h o z tö r e k s z ik , a z ö n á ll ó k e r e s e t ­ h e z. D e n e m t e h e t e k r ó la , g y o m o r p á r t i v a g y o k . R á s z o lg á l ta m a tíz é s fé l é v e m m e l — n e m ig a z ? — , h o g y m o s t m á r tis z te s s é g e s e b é d e t e g y e k . — Z o lt á n e g y r e n a g y o b b z a v a r b a n h a l l g a t t a . — G o n d o lo m , v a la h o g y e l t e l t a z a k i s id ő . S z é p e n r e n d b e t e t t ü k a p r e s s z ó t, v á r o s i ig é n y t is k ie lé g ít. T u d ja , k e ll, h a a z t a k a r j u k , h o g y a f i a t a l o k . . . P e r s z e n e m k is p é n z b e k e r ü l t . . . T u d ja , a h e ly i Á F É S Z n é l k ü l . . . Z o lt á n a r r a g o n d o lt, h o g y ú j s á g í r ó n a k v é li, a z é r t s o r o l j a f e l a f a lu m in d e n e r e d m é n y é t . N e m t u d t a , h o g y a n s z a k ít s a f é lb e . A z t á n v á r a t l a n k é r d é s k ö v e tk e z e t t: — A K a t i k a n e m j ö n b e ? M o s ta n á b a n r i t k á n f o r d u l m e g n á l u n k . A z e lő tt m e n n y i t n y ú z o tt b e n n ü n k e t ! N é h a m á r a z t h i tt e m , e g y é b d o l ­ g a s in c s a j á r á s n a k , m i n t h o g y a s z e g é n y k ö z s é g e k e t a k u l tú r o t t h b n n a l m e g a k ö n y v t á r r a l n y a g g a s s a . G o n d o lo m , m a g a is ily e n ü g y b e n jö tt. A z t h is z e m , m é g n e m ta l á lk o z tu n k . A z ig a z g a tó r ó l v a n szó, h a s z a b a d t a lá lg a tn o m . — Ig e n , v a ló b a n . . . — k ö n n y e b b ü lt m e g Z o ltá n , h o g y a t á r g y r a t é r ­ te k . — A p á r t b i z o t t s á g s e g íts é g é t k é r t e a f iz e té s e ü g y é b e n . S m iv e l k im o n d o t t a n ta n á c s i f e l a d a t r ó l v a n sz ó , t ő l ü n k v á r n a k f e l e l e t e t é s m e g o ld á s t. É r e z te , h o g y a t i t k á r m in d e n t e k i n t e t b e n u r a a h e ly z e tn e k , s h a ú g y a k a r j a , m in d e n é r d e m le g e s m e g o ld á s n é l k ü l e l v á l h a t n a k . M é g is, h a a r r a k e r ü l s o r, a t i t k á r t e l j e s e n t i s z t á n á ll m a j d . Z o ltá n , a s z a v a i m e g e r ő s íté s é ü l e l ő v e t te h á t a le v e le t, d e — a d i p l o m a t a t á s k á j a f e d e lé ­ 36 n e k f e d e z e té b e n — a k a p o c c s a l e g y ü t t l e v e t t e a b e a d v á n y f a k s z i m i lé ­ jé t. A t i t k á r , a n é l k ü l , h o g y a h á t á t e le m e l te v o l n a a f o t e l t á m l á j á t ó l , a l e v é l é r t n y ú l t, m a j d s o k k a l t o v á b b o lv a s ta , m i n t a m e n n y i t a h á r o m é s fé l s o r i g é n y e lt. Ú g y t ű n t , a z a l á í r á s k i b e t ű z é s é v e l b a jl ó d i k . Z o ltá n k i h s s z n á l t d a h e ly z e te t : — K o n k r é t v á l a s z t k e ll v i n n e m . Ú g y v a g y o k i n f o r m á l v a , n in c s s e m ­ m i a k a d á ly a , h o g y p o z itív e li n t é z é s t n y e r j e n a z ü g y . S ő t, m á r r é g m e g k e l l e t t v o l n a o ld a n i e z t a b é r k é r d é s t . — Ig e n , ig e n . B á r n e m p o n t o s a n ú g y v a n , a h o g y m o n d ja . — A z ú j ­ s á g r a e j t e t t e a l e v e l e t . — T u d ja , v a n i t t n é h á n y o ly a n k ö r ü lm é n y , a m i, h o g y is m o n d ja m c s a k , n e m te s z i e g y s z e r ű v é a z ü g y e t. M i n t e m ­ b e r t, u g y e . . . — Ú g y t u d o m , ö n m á r k o r á b b a n m e g í g é r t e a fiz e té s e m e lé s t, a m i a z ó ta s e m t ö r t é n t m e g — Z o lt á n m a g a is m e g le p ő d ö tt a z e ré ly e s s é g é n . „ N e m i t t a m h i á b a ” , g o n d o lta . — C sa k sz ó b a n . C sa k sz ó b a n . N e m tu d o m , m e n n y ire tá jé k o z o tt a k ö z s é g e k g a z d á lk o d á s á b a n . S a jn o s , a b é r a l a p k ö tö tt, é s e z e n a t e r ü l e ­ t e n m e g t a k a r í t o t t b é r a l a p p a l n e m r e n d e l k e z i k a k ö z sé g . D e a z í g é r e t k ö te le z . É s m in d e n t ő le m t e l h e t ő t . . . A m i t le h e t, a j u ta l m a z á s s a l , is k o rrig á ltu n k . — D e k é r e m , ö n is jó l t u d j a , h o g y a n y u g d íj e l ő t t á ll ó k n a k m it j e ­ l e n t a fiz e té s e m e lé s . I t t n e m a j u t a l o m r ó l v a n szó. — M i n t e m b e r t, u g y e , m e g é r te m . T u d ja , h o g y v a n : id ő s ö d ő s z e m é ly ­ rő l v a n szó, k i n e é r t e n é m e g ? D e a j u t a l m a t is e g y e d ü l n e k e m k ö ­ s z ö n h e ti. A n n a k is ö r ü l h e t . — M i é r t? N e m é r d e m e l t e m e g ? M ie lő tt a t i t k á r v á l a s z o l h a t o t t v o ln a , h a l k k o p o g t a t á s s a l b e lé p e t t a s te n c ile z ő n ő , k e z é b e n a z e lv é g z e t t m u n k á v a l . — N o, m i v a n ? — k é rd e z te a titk á r . — V ag y ú gy. K é sz le tt? T eg y e az a s z ta lo m ra ! A n ő s z ó n é l k ü l a t i t k á r s z é le s, r é g im ó d i í r ó a s z t a l á r a h e ly e z t e a v a s t a g k ö te g e t, m a j d h á t r á l v a k i m e n t . A z i r o d á b a n a z í r ó a s z t a l v o lt az e g y e tle n n e m m a i b ú t o r d a r a b , a m i t m é g v a ló s z ín ű le g a h á b o r ú u t á n m e n t e t t e k á t a k ö z s é g i e lö l j á r ó s á g r ó l . H a t a l m a s l a p j á n jó l s z é t l e h e ­ t e t t p a k o ln i, s a m e l l e t t s z á m o s f i ó k j a is a j a v á r a s z ó lt. E g y é b k é n t a s z ő n y e g e k tő l a k é k e s s z ü r k e p á n c é ls z e k r é n y i g v a d o n a t ú j v o lt m in d e n , v a g y l e g a l á b b i s n e m ré g i. A z b iz to s , h o g y r e n d b e n t a r t o t t á k a z i r o d á t , m e r t a z e le g á n s s z o b a n ö v é n y e k d ú s a k é s e r ő te lj e s e k v o lta k . — L á t j a , ily e n e k k e l is n e k e m k e ll tö r ő d n i. A s p o r t a m in d e n e m . B e n n e v a g y o k a z e g y e s ü le t v e z e tő s é g é b e n . M o s t t a r t u n k m a j d a h é te n ü lé s t, a h h o z k é s z ü ln e k a m e g h ív ó k . N o s, h o l is t a r t o t t a m ? — A z t k é r d e z te m , m i é r t n e m é r d e m e l t e m e g m é g a j u t a l m a t s e ? — Ú g y lá to m , m é g s e m t u d m in d e n t . N e m k e ll e n e m o s t n e k i e z e n a f iz e té s e n te n g ő d n i. N e m k é n y s z e r í t e t t e ő t e r r e s e n k i. L e t t v o l n a n e k i le h e tő s é g e . Z o lt á n a z é l e t r a j z b o n y o lu lt s z a k a s z á r a g o n d o lt, a z t á n a v á r a t l a n e l a p a d á s r a , a m i r e p u s z t á n a z é v s z á m o k b ó l n e m le l t m a g y a r á z a to t , i n ­ d o k o lv a p e d ig n e m v o lt. — T u d o m m a g a m is, h o g y n e m m in d i g c s i n á l t a a z t , a m i t m o s t. N a ­ g y o b b f e la d a t o k n a k is e le g e t te tt. — N a g y o b b f e l a d a t o k n a k ? J ó , n e m f i r ta t o m . D e k é r d e m m a g á tó l, m á s n e m ? É n is m o n d h a t n á k m a g á n a k e g y e t s m á s t a m a g a m é le t é ­ b ő l. B e s z é lt m á r v e le s z e m é ly e s e n ? — N e m t a l á lk o z ta m m é g v e le , d e t e r v b e v e tte m . — A k k o r m a j d a r r a is k é r d e z z e n r á , m i a z ö r d ö g b ú j t b e le , a m i k o r tíz é v e n e m is a k á r m i t a j á n l o t t a k f e l n e k i? ! Ő m e g n e m v á l l a l t a . — N e m tu d o m , m i t ö r t é n h e t e t t t íz é v v e l e z e lő tt. N e m is f i r ta t o m . M e r t a z t m é g s e m g o n d o lo m , h o g y a z a k k o r i b á r m i f é l e e s e tn e k k ö z e l e h e t n e a m o s t a n i f iz e té s é h e z , m é g k e v é s b é a j u ta l m á h o z . — A h o g y g o n d o lja . D e h a m in d e n á r o n t u d n i a k a r j a , m i a b a j v é le m o s t, h á t e lm o n d o m . K ö t e tl e n m u n k a i d e j e v a n , u g y e , c s a k h o g y ő e z t a k ö t e t l e n m u n k a i d ő t n a g y o n a m a g a s z á ja íz e s z e r i n t i g a z ítja . O t t v a n n a k n e k i a z á ll a to k , m a r h a is, d is z n ó is. — M o n d jo n v a la m i k o n k r é tu m o t ! — A r r ó l b e s z é le k . A v á r t a t n e m t u d j a a d n i. M i n d k e tt e n i s m e r j ü k a k ö v e te l m é n y e k e t . Ő m á r e z e k e t n e m t u d j a a d n i. — V a l a m i t a z é r t c s a k v é g e z . E lé g m o z g é k o n y e m b e r n e k t ű n i k a h ­ h o z , h o g y n e t é t l e n k e d jé k . — C s in á ln i é p p e n c s i n á l v a l a m i t ! B a jt . V a n e g y i g a z á n jó l m ű k ö d ő if jú s á g i k l u b u n k . H á t a z o n m á r n e k i té n y l e g c s a k a n n y i t k e ll e n e se ­ g íte n i, h o g y k i n y i t j a a k lu b s z o b á t. D e a f i a t a l o k k a l n e m t u d k i jö n n i . T a s z ító la g h a t r á j u k a m a g a t a r t á s a . — M i n d e n t a z é r t a f i a t a l o k n a k s e k e ll e lh i n n i . — A k k o r n e k e m h ig g y e e l, a m i t m o s t m o n d o k . M e r t m á r k i h ú z z a b e lő le m — a z z a l k i v e t t e a s z á já b ó l a f o g p is z k á ló t, k e t t é t ö r t e é s a h a ­ m u t á l b a d o b ta . — T u d ja , m i t c s i n á l t t a v a s s z a l? A k u l t ú r h á z m e l l e t t e lé g n a g y p a r k v a n . F á k , b o k r o k , p a d o k . K ie s ik a z u t c a i fo r g a lo m b ó l, v i lá g í tá s n in c s e n . T á r s a d a l m i ü n n e p e k e n s z o k t u n k á r a m o t k i v e z e t n i a k u l tú r h á z b ó l . A f i a t a l o k p e r s z e k e d v e lik . É r th e t ő , n e m ? N o , h á t a z ig a z g a tó , a h o g y e g y ik n a p k i n y i t o t t a a k lu b o t, a p u f f o k k ö z ö tt f e lf e d e ­ z e t t e g y — f é r f i a k v a g y u n k , k i m o n d h a t o m — , e g y ó v s z e rt, m e g e g y v é r e s z s e b k e n d ő t. F o g ta a s e p r ű n y e l e t, f e l t ű z t e r á m in d a k é t le l e té t. M e g v á rta , m íg a f i a t a l s á g ö s s z e g y ű lik a k l u b b a n , b e m e n t h o z z á ju k , k e z é b e n a k i d e k o r á l t s e p r ű n y é ll e l é s o r d e n á r é j e l e n e t e t c s in á lt. M it s z ó l h o z z á ? P e d ig , b i z o n y í t á s t n y e r t, h o g y a k l u b a b l a k a i n y i tv a v o l­ t a k , sz e llő z é s v é g e tt, m e r t p in c e h e ly is é g r ő l v a n szó , e z é r t k i n t r ő l is b e d o b h a ttá k . É s . . . E b b e n a p i l l a n a t b a n é lé n k z a j t h a l l o t t a k a f o ly o s ó ró l, m a j d e r é ly e s k o p o g á s t. A b iz t o s í t á s i ü g y n ö k n y i t o t t b e , n y o m á b a n a t ö b b ie k k e l. �— Ó p a r d o n — m o n d ta . E ls ő p i l l a n t á s r a lá t s z o t t, h o g y s p ic c e s . — A k o llé g á n k u t á n j ö tt ü n k . M e g e g y k i s s z ív e s s é g r e is k é r n é n k . A h e ly ­ z e t u g y a n is a z , h o g y a s o f ő r ü n k f e le s é g e s z ü l, é s m in d e n p i l l a n a t ­ ban. . . M á r is h í v t á k — „ ig e n s ü r g ő s r e ” — a m e g y e s z é k h e ly e t. N e m s o k a t k e l l e t t v á r n iu k . A s o f ő r v á r a k o z á s a b e t e l j e s ü l t : v a ló b a n f i a s z ü l e t e t t . A z o v á c ió t a t i t k á r t e r e l t e m e d e r b e : — H á t e h h e z i g a z á n g r a t u l á l o k ! E z a z t á n m in d e n h i v a t a lo s t á r g y a ­ l á s n á l e lő b b r e v a ló . E r r e i n n i k e ll. — A z z a l a p á n c é ls z e k r é n y h e z l é ­ p e t t . K i e m e l t b e lő le e g y ü v e g b o n t a t l a n k o n y a k o t. M á s ik ü v e g is l á t ­ s z o tt, d e a b b a n f e lé n é l k e v e s e b b v o l t a z ita l . A t i t k á r b e c s u k t a a p á n ­ c é l s z e k r é n y t é s g o n d o s a n e lf o r d í t o t t a a k u lc s o t. K a t á v a l p o h a r a k a t m o s a to t t , m a j d m i n d e n k i t l e ü l t e t e t t A v e n d é g e k a f o t e l o k b a h u p p a n ­ t a k . A t i t k á r , m iv e l n e k i m á r n e m j u t o t t h e ly , e lő h o z ta a z í r ó a s z t a l a m ö g ü l a k a r o s s z é k e t. Í gy, a m i k o r a z ú j s z ü l ö t t r e ü r í t e t t é k a p o h a r a i ­ k a t, m in d e n k i n é l m a g a s a b b a n ü l t. E n n e k e ll e n é r e Z o lt á n m o s t f e d e z te fö l, h o g y a t i t k á r k is , a la c s o n y e m b e r . M o k á n y — j u t o t t e s z é b e a r é g h a ll o t t, o t th o n r ó l v a ló szó . „ M o k á n y p a r a s z t ” — i n t é z t e e l m a g á b a n , s v á r a t l a n u l o ly a n e l é g e d e t t le t t , m i n t h a s i k e r r e l z á r t a v o l n a l e a z ü g y e t. A t i t k á r , a m i k o r m á s o d s z o r t ö lt ö t t, o d a s z ó lt Z o lt á n n a k , h o g y v é g ü l is a d o lo g m e g o ld h a tó , d e k ö n n y í ts e m e g a h e l y z e t é t e g y l e v é l ­ le l, m e r t a t e s tü l e te n is k e r e s z t ü l k e ll v i n n i a z ü g y e t. A m e g y e i l e v é lle l a k á r a jö v ő h ó n a p tó l m e g o l d h a tó B á r a m e g o l d á s t a n y u g d í ja z á s j e ­ le n t e n é . A m it, t e k i n t e t t e l a z é r i n t e t t m a g a s v é r n y o m á s á r a , b á r m i k o r k iv it e le z h e t ő le n n e . A m á s o d ik k o n y a k u t á n Z o l t á n n a k e s z é b e j u t o t t , h o g y m é g n e m is e b é d e lt, a r e g g e lir ő l n e m is b e s z é lv e . M i n t e g y s z ilv e s z te r e z ő , v a g y n é v n a p o t , s z ü l e t é s n a p o t k ö s z ö n tő c s a ­ p a t h a g y tá k e l a k ö z s é g i ta n á c s o t. A k o c s ib a n , a m i a z ó t a j ó c s k á n k i ­ h ű lt, m é g m a g a s a b b r a c s a p o tt a j ó k e d v . — M o s t p e d ig m in d e n k i a z é n v e n d é g e m ! — j e l e n t e t t e b e a s o fő r é s k i a d t a m a g á n a k a z u t a s í t á s t : — I r á n y a h a lá s z c s á r d a ! — M ir e j u t o t t á l ? — k é r d e z t e K a t a Z o lt á n tó l , a m i k o r a k o c s i v é g r e b e m e le g e d e tt. — K i n e m á ll h a to m m é g a l á t á s á t se . L ú d b ő r ö s le s z a k a r o m a b a ju s z á tó l , h a c s a k r á n é z e k . H a b e s z é le k v e le , i n k á b b e ln é ­ z e k a f ö lö t t a z o k o s p a r a s z t f e j e f ö lö tt. Z o lt á n a l á n y r a n é z e t t : r é s z e g v o lt. — K ü lö n ö s f o g a lm a i t o k v a n n a k n e k te k a z e m b e r e k r ő l . M íg a t a n á ­ c s o n v o ltá l, n e m t u d t a m a m a g a m p á r t j á r a á l l í t a n i K a t á t . I t t v a n ez a z e ln ö k is . . . — N e m e ln ö k , c s a k t i t k á r — h e l y e s b í t e t t a so fő r. — M in d e g y . V e g y ü k ú g y , h o g y e ln ö k . A z t h is z ite k , a k á r k i m e g t e tt e v o l n a a z t a z i t a l l a l ? É s K a t a h i á b a m o n d ja , m e r t e z e g y o k o s e m b e r . M it v á r t o k e g y e l n ö k t ő l ? H a m é g é r t e l m e s is le n n e , a z t e g y b iz o n y o s s z i n te n f ö lü l n e m l e h e t n e e lv is e ln i. T a m á s I s tv á n F e la jz o tt íja m tü r e lm e te r e m ó v a d é k o t ü s tö k ö s c s ó v á já n e d z e tt id e g e t a s iv a ta g ra a jé g v e r é s r e S ím e m e r é s z n y ú l á r n y é k b ó l n ézek fa rk a ssz e m e t f a r k a s v a k s z ó n o k l a to k k a l p r é d i k á c ió k b ó l f e l é m s z is z e g v e r e p e s ő p illa n g ó ig é k k e l C s a lá d f á k l e s o r v a d t le v e le in c s ö r t e t p á r z a n i s á r lik a z o r d a s ö s z tö n V e r e s m e l lé n y b e n p ö ffe sz k e d n e k a b á b u k a h a js z á lr a k im u n k á lt m a r io n e tt to r n á n Z á s z ló d ís z b e n k o p o n y á n k o n iz z a d a z ő sz H ű b é r in g a s z a tty á n — K is d o lg o z n o m k e ll a s z ö v e g e d tő l — s z a k ít o t ta f é lb e K a t a . — D e té n y le g . Á l l jo n m a j d m e g v a la m i n e k e m is a lk a l m a s h e ly e n ! — A z j ó le s z . B e lő le m is k ik ív á n k o z ik , a m i fö lö s le g e s a f o r r a l t b o r ­ b ó l. H a m e g e n g e d ite k , f o ly ta to m . S z ó v a l e ln ö k b á r k i l e h e t , a k i o k o s. M e r t a z o k o s e m b e r m in d e n h o l h a s z n á l h a t ó . L e h e t u tc a s e p r ő , b u s z ­ s o f ő r , o r v o s v a g y a k á r t a n á c s e l n ö k . D e a b u t á v a l m i t k e z d e l? H a u t c a ­ s e p rő , a l e f o ly ó b a s e p r i a ló c itr o m o t, h o g y a z e ld u g u l. H a so fő r, g o ­ r o m b á s k o d ik a z u t a s o k k a l . H a o rv o s , c s a k a k ó r h á z e lh a l á l o z á s i s t a ­ t i s z t i k á j á t t a r t j a s z e m e l ő t t É s h a e ln ö k , a k k o r n e m t u d j a k e llő i d ő ­ b e n e lő v e n n i a k o n y a k o t. A s o f ő r h a r s o g v a n e v e t e t t , K á t a v i s í to t t , Z o lt á n m á r a z o n v o lt, h o g y m e g k é r d i, n e m t ú l k ö d ö s - e a t ip o ló g iá ja , é s m a g á t m e l y i k t á b o r b a s o ­ r o l ja , m i k o r K a t a ö k ö lle l v e r n i k e z d t e a s o f ő r h á t á t : — I t t ! I t t ! I t t j ó le s z ! — m u t o g a t o t t e g y ú ts z é li k a z a l fe lé . A s o f ő r h i r t e l e n fé k e z e tt. K a t a s i k í to t t . M i n d a n n y ia n e lő r e le n d ü l te k . A b iz to n s á g i ö v r á t a p a d t Z o lt á n g y o m r á r a . V á r a t l a n h á n y i n g e r fo g ta e l. K a t a m á r i s n y i t o t t a a z a jt ó t , é s s a r k a i t k é t o l d a l r a d o b á lv a , f u r c s a , n ő ie s f u t á s s a l e l t ű n t a s z a lm a k a z a l m ö g ö tt. A b iz t o s í t á s i ü g y n ö k i s k i ­ s z á llt, n y ú j t ó z t a t t a a d e r e k á t. Z o lt á n l e e n g e d t e m a g á n a k a z a b la k o t , h o g y c s i tu l j o n a h á n y in g e r e . E k k o r l á t t a m e g a z e ls ő s o v á n y , s z á llo n g ó p ih é k e t. — H ó — m o n d ta . — T e e g é s z ú t o n e g y m e te o ro ló g ia i j e l e n t é s v a g y — m o n d ta a so fő r. — T é n y le g h ó . M o s t i n d u l t m e g — e r ő s k ö d ö t t Z o ltá n . M in d k e tt e n n é z t é k m a g u k e l ő t t a z u t a t . F ig y e lté k , a h o g y a z e ls ő p ih é k a s z fa lto t é r n e k é s a b b a n a p e rc b e n e l is tű n n e k . A z tá n a so fő r a f i á r ó l k e z d e tt b e s z é ln i, m i n t h a m á r l á t t a is v o ln a . Z o l t á n n a k v á r a t ­ l a n u l a k i v é r z e t t s z ü lő a s s z o n y k é p e t o l a k o d o t t a s z e m e e lé . K i s z á ll t a k o c s ib ó l, h o g y e lű z z e a k é n y s z e r ű l á t o m á s t. A b iz t o s í t á s i ü g y n ö k ö t n e m l á t t a s e h o l. K é s ő b b n e m t u d t a m a g á n a k m e g m a g y a r á z n i, m i v e z e tte . V iz e ln ie k e ll e tt , d e a z á r o k p a r t o n i s e lv é g e z h e tt e v o ln a . A h e l y e t t ő i s a s z a lm a ­ k a z a l f e lé m e n t A k a z a l s z é lá r n y é k o s v é g é b e n , e g y m á s b a c s im p a s z ­ k o d v a , m e g l á t t a K a t á t é s a b iz t o s í t á s i ü g y n ö k ö t. I n k á b b c s a k K a t a l á t ­ s z o tt. B e lő le is a h o s s z ú , f e h é r , k a p a s z k o d ó l á b s z á r a . A f é r f i, a h o g y a h á t á t n e k i v e t e t t e a k a z a ln a k , s z i n te e l t ű n t a s z a lm á b a n . Z o lt á n sa r k o n f o r d u l t , é s m a g a s e m t u d t a m ié r t , f u t n i k e z d e tt . A z á r o k p a r t o n m e g b o tlo tt, b u k d á c s o lt, m a j d e le s e tt. M i n d k é t k e z é v e l e g y k a tá n g k ó r ó b a k a p a s z k o d o tt, h o g y f e lh ú z z a m a g á t . A m i k o r v é g r e l á b r a á llt, a k k o r s e m e r e s z t e t t e e l a k a tá n g o k a t . K é s ő b b is e m l é k e z e t t : c s o ­ d á lk o z o tt, h o g y m é g m in d i g m il y e n e r ő s a s z á r u k . A z ö k le n d e z é s m e g ­ g ö r n y e d v e t a r t o t t a . J ó f o r m á n s e m m i s e m j ö t t b e lő le , c s a k v a la m i t a ­ pad ó s, k e se rű n ed v . A z t á n f e le g y e n e s e d e tt. V á r t v a la m it . Z o k o g á s r a g o n d o lt. D e c s a k a p e r c e g v e h u l ló h a v a t h a ll g a tt a , a m i t h a m a r o s a n e ln y o m o t t a f e l t ú r á z ­ t a t o t t m o to r h a n g ja . a la ttv a ló g ú n y a V ig y o r g ó v i t á k b ó l m e g e le v e n e d e tt k o rb á c s s v é ra lá fu tá s o k a d e re s re h ú z o tt o rs z á g u ta k m e g h a js z o lt k e ré k v á g á s a in s h ú r h u rk o lv a k é jje l h a tty ú i n y a k á n a f e l o c s ú d o tt h a n g n a k B encze Jó zsef H a m ég k é th e te n k é n t H a m ég k é th e te n k é n t h a z a ű z a v ág y , v e n d é g v a g y o k m á r , n e m o d a v a ló s i. D e m é g is m e g ö le l a m e z ő , e lm e s é li t i t k a i t a fö ld , k i v a l l a t a sz é l, a t i s z t a s z e m ű é g , f e l s í r m é g b e n n e m a k is m e z e i n é g e r , a s z e d e r s z u ty k o s , c ig á n y k é p ű , te h e n e k e l ő t t b a k t a t ó k is f iú , s e lk ó b o r o lo k , m i n t k i s g y e r m e k k o r o m b a n : é g r e v is z n e k f e c s k e s u h a n á s s a l á ld o t t, e s ő h o z ó s z e le k . 17 �G ág y o r P é te r A M e s te r — M in d e n n e k m e g v a n n a k a m a g a s z a b á ly a i — d ö rm ö g te m a ­ g a e lé B a r G e rso n . B á r le h e t, h o g y n e m is d ö r m ö g ö tt se m m it, c s a k az a jk a i m o z d u lta k m e g a k a r a tla n u l is s a j á t h a tá r o z o tt g o n d o la ­ ta itó l. B a r G e rs o n v ilá g é le té b e n s z e r e te tt e lm e r ü ln i g o n d o la ta i­ b an . A g o n d o la to t h a g y n i k e ll, h o g y v é g ig fu s s o n a z a g y o n s m in ­ d e n is m e r e tle n r á n c a k isim u ljo n . I ly e n k o r m á r s z in te o ly a n n y ir a te lje s s é v á lik , a k á r a v aló ság . H a a z e m b e r fe lé b e h a r a p ja a g o n d o la ta it, ú g y já r , m in t a sza­ m a r a s a s sz o n y a k ú tn á l — v illa n t f e l a re g g e li k é p B a r G e rso n e m lé k e z e té b e n . A z u g y a n is e g y ik k o r s ó já t, v é le tle n ü l a k ú t k ö v é ­ h e z ü tv é n , ö ssz e tö rte , s e r r e a m á s ik a t is a k ú th o z c s a p ta . A tö b b i a s sz o n y p e rs z e z ú g o ló d o tt e h iú s z e rte le n k e d é s lá ttá n , s k é n y s z e ­ r í te tte a s z a m a ra s a ssz o n y t, h o g y t a k a r íts a e l a c s e re p e k e t. M e n y ­ n y i k á r és m e n n y i fö lö sle g e s m u n k a ! — n é z e tt fe l a z é g r e B a r G e rso n , s s z in te ú j r a lá tta n a p tó l e lv a k u lt p illo g á s á b a n , h o g y a n p o ty o g s z é t h a s z n a v e h e te tle n , v ö rö s c s e r e p e k re a k é t sz é p n a g y , ö b lö s k o rsó . A g o n d o la to t v é g ig k e ll g o n d o ln i, m e r t a b b ó l s z ü le tik a p o n to s ­ ság. A k i h a m a r ia n k a p k o d id e -o d a , a z ú g y is k e v e s e b b m u n k á t v é ­ gez, m in t az, a k i m in d e n m o z d u la tá t m e g fo n to lja és ú g y b e g y a ­ k o ro lja , h o g y a z s z in te m á r sz o k á s á v á v á lik . A z ily e n e m b e r, h a a p r ó d o lg o k b a n is, d e m e g k ö z e líti a tö k é le te ssé g e t. B a r G e rs o n n e m s z e r e tte a h a m a r i e m b e r e k e t, k e le k ó ty á k n a k , tö k é le tle n e k n e k t a r t o t t a ő k et. A z ily e n e m b e r e k c s a k v itá z n a k , o k v e te tle n k e d n e k a z u tc á k o n m e g a te r e k e n , b a jb a s o d o r já k m a ­ g u k a t — s ő t m á s o k a t, m é g á r t a tla n o k a t is. H a a s z a m a ra s asz­ sz o n y v é g ig g o n d o lja , a m i a z első t ö r ö tt k o rs ó l á t t á n e sz é b e ö tlö tt, a m á s ik k o r s ó ja m á r e g é sz b e n m a r a d h a to t t v o ln a . H a p e d ig — f ű z te to v á b b sz o k á sa s z e r in t B a r G e rs o n a g o n d o la to t — m á r a k ú t f e lé é r k e z té b e n v é g ig g o n d o lja , m e g te rv e z i m o z d u la ta it, a k k o r a z első k o r s ó t se m ü ti h o z z á a z a m ú g y is lá th a tó , k iá lló k ő h ö z. P e d ig v o lt id e je a n n a k a k e le k ó ty a a s s z o n y n a k , a s z a m á r la s s a n b a k ta to tt, d e ő a h e ly e tt, h o g y a k ú t r a m e g a k o r s ó r a g o n d o lt v o l­ n a, m e lle it s ü tt e tt e a re g g e li g y ö n g e n a p s u g a r a k k a l. B a r G e rs o n tü r e lm e s e n á llt és v á r t. N e k i m in d ig id e jé b e n szól­ n a k , h a el k e ll k e z d e n ie a d o lg á t. A z ő m u n k á já r a m é g n e m k e r ü lt so r. M á s é t m e g n e m n a g y o n fig y e li; s e m m i ú j a t n e m lá t h a t ő m á r. K e m é n y b ő rb ő l v a r r o tt, ö b lö s z s e b é b e n sz ö g e k v o lta k : jó h e ­ g y es, k o v á c s o lt v a sszö g e k . V a la m e n n y it e g y e n k é n t e lle n ő riz te , m i­ e lő tt a b ő rz s e b b e r a k ta . Ö v é b e n h a s z n á la ttó l fé n y e s n y e lű h a r a ­ pó fo g ó , jo b b k e z é b e n sú ly o s k a la p á c s ló g o tt. 18 I ly e n k o r , v á ra k o z á s k ö z b e n , m in d ig g o n d o lk o d o tt, h o g y n e te l­ je n fö lö sle g e se n a z idő. A s z a m a ra s a s s z o n y re g g e l ó ta n e m m e n t k i a fe jé b ő l. N o n e m a z a k e le k ó ty a c é d a z a v a r ta , h a n e m a szép korsók: nagy, sim a falú, öblös, sz ép k o r s ó k v o lta k . L á ts z o tt r a j ­ tu k , h o g y jó k e z ű m e s te r c s in á lta . A k e le k ó ty á k n e m k é p e s e k ily e n m e s te rm u n k á ra . M é g m u n k a k ö z b e n is ú g y é re z te , h o g y m in d e n v a la m ire v a ló m e s te re m b e r m e g g y á s z o lja a z ily e n tö r ö tt c s e re p e k e t, m e r t m ég a c s e re p e k e n is lá ts z o tt, h o g y a k o rs ó k s z é p e k és jó k o r s ó k v o lta k . Az a c é d a sz o lg áló m e g ú g y v á g ta a k ú th o z , m in t e g y r o h a d t a l­ m á t. B a r G e rs o n ü g y e s k e z ű m e s te r v o lt. M o z d u la ta in a p o n to s b e ­ g y a k o r lo tts á g é rz ő d ö tt. F é lté r d r e e r e s z k e d e tt m u n k a k ö z b e n . H á t­ r a n y ú jt o tt lá b á v a l s z ilá rd tá m a s z t k e r e s e tt, h o g y m e g tá m a s z k o d ­ h asso n , h a n a g y o b b a t k e ll s ú jt a n i a k a la p á c c s a l. A f á t is m e g v iz s­ g á lta , m e r t n e m jó , h a a szö g g ö rc s b e m e g y , b á r sz ü k s é g e s e té n o d a is b e le h e t v e rn i. D e az ig a zi m e s te r a f a g ö rc s é t k ik e rü li. B a l k e z é v e l h á t r a n y ú lt a z s e b b e és k iv e tt e g y sz ö g et. S z in te ö n tu d a tla n u l m é g e g y s z e r e lle n ő r iz te m u ta t ó u j j á v a l a szö g helyét. E z u tá n j ö t t a le g lé n y e g e s e b b p ill a n a t: tü z e te s e n m e g v iz s g á lta a k e re s z tfá h o z s z o r íto tt f é r f i c s u k ló já t, m e r t e g y á lta lá n n e m m in d ­ egy, h o v a h e ly e z i el a szö g et. A z á ts z ö g e lt c s u k ló n a k m e g k e ll t a r ­ ta n ia a z e líté lt te s té t p á r n a p ig a k e r e s z tf á n . P e rs z e v o lt m á r r á eset, h o g y a f e lf e s z íte tt p á r ó ra m ú lv a le s z a k a d t. N e v e tsé g e s ily e n k o r a sz é lre m e g a k e s e ly ű r e h iv a tk o z n i. A ro s s z m u n k a az o k a, a k a p k o d ó g o n d o lk o d á s. A k ik e t ő felsz ö g ei, a z o k n e m e s n e k le s e m m ily e n sz é ltő l v a g y m a d á r tó l. A z a lé n y e g , h o g y jó sz ö g e k e t k e ll k iv á la s z ta n i és p o n to s a n k e ll a z o k a t e lh e ly e z n i. N e m le h e t a szö g se m t ú l v é k o n y , se m v a s ta g ; m in t a z e g y é v e s g y e r m e k m u ta tó u jja . Íg y m a g y a r á z ta B a r G e rso n a k o v á c s n a k is. O d a k e ll h e ly e z n i a te n y é r tö v é b e , a h o l a k é z m á ­ sik o ld a lá n e n y h e h o r p a d á s ta p in th a tó k i. B a r G e rs o n m u n k á ja k ö z b e n e r r e f ig y e l a le g jo b b a n . N e m h a l lja se m a s e g é d e k sz u ­ sz o g á sá t, m ik ö z b e n a z e líté lte t e r ő lk ö d v e a k e r e s z th e z s z o rítjá k , se m a z e líté lt k iá lto z á s á t v a g y h ö rg é sé t. E z a N á z á te ri, a k in m o s t d o lg o z ik , s a k i I s te n f iá n a k m o n d ja m a g á t, m á r a h a to d ik e b b e n a h ó n a p b a n . M o st, ú g y lá ts z ik , ez v a n d iv a tb a n a k e le k ó ty á k k ö z ö tt. A k e re s z tr e f e s z íté s e k k ö z ö n s é ­ g e is e g y re c sö k k e n , m á r u n ja a n é p a z esz e lő sö k e t. D e ez a N á z á te r i k ü lö n ö s e m b e r. K ü lö n ö s, ső t ro k o n sz e n v e s, a n ­ n a k e lle n é re , h o g y b iz to s a n k e le k ó ty a . N e m k ia b á l, n e m n y ö g , c s a k a h o m lo k á t v e r i k i a v e r e jté k . O d a n é z B a r G e r s o n r a , m ik ö z ­ b e n a z a sz ö g e k e t a k e z e ib e k a la p á lja . . . . F u r c s a n é z é s e v o lt. M ég a k o r s ó k a t is e lf e le d te tte a te k in te ­ te B a r G e rs o n n a l. S o k á ig n e h e z e n t u d t a e lfe le jte n i a N á z á te ri n é ­ zését. V a ló b a n ro k o n s z e n v e s v o lt. M ég sz e re n c se , h o g y é n fe sz í­ te tte m m e g — g o n d o lta B a r G e rso n , a m ik o r e m lé k e ib e n f e lb u k ­ k a n t a N á z á r e ti te k in te te — , h isz e n é n v a g y o k a le g jo b b n e v ű m e s te r a z o rs z á g b a n . �L e lk e s M ik ló s L e k é s te k s z ív e k b e n té to v á z to k t i á ld o z a ti k é s e k s az is te n i k e g y e k rő l d e c s u d a m ó d le k é s t e k ! tü d ő t p a z a r ló k ü r tb ő l sz álló p a p írv ilá g o k , jö v ő t h ir d e tő k — o ly k o r m é g je le n ig se lá tto k ! b á r f e ltö r n e a f o r r á s sz a v a , ő sz in té n e g y sz e r, a k á r c s a k szól a g y e rm e k , a k i b e s z é ln i k e z d el v a g y m in t h a lá l e lő tt sz ó ln a k b ö lc sen a v é n e k , a k ik e g y s z e rre lá tn a k sz é p sé g e t, m e ssz e sé g e t S o d ró d ó m a n ó k e z e k b e n se ly m e s n y ú lf ü le k ú szó id ő n a k a k u k k f ű - s z ig e t la b d á k b o lo n d ja k e r e k g o m b ú o r r f é n y lik a f e lh ő k sz é l-c sü c sk e alól f u tn a k a m e d v é k h o l- n e m -v o lt m e sé k m é z e t és m é h e t r e j t a m e ssze sé g sz é tz ilá lt r é te k k é k v ilá g a sz á ll s h e g y e k m ö g é á tlá tó s a s m a d á r v irá g s z ín e k b e n k a r d o k é ln e k itt g y ö n g y - v illa n á s u k v íz re é g e tik u sz o n y o s h a la k g ő g je tá to g o tt a z t k é p z e lik , h o g y h a lh a ta tla n o k K e le m e n G á b o r A b ű n je le M e g p ih e n h e tsz , M a m i: v é g é r v é n y e s e n és h á b o r ít h a ta tla n u l — ö r ö k re n y u g a lm a t le l­ tél. N e m z a v a r m á r se m m i. S e m m i és s e n ­ ki, itt e n i sz o m s z é d a id d a l b é k é b e n m e g le ­ szel m a jd . C s a k n e m e g y e m b e rö ltő u tá n , d e b e é r te d a tie id e t. M e rt a k ik e t i t t h a g y ­ tá l, n e m ta r t o z ta k ig a z á n h o z z á d ; n e m v o lta k m é ltó k a M a m ih o z . E g y e d ü l á llo k te g n a p h á n to lt síro d n á l. S ie tte m , n a g y o n s ie tte m a s z o m o rú h ír re, d e e lő b b n e m é r h e tte m . T a lá n jo b b is. N e m h a llo m a z „ I s te n b o c s á ssa m e g , d e m in d e n k in e k íg y k é n y e lm e s e b b ! ” s ó h a jo ­ k a t, a g y á s z s z ín le lt f á jd a lm á b a b u r k o lt m e g k ö n n y e b b ü lé s t. S ír o d a t n é z e m : so k k o s z o rú t k a p tá l. S a z ille n d ő sé g g y a n ta s z a g ú m ű v ir á g - k ö lte ­ m é n y e i k ö zé e g y szer é n y k is c s o k ro t t e ­ szek . A k e r e s z tr e . A s z ü rk e k ő k e r e s z tr e , h o g y e l ta k a r j a a h a to s t. M a r a d h a to k m é g ? V a n id ő m , nekem n e m k e ll s ie tn e m a to r r a . T e m eg , u g y e, v é g k é p p r á é rs z . B e sz é lg e tn é k , c s a k az a b a j, h o g y n e m so k j ó t id é z h e t e m lé k e z e ­ tem . J ó s z e ré v e l, é le te d n e k c s u p á n e g y ö tö d é t ism e re m . A z u to ls ó t, az e lm ú lá s e lő tti eg y ­ ö tö d ö t. A m ik o r m á r fö lö sle g e ssé v á ltá l, a m ik o r m á r n e m h a j t o t t á l k e llő h a s z n o t. A m ik o r ú t b a n v o ltá l. A k e r e s z te d — u g y e , jó l tu d o d ? — e g y ­ sz e rű , s z ü r k e sz ín ű k ő b ő l k é s z ü lt. Több m in t tíz é v ig á llt a fé s z e r a l a t t a s a ro k b a tá m a s z tv a — l á t t a d te is! — , az é v tiz e d n y i id ő a l a t t s z ín e k if a k u lt, r á s z á r a d t c s irk e ­ p isz o k m o c s k o lta b e. E m lé k sz e l? M á r a z a r a n y o z á s is k ik o p o tt a v é s e tt b e tű k b ő l. C sa k a jó s z e m ű e k o lv a s h a ttá k , h o g y e z á ll r a j t a : „ I t t n y u g s z ik S zéles I s tv á n n é , sz ü l.: O ro szi T e ré z ia 1880— 1 9 6 ...” . A z u to ls ó s z á m je g y e t c s a k m o s t k e lle tt b e v é sn i. N y o lc v a n ö t é v e s v o ltá l, a m ik o r a k e re s z ­ te d e t m e g v e tté k . A k k o r a z t m o n d tá k : n e m él m á r so k á ig a z ö re g a ssz o n y . M in e k is é ln e ? — k é r d e z té k m á so k . A f a lu b a n m é g s e n k i se m é r te m e g a k ile n c v e n é v e t, íg y a g y e r e k e k is a z t g o n d o ltá k , h o g y r ö v id e s e n s ír b a k e ll te n n i a M a m it. H o g y is k e z d ő d ö tt? M ik o r? T a lá n az A p ó te m e té s e u tá n , ö tv e n ö tb e n . A m ik o r k iv it­ té k a te m e tő b e , ú g y h a t á r o z ta k — h a z a ­ fe lé az ú to n — , h o g y a m e g le v ő p é n z t s z é jje lo s z tjá k . A h á z a t e la d já k , a n n a k az á r á n is m e g o sz to z n a k . T e m e g , M a m i, e l­ la k s z n á lu k . Ig az, té g e d n e m k é r d e z te k , d e m it is te h e tté l v o ln a ? R á ju k h a g y o d , m e r t a g y e r e k e k n e k íg y jó. E lő sz ö r M ih á ly fia d h o z k e r ü lté l. N em so k á ig é lte te k e g y ü tt. M ih á ly P e s te n d o l­ g o z o tt, r ö v id e s e n o ttr a g a d t, v itte m a g á v a l a c s a lá d já t is. N e k e d m a r a d n i k e lle tt, lá n y o d — M a ri n é n i — f o g a d o tt m a g á h o z . Ő is e g y e d ü l élt. F é r je k o r á n e lh a lt, e g y e tle n f iá t p e d ig m u n k a e sz k ö z e , a t r a k t o r te t t e a sírb a . T i k e tte n , k é t ö re g a ssz o n y , jó l m e g v o lta to k e g y m á ssa l. É le tk o ro to k e g y ü tte s e n e lé r te a sz á z ö tv e n é v e t, k ö zös jö v e d e lm e te k p e d ig 19 �M e g re tte n té l a k k o r , n a g y o n m e g r e tte n ­ té l. K e r e s z te t v e t e tt é l és re s z k e tő a jk a k k a l m o n d ta d : — J a j, is te n e m ! C sa b a , k is fia m , n e k ív á n j n e k e m ily e n r o s s z a t ! M in e k é l­ n é k a d d ig ? I s te n b ü n te té s e le n n e . N e m é r te tte m . A k k o r m é g f e l n e m fo g ­ h a tta m . C s a k g y a n íto tta m , h o g y h is z e d : b ű n t k ö v e ts z el, h a to v á b b élsz, m in t a z e m b e r e k á lta lá b a n . S t e d o lg o z tá l to v á b b . A g a lly a t, a m it a z e rd ő r ő l h o z tá l, a té r d e d e n tö r d e lte d el. — N e h é z a b a lta — íg y m o n d ta d . E k k o r m á r n a g y o n ro s s z u l n é z té l k i. C s u p a c s o n t és b ő r v o ltá l, h a j l o t t h á t a d d a l — n e v e d d z o k o n ! — a m e s é k r ú t ö re g ­ a s s z o n y á ra e m lé k e z te tté l. R é g i, k o p o tt s z o k n y á d , tu c a tn y i n y á r f o rr ó s á g á tó l k if a ­ k u lt k e n d ő d is s u tá n á llt r a jt a d . a h a ts z á z f o rin to t. Ig é n y te le n e k v o lta to k , az a n y a g ia k m i a t t s o h a s e m p a n a s z k o d ta ­ to k . S te la s s a n k ö z e le d té l a k ile n c v e n felé . D e m é g e lé g jó l b ír ta d m a g a d ! U gye, h o g y jó l? C s a k a s z e m e d d e l v o lt b a j. N a g y n e ­ h e z e n h a g y t a d m a g a d rá b e s z é ln i, b e le ­ e g y e z té l az o p e rá c ió b a . K ó rh á z b a m e n té l, é le te d b e n elő szö r. A s z ó d á s ü v e g a lj v a s ta g s á g ú sz e m ü v e g e t n e h e z e n s z o k ta d m e g , d e jo b b a n lá ttá l. E g y ü tt ö r ü ltü n k . B o tta l j á r t á l, d e s o h a se m m a r a d tá l n y u g ­ to n . H a j t o t t a z é v tiz e d e k a l a t t m e g s z o k o tt m u n k a , á lla n d ó a n te tté l- v e tté l a h á z k ö rü l. L ib á t ő riz té l, f ü v e t sz e d té l a z á lla to k n a k , ső t, g a lly a t h o z tá l a z e rd ő rő l. K e v e s e t p i­ h e n té l, e z é r t m in d e n k i c s o d á lt. H a m e g ­ g o n d o lta d m a g a d — m e g a sz ü k sé g ú g y h o z ta — , e lm e n té l a m á s fé l k ilo m é te r r e le ­ vő té e s z s z é rű re . A b ro s z o d b a s z a lm á t r a k tá l, és v itt e d h a z a . J ó s z á g a lá , m e g g y ú jtó s n a k . E m lé k sze l, m ily e n k é r d é s s e l is fe le lté l, h a v a la k i — a k á r c s a k tr é f á b ó l is — szó ­ v á t e tte ? — A z é n f ő d e m et e lv e tte a tszcs, e z t a k is s z a lm á t c s a k e lv ih e te m c s e ré b e i Íg y m o n d ta d : c s e ré b e ! S o k sz o r j á r t a m e b b e n a z id ő b e n h o zz ád . K is is k o lá s d é d u n o k á d le ü lt m e llé d , é s so­ k á ig b e s z é lg e ttü n k . F á r a d h a ta tl a n u l m e ­ sé lté l, s lá ts z o tt r a jt a d , h o g y jó le s ik a b e ­ széd . A n é v n a p o d a t p e d ig so se m m u la s z to t­ ta m . A b b a n c s a k a z v o lt a ro ssz, h o g y m in ­ d ig s ír tá l. E le r e d te k a k ö n n y e id , a r c o d a t a s z a k á c s k á d b a v a g y a sz o k n y á d a ljá b a tö r ö lte d . E g y sz e r, a z e g y ik u to ls ó ta lá lk o ­ z á s u n k k o r íg y b i z t a t t a l a k : — M e g lá tja , ö re g sz ü lé m , a s z á z a d ik sz ü ­ le té s n a p já n m é g k ö s z ö n te n i fo g o m . 20 C s e n d e s é le te d b e a z tá n is m é t b e le sz a ­ k a d t a b a j. L á n y o d és g y á m o lító d — M a ri n é n i — á g y n a k e s e tt, e g y ik f e le te lje s e n m e g b é n u lt. S z o m sz é d o k , ism e rő sö k , tá v o li r o k o n o k l á t t á k e l ő t is m in d a z z a l, a m ir e sz ü k sé g e v o lt. T e, M a m i, k ile n c v e n e g y év e s v o ltá l m á r e k k o r , s ez a z e s e m é n y ú ja b b s tá c ió t j e le n t e tt k á lv á r iá d o n . M e n n e d k e l­ le tt. D e h o v á ? K i ta r ts o n ? A k ö r ü lö tte d z a jló v itá b ó l t e m á r n e m s o k a t é r te tté l. Z o k szó n é lk ü l v e tte d tu d o ­ m á s u l a z t is, h o g y e z e n tú l e g y ik u n o k á d ­ n á l, J a n c s in á l fo g sz la k n i. S zép , ú j h á z b a n é lte k . E z t a f é s z k e t a z z a l a h ú s z e z e r fo ­ r i n t t a l a la p o z tá k m e g , a m it tá r s a d é s p á ­ ro d , A p ó h a lá la k o r ö rö k ö lte k . A z o sz to zk o ­ d á s n á l. H o g y é lté l, m it c s in á ltá l; e ttő l k e z d v e m á r c s a k h a llo m á s b ó l tu d o m . O tt h a g y ­ ta m , o tt k e lle tt h a g y n i a f a lu t. É v e n te k é t­ s z e r h a h a z a ju to t ta m , s ily e n k o r a k ip o r ­ c ió z o tt p e rc e k b ő l r á d is k e v é s ju to t t. M o n d já k , e k k o r m á r n e m d o lg o z tá l a n y ­ n y it. G y a k r a n l á t t a k a lé p c ső n ü ld ö g é ln i. K é ső este , s ö té te d é s u t á n is. T ö b b sz ö r és tö b b e n m e g is k é r d e z té k : — M a m i, m ié r t n e m m e g y b e a m e le g re ? M e g fá z ik — t e t t é k h o z z á fé ltő n . K issé ö ssz éb b h ú z ta d m a g a d o n a ly u k a s b e r lin e r k e n d ő t és a z t m o ty o g ta d : — N in c s e n e k itth o n J a n c s ié k . — E k k o r é r t e t t é k m eg , h o g y m ié r t ü lsz o ly a n g y a k r a n a lé p c ső n . E g y o d a v e te tt, ro n g y o s k a b á tr a k u p o r o d v a . S ohasem h a g y ta k e g y e d ü l a la k á s b a n , h a e lm e n te k v a la h o v á — a m i g y a k r a n m e g e s e tt — , a k ­ k o r k iz á r ta k . D e h ír e k e lt m á s n a k is. N e m so k id ő te l t e l a d d ig a n a p ig , a m ik o r J a n c s i c sa ­ lá d já n a k s z e m e fé n y e , a tiz e n k é t é v e s k is ­ lá n y a z t m o n d ta : — A n y u , a M a m in a k s z a g a v a n . — P á r n a p m ú lv a p a k o ln o d k e lle tt. A h ú s z e z e r f o r in t é r t a lig n é h á n y h é tig t a r t o t t a k . Ö re g , s z ú e tte á g y a d a t — c s a k ez m a r a d t m á r, a m i a tié d — á t v i t ­ té k m á s ik fia d h o z , J a n c s i a p já h o z . S zó ­ v al, o d a k ö ltö z té l. K ö ltö z té l? K ö ltö z te tte k . M e n y e d — a k i m a g a is ö re g a s s z o n y v o lt m á r — n e m ö r ü lt n e k e d . Á lla n d ó a n z s ö r­ tö lő d ö tt, so k sz o r k ia b á lt is. H a n a g y o n m é rg e s v o lt és e lö n tö tte a z e p e , a k k o r m e g is k é r d e z te : — M e d d ig a k a r m é g é ln i? M in d a n n y iu n k o n t ú l a k a r te n n i? M aga a k a r e lte m e tn i m in k e t? — A z á p o ro z ó k é r ­ d é s e k é r te lm é t t e m á r fö l se m fo g ta d . C sak h a llg a ttá l. L a s s a n a b b a h a g y ta d a sö p rö g e ­ té s t is, m á r n e m c s in á ltá l s e m m it. E n n i a lig e tté l, s z in te c s a k c s ip e g e tté l a z é te l­ ből. Ig az, so k b a j n e m v o lt v e le d . M a g a d ö ltö z té l, m o s a k o d tá l. D e e k k o r m á r k ile n c ­ v e n n é g y n y á r v o lt m ö g ö tte d . E lf á r a d tá l. A z u d v a r v é g é b e n f o ly ik a p a ta k . M ié rt n e m v ig y á z tá l jo b b a n e r r e a lu s t a k is e r e c s k é re ? M ié rt n e m ü g y e lté l jo b b a n k o r lá t n é lk ü li h íd já r a ? H o ssz ú s z ü n e t u tá n is m é t k e z e d b e v e t te d a c iro k s e p rő t, k ib o ­ t o r k á l tá l a h íd r a , h o g y le ta k a r íts d . A sze­ m e d , a ro ssz sz e m e d a z o k a , h o g y e lv é te t­ te d a lé p é s t és le z u h a n tá l a k é t és f é l­ m é te r e s m é ly sé g b e . M o n d já k : n e m sik o l­ to z tá l, n e m ja jg a t tá l . N é m á n , m o z d u la tla ­ n u l f e k ü d té l a n é h á n y c e n tim é te re s v íz ­ b en . A k ö v e k e n . — N e m so k r e m é n y v a n h o z z á — v é le ­ k e d te k a z e m b e re k . A z o rv o s a z t m o n d ta , h o g y tö r é s n in c s, d e te f é lre b e s z é lté l és n e m is m e r té l m e g s e n k it. A h o ln a p i s ir a ­ tó a s s z o n y o k m á r l á t t á k k ö z e li p r o g r a m ju ­ k a t, a m in t a k ív á n c s is á g tó l h a j t v a b e - b e ­ to p p a n ta k sz o b á d b a . O d a k ü n n k ö z b e n sz o rg o s m u n k a fo ly t, e z t p e rs z e te n e m tu d h a tta d . S ie tv e le m o s­ t á k a tíz e s z te n d e je p o ro s o d ó k e r e s z te t, m e g tis z títo ttá k a ty ú k p is z o k tó l. K é s z e n lé tb e h e ly e z té k . É s t e n é h á n y n a p m ú lv a — m in th a c sa k d a c b ó l te n n é d , b o s s z a n ta n i a k a r n á d az e m b e r e k e t — f e lk e lté l a z ág y b ó l. K ib a lla g ­ tá l a k a p u h o z . K e z e d e t a sz ó d á s ü v e g a l já r a e m lé k e z te tő s z e m ü v e g fö lé e r n y ő z te d , b e ­ le n é z té l a v ilá g b a . A v ilá g b a , a m i o ly ’ s ie t­ v e s z e r e te tt v o ln a m á r m e g s z a b a d u ln i tő ­ le d . A m e n y e d d ü h ö n g ö tt, n e m is p r ó b á lt u r a lk o d n i m a g á n . K iá llt ő is a k a p u b a és o tt ü v ö ltö tte v é r b e n fo rg ó sz e m m e l, a sz o m ­ s z é d o k és já r ó k e lő k e lő tt; — E z a v é n a s z ­ sz o n y b o sz o rk á n y , e n n e k n e m á r t se m m i. N e m is fo g m e g d ö g le n i so h a ! A k if a k a d á s r a , a s z itk o k r a t e m á r r á se h e d e r íte tté l. N e m s o k a t b e s z é lté l és — b o c s á sd m e g a n y ílt sz ó t! — a z e lm é d se m v o lt h ib á tla n . É lté l h a n g t a la n u l a c s a lá d ­ b a n , m in t a z á r n y é k . D e m o s t v é g le g e l f á r a d t a sz ív ed . I d e t e t t e k a k e ttő s s ír f e n n t a r t o t t ré sz é b e , A p ó m e llé . H a m a r já b a n — t a lá n a fé le le m tő l, h o g y m e g g o n d o lo d m a g a d — f e je d fö lé á l­ lít o ttá k a k e r e s z te t. R a jta o lv a s h a tó a szö­ v e g : „ I t t n y u g s z ik S zéles I s tv á n n é , szü l. O ro szi T e ré z ia 1880— 1978”. H ib á s a z írá s , a s e b tib e n u tá n p in g á l t a r a n y o z á s . . . , M a m i! K e r e s z tü l h ú z ta d a s z á m ítá s o k a t, to v á b b m e ré s z e lté l é ln i, m in t a m i k is z a b a to tt v é r e id tő l. A s z ü rk e k ő r e o d a b ü ty k ö lt h e te s a ló l k iló g a h a to s . Ig az , m o s t v ir á g , s z e ré n y k is c s o k ro m t a k a r ja . A b ű n á r u ló je lé t a z o n ­ b a n c s a k id e ig - ó rá ig le p lez i. M e rt n e m t e v é tk e z té l, M a m i, h o ssz ú é le te d d e l. �(F o ly ta tá s a 12. o ld a lr ó l) ú j a b b ü z e m e t l é t e s í th e tn é n k , é s m e g i n t ú j a b ­ b a t, m e g i s m é t ú j a b b a t , é s e n n e k n e m le n n e v é g e , m íg a z o r s z á g i p a r á n a k t e l j e s k e r e s z t ­ m e t s z e t é t b e n e m t e l e p ít e n é n k a g y á r b a . . . D e v ilá g o s , h o g y e k k o r j ö n n é n e k a k ü l g a z d a ­ s á g i g o n d o k — s z ó v a l e z v é g te l e n lá n c , é s a H ű tő g y á r n e m a k a r fe lk e rü ln i a já r s z a la g já ­ r a ; s a m i r é s z l e te k b e n e d d ig m é g is m e g a l k u d ­ t u n k , a z i g e n c s a k m in d v i s s z a lé p é s a k o r s z e ­ r ű ip a r f e jl e s z té s t ő l . A m a i t ó l é s a h o ln a p itó l. M e r t t e g n a p , s z ó v a l n é h á n y é v ti z e d e m é g a v ilá g le g e lső , m á r a k k o r is l e g m o d e r n e b b v á l ­ la la tk o lo s s z u s a , a F o r d M ű v e k is t e l j e s a u t a r ­ c h i á r a t ö r t. A n a g y H e n r y I. é s fia , H e n r y II. e g y m á s u tá n é p íte tte a h e n g e rm ű v e k e t, a z tá n a m e le g s a jto ló k a t, a z t á n a h i d e g s a j t o ló k a t, a z ­ t á n a k o h ó k a t; d e u t á n a v a s - é s s z é n b á n y á k a t n y ito tta k v a g y v á s á ro lta k , s h o zzá s a já t v a s ­ u t a k a t é p ít e tt e k , k ü lö n m o z d o n y - é s k o c s i p a r ­ k o t l é t e s í te tt e k . S íg y t e t t a k k o r a t ö b b i n a g y v á l l a l a t is, m íg n e m r á j ö t t e k , h o g y e z k é s z r á ­ fiz e té s , m e r t v a n e g y c s o m ó s e g é d ü z e m ü k , a m i t ő k t e l j e s e n n e m t u d n a k k ih a s z n á ln i , s n e m is é r t e n e k h o z z á k e llő k é p p e n , h is z e n c s a k m u s z á j b ó l f o g la lk o z n a k v e le . É s k ö r ü l ­ b e lü l n e g y v e n , h a r m i n c , d e t a l á n c s a k h ú s z é v e k e z d ő d ö tt e l ig a z á b a n a z i p a r s z a k o s o d á ­ sa. . . H á t ig e n , e lk e z d ő d ö tt n á l u n k is. E lv b e n . J o g s z a b á ly o k b a n . S z e rv e z é s i é s te l e p ít é s i u t a ­ s í t á s o k b a n . A g y a k o r la tb a n s o k k a l k is e b b m é rté k b e n ; c sa k e z t a z o rsz á g v á lla la ta i b o ­ lo n d o k le n n é n e k b e v a lla n i, és én sem m eg y e k b e le a t a g l a l a t á b a . N e m a z é n a s z ta lo m . H a g y ­ j u k i n k á b b a z a n y a g b e s z e r z é s , a k ü ls ő e g y ü t t ­ m ű k ö d é s i d ü l t z a v a r a i t , s k e r ü l j ü n k b e lü l a g y á rk a p u n . J ö j j ü n k b e , é s t e g y ü k fö l, h o g y a z a lu r u d a k , b á r h o g y a n is, d e m á r i t t v a n n a k , k e llő m e n y ­ n y is é g b e n , n a g y s á g b a n , v a s t a g s á g b a n é s ö s z ­ s z e té te lb e n . A m a n i p u l á l á s a z e ls ő á ll o m á s : a n a g y te lje s ítm é n y ű n y o m ó g é p e k d a r a b o l já k , z ö m ítik , h id e g e n f o l y a t j á k , a z a z : h ú z z á k . E k ­ k o r a le e n d ő s z i f o n te s t e k m é g v a la h o g y ú g y n é z n e k k i, m i n t v a la m e l y á g y ú tö l t é n y h ü v e ­ ly e k . E n n é l a m u n k a c s o p o r t n á l s z i n te s o h a s in c s p r o b l é m a . A r é g i n é m e t g é p e k m e g b íz ­ h a tó a k , s h a v a la m e l y ik m é g is e lr o m lik , m i n ­ d ig v a n t a r t a l é k . V a g y t a r t a l é k p r é s g é p , v a g y t a r t a l é k a l k a t r é s z . E z u t á n k ö v e tk e z ik a n y a k b e h ú z á s a , m a j d a s z i f o n te s t e k a l a k j á n a k k i ­ d o lg o z á s a . E z e k e t a m ű v e l e te k e t m á r d i r e k t e r r e a c é l r a v á s á r o l t , ú g y n e v e z e t t c é lg é p e k e n c s i n á l j u k . A g é p e k e t N y u g a t r ó l s z e r e z tü k b e , e g y s o k k a l f e j l e t t e b b t e c h n i k a i k ö r n y e z e tb ő l r a g a d v á n k i ő k e t, é s i t t k e z d ő d ik a h i b a : p r é s ­ g é p e in k tö b b é v tiz e d e s e k , e z e k a m a n i p u l á t o ­ ro k p e d ig p á r é v e s e k . A k é t te c h n i k a n e m jö n ö ssze . A m i t r á h a g y a p ré s g é p , a z t n e m t ű r i a m a n i p u l á t o r : le á ll, ú j r a i n d u l , d e f o rm á l, d e f o r ­ m á l ó d i k — a z a z s z e s z é ly e s k e d ik , m i n t f i a t a l m e n y e c s k e a z ö r e g e c s k e f é r j m e l l e t t . . . M in ­ d e n k i id e g e s. F e h é r I s t v á n , a z ü z e m v e z e tő , k ö z e lü k b e s e m m e g y a g é p e k n e k , c s a k m e s z ­ s z irő l s z id ja ő k e t! A n y a g to r ló d á s . R e k la m á c ió a s z if o n s z e r e ld e fe lő l. I g a z o lá s , í r á s b a n . V isz ­ s z a ig a z o lá s . D e e z c s a k p a p ír , e b b ő l n e m lesz s z ifo n : a s z e re lő k k ö v e te lik a z a lk a t r é s z e k e t K ö v e te lik a z u tó b b i id ő b e n , m ió t a a v á l l a l a t b e re n d e z k e d e tt a s a já t s z ifo n fe jg y á rtá s ra : ú ja b b p o fo n a m o d e rn s z a k o s o d á s n a k ! . . . Á m a le g m o d e r n e b b m e g o ld á s ú a u t o m a t a o n t j a a f e je k e t. Ig e n , h a n e m a s o r já z ó , fú ró , p e r e m e ­ z ő é s m e n e t v á g ó g é p e in k , a m i k a f e je k e t „ s z e ­ re lé s a l á ” h o z z á k , a z o k ré g ie k . M e g in t e g y ú j fo lt a r é g i n a d r á g o n : a z a v í t t s z ö v e t s z a k a d , a z ú j f o lt fity e g . K i k e ll e n e c s e ré ln i a z eg ész ö ltö n y t. N in c s r á p é n z . N o s z a , h e ly e z z ü n k e g y ú j a b b f o lto t a z u j é s a r é g i s z ö v e t k ö z é ! V e ­ s z ü n k e g y a u t o m a t a f e jk i k é s z í t ő g é p e t. E g y ik o ld a lá n b e te s z e d a f r ö c c s ö n t ö t t n y e r s d a r a ­ b o t, m á s ik o l d a l á n k i p o tt y a n a s z e r e l h e t ő s z i ­ f o n f e j ! . . . Á lo m n a k is s z é p ! H e ly e s e b b e n : c s a k á l o m n a k sz é p , m e r t a g y a k o r l a t b a n h ó ­ n a p o k ó ta v a n b e n t a g y á r b a n , d e a s z if o n o ­ s o k m é g n e m is l á t t á k . A K í s é r l e t i ü z e m b e n h o r g o n y o z tá k l e . . . M in e k ? K í s é r l e t e z n e k v e ­ l e ! . . . Ig e n , a c s o d a a u t o m a t á v a l ! M e r t n e m p o n to s a n ily e n s z i f o n te s t e k k ik é s z íté s é re g y á r to t t á k , n e m p o n to s a n a m i m ű a n y a g j a i n k v e g y i ö s s z e té te lé r e , é s n e m ily e n v e g y e s t e c h ­ n ik a i k ö r n y e z e tb e : e g y g a z d a g v ilá g b ő k e z ű k o n s t r u k c ió j a a m i fé ls z e g é n y i p a r u n k b a n . D e e r r e c s a k a k k o r jö v ü n k r á , m ik o r m e g h o z ­ z u k . . . Ú j a b b h á tr á n y s o r o z a t — s k ö z b e n m e g in d u l a k ö r f o l y a m a t v is s z a f e lé : K i r e n d e l ­ te ? ! K i m o n d ta , h o g y r e n d e l j ü k ? ! K i m o n d ta a r e n d e l é s t m o n d ó n a k , h o g y ez j ó le s z ? ! K i j á r t k i n t ! ? . . . M e lle s le g : m i é r t a z j á r t kint. m á r m e g i n t ? ! H á n y n a p ig v o lt k i n t ! ? M e n n y i n a p i d í j a t m a r k o l t fö l d e v iz á b a n , é s m e n n y i j u t a l m a t i tth o n , f o r i n t b a n ! ? . . . A p r o p ó ! T e l e ­ f on: — Öre g e m , n e m h o z tá l e g y L e v y S t r a u s s - t ? . . . N e m ? — K a g y ló le : — A f e n e a p o fá d ! P e r s z e , h o g y v a la m e l y ik n a c s a l n y ik n a k h o z tá l, a k i k i k ü ld ö t t ! — C i g a r e t ta , k i a fo ly o ­ s ó r a : — G y e r e k e k , k i t o l j a e lő r e e z t a l é h ű ­ tő t, e z t a z ó c s k a k o n t á r t ? ! M i ? ! . . . N e b b e ­ s z é l j ! — B e a v é c é b e : — H á t n e m e n g e m to l, h o g y a z ö rö k ö s r a g y a v e r j e k i o tt, a h o l a l e g ­ k e v é s b é l á t j á k ! E d d ig a z t h i tt e m , é n v a g y o k a z ü d v ö s k é je ! . . . — F e le lő s p e r s z e n in c s , n e is r e m é ld ! L e v e le k , ig a z o ló je l e n té s e k , v is s z a ig a ­ z o lá s o k , e g y e z te tő tá r g y a lá s o k . A m i n t i ly e n ­ k o r m o n d a n i s z o k t u k : m ű k ö d ik a m e c h a n i z ­ m us. . . K ö z b e n j ö n a m ű v e z e tő a K í s é r l e t i b ő l: a z a u t o m a t a m ű k ö d ik . M i? ! N e m i g a z ! . . . G y á r t ­ m á n y f e jle s z tő , g y á r tá s t e r v e z ő , te c h n o ló g u s , t e c h n ik u s , t e r m e l é s i f ő m é r n ö k s é g , n o r m a t e c h ­ n o ló g ia , s z á m v ite l, k e r e s k e d ő , g y á r e g y s é g v e ­ z ető , ü z e m v e z e tő , m e g a k i t m é g a k a r s z , le a K ís é r le tib e . É s v a ló b a n . A z a u t o m a t a d o lg o ­ z ik , h a lk a n , e le g á n s a n , c s a k n é h a k ö p e g y e t jo b b r a - b a lr a . A m u n k á s o k m á r a z u h a n y o z ó ­ b a n v a n n a k : n e g y e d ik h e t e t ú l ó r á z t a k a g é p ­ n é l. A m ű v e z e tő a k a l i c k á j á b a n ü l. A n é p e s h a d e lő k o t o r j a : m i e z a k ö p k ö d é s ? ! A z ö re g m e g m a g y a r á z z a : n e m t a l á l t a k m e g f e le lő s z i­ lá rd s á g ú és v a sta g s á g ú n y o m ó c sö v e t a h ű tő fo ly a d é k s z á m á r a . S e é g e n , s e f ö ld ö n , a z e g é s z o rsz á g b a n . „ M ié rt nem r e n d e lté k m eg?” „ M e g r e n d e lt ü k .” „ V is s z a ig a z o ltá k ? ” „ H a t h e ­ te .” A k é r d e z ő le c s ih a d . É s á l t a l á b a n m i n d e n ­ k i m e g n y u g s z ik : a g é p u g y a n n e m k i f o g á s ta ­ la n , d e a p a p ír o k r e n d b e n v a n n a k , a z a z : jó l sz u p e rá l a m e c h a n iz m u s. . . F o ly ta s sa m ? N em , kö szö n ö m ! . . . E lb ú c s ú z t u n k a z n a p r a , é s m e n t e m a S z i­ f o n f e j - s z e r e l d é b e . . . S z e r e l d e ? . . . E lő k e lő szó. A c s a r n o k h á ts ó t r a k t u s á n a k e g y s a r k á b ó l v á ­ l a s z t o t t á k le v a la h a . P ic i h e ly is é g . N y á r o n r o s z ­ s z u l s z e llő z ik a m a g a s a b la k o k m ia t t, t é l e n r o s z ­ s z u l f ű t h e t ő a n y í l á s z á r ó k m i a t t . Ö r e g f a la k . K o ­ p o tt, t ö r e d e z e t t b e to n p a d ló , r a j t a ö r e g a s z t a ­ lo k , k é t h o s s z ú s o r b a á ll í t v a , k ö r ü l ö t t e lá n y o k , a s s z o n y o k . B e lé p e k , k ö s z ö n ö k . R á m p i l l a n t a ­ n a k , m o s o ly o g n a k , e m l é k e z e t ü k b e n k u t a t n a k , h o g y k i is l e h e t e k , d e k ö z b e n a k e z ü k n e m á ll m e g , e g y p i l l a n a t r a s e m : s z e r e l ik a s z if o n ­ f e je k e t. E g y m ű s z a k b a n v a la m i h ú s z a n , k é t m ű s z a k b a n n e m e g é s z e n ö tv e n e n — a z e m b e r e l s e m h in n é , h o g y e z a z ö t v e n e m b e r a v ilá g 21 �le g n a g y o b b s z if o n g y á r tó c é g é n e k a l e lk e : tíz u j j u k a u to m a t i k u s m o z g á s á tó l, v e g e t a t í v id e g r e n d s z e r ü k á lló k é p e s s é g é tő l, a g y u k á l l a n d ó és s ű r ű v is s z a c s a to lá s á tó l fü g g , h o g y a n y o m ó ­ k a r k ö z p o n to s a n á l l - e m a j d , v a g y h o g y a ro s s z tű , a h i b á s g u m ig y ű r ű n e m k e r ü l b e a f e jb e , h a n e m e ld o b j á k e g y v i ll á m g y o r s m o z ­ d u la tta l . . . H ogy szóval a K ed v es V evő N e­ m e s m e d v e s tő l K ö te g y á n ig , d e O d e r a - F r a n k ­ f u r t t ó l V la g y iv o s z to k ig , s ő t F o k v á r o s tó l Y o k o ­ h a m á i g m e g le g y e n e lé g e d v e , é s n e s z i d ja a k e z e t! N a p i 1200— 1400 g u m ig y ű r ű é s tű , u g y a n ­ a n n y i b e ls ő h ü v e ly , fe ls ő z á ró g o m b , n y o m ó ­ k a r é s n y o m ó k a r - b iz to s ító g o m b a n o r m a . N e m e g y s z e m é ly n e k . H á r o m n a k v a g y n é g y n e k ; a t ­ tó l fü g g , h o g y m ily e n f e j e t s z e r e l n e k — v a g y h o g y m e n n y i r e s e l e j t e s a z a n y a g . Ig e n , a z u t ó b b i is : h i á b a b iz to s a s z e m a k i v á l a s z t á s ­ b a n , a z u j j a t a p i n t á s b a n , a c s u k ló a p ö c c in tő m o z d u l a tb a n ; n a p i 4— 500 h i b á s a l k a t r é s z e l ­ d o b á s a m á r te t e m e s id ő v e s z te s é g . M é g i t t is, p e d ig n e m s z a la g s z e r ű e n d o lg o z n a k , h a n e m c s o p o r tb a n . É s e z a z e g y ik o k , a m i é r t a S z i­ f o n s z e r e ld e m é g a s z o m s z é d ü z e m e k b e n is e lő k e lő m u n k a h e l y n e k s z á m ít. A m á s ik , h o g y ü l n e k ! „ Á , a s z ifo n o s l á n y o k ! ” — h a ll o t ta m , m ik o r m é g s o h a s e m j á r t a m o tt. — „ C s a k ü l ­ n e k a s e j h a ju k o n , m é g k ö n y ö k ö l h e t n e k is ( ! ) , és ta p o g a tjá k az a p ró a lk a tré s z e k e t! S em m i c se n g ő , s e m m i n a g y s z a la g , n i n c s h a r m a d ik m e g n e g y e d ik f o k o z a t ! . . . Ő k d i k t á l j á k m a ­ g u k n a k az ira m o t!” — H á t m o st i tt vagyok, e z e n a k i v é t e le s e n p r í m a m u n k a h e l y e n . A s a ­ r o k b a h ú z ó d o m . B e jö n a m ű v e z e tő . B e m u t a t ­ k o z o m , e ln é z é s t k é r e k , h o g y c s a k ú g y b e t ö r ­ te m . E ln é z é s t k é r , h o g y c s a k ú g y u t á n a m j ö tt . M im ik a , té b lá b o lá s , a p r ó n e v e t é s e k : T A B L Ó , a z a z : t ö r t é n i k v a la m i a s a r o k b a n ! M é g s e m á ll le a k e z ü k , n e m n é z n e k m e g b e n n ü n k e t . A k ív á n c s ib b te rm é s z e tű e k o d a s u h i n ta n a k u g y a n e g y p i l l a n t á s t , d e s z e r i n t e m p é ld á u l a z o k s e m t u d j á k k iv e n n i a z a r c v o n á s a in k a t , v a g y a z t, h o g y m il y e n i n g e t v e t t ü n k f e l r e g ­ g e l. N e m , m e r t k ö z b e n a „ b e ls ő s z e m ü k ” e g y ­ r e a s z i f o n f e j e t fig y e li, a h o g y a z v a r á z s l a t o s g y o r s a s á g g a l é s m é g is v a la m i n y u g o d t b i z t o n ­ s á g g a l p a tto g - f o r o g , a l k a t r é s z e k k e l tö lte k e z ik a k e z ü k k ö z ö tt, a z u j j h e g y e k z o n g o rá z ó m o z ­ d u la ta ira . Ő k d ik tá ljá k m a g u k n a k a z i r a m o t ? . .. B e ­ j ö n e g y f é lm e z te le n f i a t a l e m b e r . M e llé n , k a r ­ j á n i z z a d ts á g v á g o tt k a c s k a r i n g ó s ö s v é n y e k e t a m ű s z a k k ö z b e n r á t e l e p e d e t t o la jo s p o r b a . D e h o g y ő m é g is v a la k i, n e m p e d ig „ s o r m e ­ ló s ” , „ s z a l a g k u l i ” , „ g u m i - e m b e r ” , s a tö b b i, s a ­ tö b b i (ez e g é s z e n ú j k e l e t ű s z a v a k ö s s z e g y ű j­ té s e is m e g é r n e e g y m is é t), a z t f e k e te , k é to l ­ d a lt f e lp ö n d ö r í t e t t k a r i m á j ú k a l a p j a je lz i h o s s z ú , g e s z te n y e s z ín f ü r t j e i n . A m ű v e z e tő a r ­ c a m o z d u l a tl a n , c s a k a s z e m e fo r o g f e lé m . A f iú m e g é r ti, s z é t t á r j a a k e z é t, s k i f o r d u l, la z a , m e g e r e s z t e tt v á ll a k k a l . M e g is m e r te m : a n y a g ­ s z á ll í tó t a r g o n c á s . D e a m ű s z a k is m e g i s m e r ­ te , n y i lv á n , s t u d ja , m i h í r t h o z o t t . . . M in t m ik o r a z e g é s z e n m o d e r n e lő a d ó t e r m e k b e n l a s s a n v e s z ik k i a z á r a m o t a l á m p á k b ó l, ú g y to m p u ln a k le az a ssz o n y o k és lá n y o k m o z d u ­ l a t a i. P e d i g n e m a k a r j á k , e z l á t n i v a l ó : r e b b e ­ n ő t e k i n t e t e k f e lé n k , i n g e r ü l t p i l l a n t á s o k az a b la k o k ra , a jtó k ra , f a la k r a ; e r ő lte te tt g y o rsa ­ s á g g a l k a p n a k a b e ls ő g y ű r ű u t á n , a z k i p a t t a n a z u j jb e g y e k k ö z ü l, c s e n d ü l a b e to n o n . A m ű ­ v e z e tő iz e g -m o z o g , e g y e t lé p a k i j á r a t fe lé , d e h o g y é n n e m m o z d u lo k , m a r a d . E g y a s s z o n y fe ln é z a p l a f o n r a , a z t á n b e le a z ö lé b e ; m e g i n t a p la f o n r a , m e g i n t a z ö lé b e . H a llo m , a m i n t r o p o g n a k a n y a k c s ig o ly á i. A m ű v e z e tő e k k o r k é ts é g b e e s e tt l é p é s r e s z á n j a m a g á t. R á p i l l a n t a z ó r á j á r a , m a j d n a g y o t k a n y a r i n t a le v e g ő ­ b e : „ Á , h á t m á r e ü - s z ü n e t , lá n y o k ! K i l e h e t m e n n i, p i p i l n i ” . É s v i d á m k é p e t v á g h o z z á . A m u n k a z s o n g ító z a j a e g y e t l e n m á s o d p e r c a la tt sz ű n ik m eg . P u ff! P u f f - p u f f - p u f f ! — k o p p a n n a k t o m p á n a s z if o n f e je k a z a s z ta lo ­ k o n . A f i a t a l a b b a k m i n d j á r t f e lá ll n a k . N y ú j ­ tó z n a k . R o p o g n a k a z íz ü le te k , p a t t o g n a k a g e ­ rin c e k . E g y k i s l á n y k ik á s z á ló d ik a f a l m e l l e t t i s o rb ó l, i n d u l k if e lé . M e g is m e r e m h e ly e s m i n i ­ s z o k n y á já t. D e m o s t n e m b i ll e g o l y a n r i t m i ­ k u sa n . m in t a m ú ltk o r a g y á r f ő u t c á já n . . . A z i d ő s e b b e k e lő s z ö r ü l tü k b e n l é p e g e tn e k e g y 22 p á r a t . P r ó b á l g a t j á k a z e lz s i b b a d t i n a k a t . T a ­ l á n a z id e g e n e l ő t t n e m a k a r n a k b ic e g v e m e g ­ i n d u ln i , t a l á n e g y é b k é n t is ez a z ő m e g s z o ­ k o tt m u n k a h e l y i t o r n á j u k . N é h á n y a n f e l n y ú l ­ n a k a p o lc r a , le v e s z ik a n y l o n b a c s a v a r t t í z ­ ó r a it, s tö p r e n g e n i k e z d e n e k . . . É s z re v e s z e m m a g a m : fö lö s le g e s v a g y o k . D o lg o z n i a k k o r is le h e t, h a i d e g e n k é n t t á t o m i t t a s z á m a t — de e n n i! A h á r m a s i n t i m i t á s : a m u n k a h e l y l é g ­ k ö r e , a z o t t h o n t id é z ő é te k é s a z in te n z ív i d e g m ű k ö d é s t k í v á n ó e m é s z té s s e h o g y a n se m á ll ö ssze , h a to v á b b is i t t b á v á s k o d o k . . . M e g ­ i n d u lo k , köszö n ö k . K ó ru sb a n v á la s z o ln a k , h a n g o s a n , s z ív e s e n . A m ű v e z e tő b o ld o g a n u t á ­ n a m . H o g y m e g r ö v i d í ts e m a b ú c s ú z á s t, azt ta lá lo m m o n d a n i: — M e d d ig t a r t h a t a z a n y a g h i á n y ? C s a k n e m le e s ik a z á lla . A s z á ja k é ts z e r is m e g m o z d u l, d e n e m t u d m it s z ó ln i. S e tt ő l e l ­ s z é g y e lle m m a g a m : m ily e n a la p o n jö v ö k ily e n n y e g le é s v a ll a tó m o n d a t t a l ? ! K ü lö n b e n a v i ­ lá g le g t e r m é s z e t e s e b b k é r d é s e le n n e , d e a n é ­ h á n y p e r c a l a t t k i a l a k u l t h e ly z e tb e n l e g a ­ l á b b i s t a p i n t a t l a n s á g . M e r t a z n y ilv á n v a ló , h o g y a z ö r e g s z é g y e lli a z i m é n t b e á l l t m u n ­ k a d e f e k te t . D e m i é r t ? H is z e n (e z t k é s ő b b t u ­ d o m m e g ) t a p a s z ta l t, r u t i n o s r ó k a a s z a k m á ­ b a n ! S h a v a la k i, ő i g a z á n n e m t e h e t a z a n y a g h iá n y ró l. E zen tö p r e n k e d e k , m ik ö z b e n z a v a r o d o tt g y o r s a s á g g a l e lb ú c s ú z o m . N a g y b á t y á m e s e te j u t e s z e m b e , a k i a z e ls ő v i lá g h á b o r ú v é g e f e lé h a d if o g s á g b a k e r ü lt , s m e r t l á z í ta n i, m e g s z ö k n i a k a r t , a f r a n c i á k v a la m i v á r b ö r t ö n s z e r ű é p ü le t b e n ő r iz té k . A h o l m illió v o l t a p o lo s k a . E g y s z e r p a n a s z t is te tte k a fő p o rk o lá b n a k , h a ta n m a g y a ro k , egy c e llá b ó l. A n a g y b a j s z ú f e g y ő r r á j u k n é z e tt : „ O tth o n n e m v o l ta k r á k é n y e s e k ? I r t s á k k i ! ” É s h a n g já b ó l , t e k i n t e t é b ő l o ly a n k o n c e n t r á l t m e g v e té s á r a d t , h o g y m é g f e l h á b o r o d n i s e m b í r ta k , s k é p te l e n e k v o l ta k e lm o n d a n i, h o g y i tt h o n v é le t le n ü l s e m i s m e r t é k e z t a z á l l a t f a j t, s h o g y a z i r t á s á v a l m á r m in d e n e lk é p z e lh e tő m ó d o n p r ó b á lk o z ta k , d e h a s z ta la n , m e r t a p o ­ lo s k á k te r m é s z e t e s e n n e m b e n t l a k n a k v e lü k a s z a lm á b a n , h a n e m a s o k é v s z á z a d o s f a l a k ­ b a n , a z a j t ó - é s a b la k t o k o k b a n , s a z o k a t n e m v e r h e t ik sz é t, m e r t a k k o r a s z ö k é s g y a n ú já b a e s n é n e k . . . N e m t u d t á k e z t e lm o n d a n i, s e m ­ m it s e m t u d t a k s z ó ln i, ú g y b e l é j ü k b ic s a k l o t t a s é r té s . K é s ő b b l á z a d á s t ö r t k i a b ö r t ö n m á ­ s ik s z á r n y á n , d e ő k e r r ő l s e m m i t s e m t u d ta k , c s a k a r r a n e s z e z te k , m i k o r k i v á g ó d ik a z a jtó , é s f é n y e s t is z t u r a k m e g c iv ile k j e l e n n e k m e g , k é r d e z g e t v é n ő k e t a b á n á s m ó d , a z e lh e ly e z é s fe lő l. T e r m é s z e t e s e n e s z ü k á g á b a n s e m v o lt e lm o n d a n i a v a ló h e ly z e te t, m e r t a v iz s g á ló u r a k m e n n e k , ő k v isz o n t m a ra d n a k . P e d ig a v é g e f e lé a z e g y ik c iv il m é g a z t is m e g k é r d e z ­ t e : „ P o lo s k á k v a n n a k ? ” „ N in c s e n e k ” ! — v á l a ­ s z o ltá k k ó r u s b a n . . . „ M ié r t t a g a d t á k l e ? ” — c s u d á lk o z ta m a p r ó g y e r m e k k é n t . A z ö r e g m é g e g y s z e r m e g t a p o g a t ta a k a p a n y e le t , h o g y jó f o g á s e s i k - e r a j t a , m a j d l e t e t t e a k é t n y e l ű v o n ó k é s t, é s a d ó z n ij a u t á n n y ú l t : „ S z é g y e ll­ t ü k m a g u n k a t a f ő p o r k o lá b e l ő t t ; m e r t a z is o t t á llt. R e s t e l t ü k , h o g y m i n k m a g y a r o k o ly a n g y á v á k v a g y u n k , m é g a p o l o s k a - á l a t t a l se b íru n k !” A z ö r e g m ű v e z e tő i s íg y s z é g y e llte az i m é n t ? K ö r ü l b e lü l . C s a k h o g y a z ő f e jé b e n m é g e g y m á s ik g o n d o la t i s d o lg o z o tt. A z e l ­ m ú l t é v tiz e d e k a l a t t s z á m t a l a n s z o r v o lt m á r a n y a g h i á n y , ily e n f e n n a k a d á s , o ly a n f e n n a k a ­ d á s a p ra x is á b a n . S h a é p p e n o ly a n k o r jö tt v a la m i k ü ls ő l á to g a tó , a k i t u d a t l a n id e a l iz ­ m u ssa l v á r ta , h o g y m o st n é m i b e p illa n tá s t n y e r a D É S z, a z a z a D ic s ő s é g e s e n É p ü lő S z o ­ c ia liz m u s , m e g a T H M , é r t s d : T ö r h e t e t l e n ü l H a r c o ló M u n k á s o s z tá ly é le té b e , a k k o r e l k e l ­ l e t t v is e ln i a n n a k m e g ro v ó , l e s ú j t ó p i l l a n t á ­ s a it. É s e s e tle g m é g v a la m e l y g y o r s é s f e n e ­ ille té k e s k i o k t a t á s t is k a p o tt , a m i t n é m á n tű r t. M e rt h iá b a k e z d e n e m a g y a rá z k o d n i: o b ­ j e k t í v a k a d á l y ? . . . K ü ls ő n e h é z s é g e k ? . . . A k o o p e r á c ió s z ű k k e r e s z t m e t s z e t e ? ! . . . — A k i ­ f e je z é s e k n e k m á r a z ö t v e n e s é v e k b e n ro s s z a z a k u s z t i k á j u k a z „ Ű r s z ín e e l ő t t ” . S ő t: M ik o r a n e g y v e n e s é v e k le g v é g é n a G a n z H a j ó b a k e r ü lt e m , a G é p m ű h e l y b e n e g y s z e r n e m a k a d t m u n k a a b rig á d s z á m á r a . . . E g y ­ s z e r ? S o k s z o r, d e m o s t e z t a z e g y e t id é z e m : a c s o p o r tv e z e tő a z t m o n d ta , s o r j á z z u k l e a m o to r h á z h a t a l m a s c s a v a r j a i t é s a n y á i t , a z t á n p r ó b á l j u k k i, h o g y p á s z o ln a k - e a m e n e te k , s h a k e ll, o la jo z z u k b e . A b r i g á d r é g i t a g j a i k i ­ f e je z é s t e le n a r c c a l f o g a d tá k a k ö z lé s t, s m e n ­ t e n s z é ts z é le d te k . K i a k a n t i n b a , k i a v é c é b e , ö ltö z ő b e , m á s o k m e g a s z o m s z é d ü z e m b e , m e g k é r d e n i a h a v e r t , h o g y ő m it t i p p e l n e a v a s á r n a p i V ö rö s M e te o r — V ö rö s L o b o g ó m é r ­ k ő z é s re ? (A L o ttó , e z a m á s ik ü d v ö s tö m e g ­ i n té z m é n y a k k o r n á l u n k é p p e n s z ü n e te lt.) É n a z o n b a n , f r is s é s b u z g ó ú j o n c lé v é n , a k i r á ­ a d á s u l b e a k a r j a b iz o n y íta n i, h o g y s z a b o lc s i l é t é r e s e m e g é s z e n h a s z n a v e h e t e tl e n — h a t a l ­ m a s a n n e k ilá tta m a c sa v a ro k n a k . F él ó ra m ú l­ v a o d a j ö t t e g y id ő s e b b s z a k i, é s m in te g y v é ­ l e t l e n ü l m e g á l lt a p a d o m m e l l e t t : „ Á tk é p z ő s ú r ! A z á ll á s p é n z e g y f o r i n t n e g y v e n k é t f i l ­ l é r ! ” „ D e é n n e m á llo k .” „ D e ö n m o s t á ll, á t ­ k é p z ő s ú r (a k é p z e tt k o llé g á k m in d ig k ü lö n k é jj e l h a s z n á l tá k h i v a t a lo s t i t u l u s u n k a t ) , m e r t a z e s z te r g á ly o s o k s z t r á j k o l n a k a z ú j n o r m a m ia tt, s k i t u d ja , m ik o r i n d u l n a k ú j r a . ” „ H á t e z fö lö s le g e s m u n k a ? ” L á t v á n m e g r e n d ü lé s e ­ m e t, v a la m e l y e s t m e g e n y h ü l t i r á n y o m b a n : „A le g te lje s e b b m é r té k ig , a p u k á m ! É s h a t e m o s t p á r ó r a a l a t t v é g ig ta p o g a to d a z e g é s z e t, a k k o r m it c s i n á l a b a n d a d é lu t á n , m e g h o l n a p v a g y h o l n a p u t á n , m ik o r e r r e j ö n v a la m i b o s ? ” (A k ­ k o r m é g a z a n g o l e r e d e tű m e g j e lö l é s t h a s z n á l ­ t á k a f ő n ö k re .) „ A b o s o k n e m t u d j á k , h o g y n in c s m u n k á n k ? ” „ A b o s o k a z t n e m t u d já k , h o g y m i k o r e sz id e a f e n e m é g m a g a s a b b s e ­ r i f e k e t.” „ M i é r t ? A z o k m á r n e m t u d j á k ? ” „D e ig en , k is p o f á m , a z o k t u d j á k a l e g jo b b a n , m e r t ő k t á r g y a l n a k a z e s z te r g á ly o s o k k a l, m e g a z á v ó s o k k a l, a k ik m a r e g g e l r e m e g s z á ll t á k a g y á r a t — d e ú j a b b a n n in c s a z a b o s , a k i lé ­ zengő m u n k á s t a k a rn a lá tn i!” — K éső b b m eg ­ t u d ta m , h o g y a fő n ö k ö k ily e n s z o k á s a e g é s z e n ú j k e l e tű . M e r t a z e lő tt, h a a g y á r n e m t u d o tt m u n k á t a d n i a d o lg o z ó in a k , a z o k v a ló b a n á l l ­ h a t t a k v a g y ü l h e t t e k , a l u d h a t t a k , s ő t, h a z a m e ­ h e tt e k — d e a k k o r p e r s z e n e m k a p t á k a z á l ­ lá s p é n z t. V a g y is, a s z if o n s z e r e ld e m ű v e z e t ő j é b e n ez a b e rö g z ő d é s is d o lg o z o tt. H o g y t u d n ii l li k , a m u n k á s s a j á t h i b á j á n k í v ü l á ll u g y a n , d e e z t n e m s z a b a d k im u ta tn ia , m e r t n e m v a llju k be n e k i! A m u n k á s e z t p e r s z e t u d j a , d e ú g y k e ll te n n ie , m i n t h a n e m t u d n á ! É s h a a m ű v e z e ­ tő k , k í n ju k b a n , m á r n e m k é p e s e k k é n y s z e r ­ f o g la la to s s á g o t k i je l ö ln i n e k ik , a k k o r ő k m a ­ g u k k e re s n e k k é n y sz e rte v é k e n y s é g e t — k ín ­ j u k b a n ! H o g y a l e t o l á s t e l k e r ü lj é k . E n n e k az á l t a lá n o s g y a k o r l a t n a k n e m k ic s i a r o h a s z tó h a tá s a , d e m o s t n e m id e a k a r o k k ily u k a d n i , hanem : A m u n k á s n e m l á t j a á t a m e c h a n iz m u s t, cs a k a z t t a p a s z t a l j a , h o g y a f o l y a m a t o s t e r m e ­ lé s t tö b b f é l e o k s z a k í t j a m e g , tö b b f e lő l. D e m e r t e z e k e r e d ő i é s ö s s z e fü g g é s e i i s m e r e t l e ­ n e k v a g y e lé r h e te tle n e k s z á m á ra , ú g y fo g a d ­ ja , a h o g y a n s z ü le i t e k i n t e t t é k a jé g v e r é s t, a z a s z á ly t, a v i ll á m c s a p á s t: n e m t u d t a k e lle n e t e n n i s e m m it. A v e z e tő k „ k é n y s z e r v is e l k e d é ­ s é t ” v is z o n t v a la h o g y ú g y t e k i n t ik , m i n t ü k ­ a p ju k te k in te tte a k e r ü le ti k a p itá n y m a g a ta r ­ t á s á t , a m i k o r a z v a la m e l y fe ls ő b b r e n d e l k e ­ z é s é r t e lm e tl e n s é g é t a le g h i v a tá s o s a b b h i v a ­ ta lo s s z ö v e g g e l ig y e k e z e tt le f e d e z n i. S a J á s z ­ b e ré n y i H ű tő g é p g y á r m ű k ö d é s é re p e rsz e n e m is a z a n y a g h i á n y b ó l v a g y e g y é b o b j e k t í v o k ­ b ó l e r e d ő l e á l lá s o k a je lle m z ő e k , h is z e n a k ­ k o r t a l á n m é g s e m l e h e t n e a z o r s z á g e g y ik le g v ir á g z ó b b , le g s ik e r e s e b b v á l l a l a t a — a j e ­ le n s é g v i z s g á l a t a a z o n b a n , h i te m s z e r i n t , m ó ­ d o t a d o tt a n n a k b e m u ta tá s á r a , h o g y a g y á r m ű k ö d é s e m i n t k ü ls ő , o b j e k t í v v a ló s á g j e l e ­ n ik m e g a z e g y e s e m b e r e lő tt. O ly a n tő le f ü g g e tle n t é n y e z ő k é n t, a m i r e ő s z á m o tte v ő e n n e m t u d h a tn i , m in e k m e c h a n i z m u s á t k é p te ­ le n m e g v á l to z ta t n i. É s m e g g y ő z ő d é s e m é p p e n e z é r t, h o g y a z e m b e r t e r m e lő i, a lk o tó i m a g a ­ ta rtá s á t tö b b é n e m a m u n k á s — m u n k a k a p ­ c s o l a t fe lő l l e h e t m e g k ö z e líte n i k o r u n k b a n , h a n e m a m o d e r n n a g y ip a r i s z e r v e z e te k é s a h u s z a d ik s z á z a d i e m b e r k ö z ö tt té n y le g e s e n m e g le v ő s z á la k f ö lf e jté s é v e l. K u n szab ó F e re n c �HAGYOMÁNY A p a l ó c k u ta t á s e lv i és m ó d s z e r ta n i p ro b lé m á iró l A z A lfö ld tő l é s z a k ra eső h e g y v id é k m a g y a r la k o s s á g á n a k n é p ­ ra jz i, n y e lv é s z e ti és tö r té n e ti v iz s g á la ta S z e d e r F á b iá n e m lé k e z e ­ te s d o lg o z a tá n a k m e g je le n é s é v e l in d u lt el és a z ó ta — v á lta k o z ó in te n z itá s s a l — a m a i n a p ig fo ly ik . E s z á z h a tv a n e s z te n d ő k u ta ­ tá s tö r té n e té b e n n é g y s z a k a s z k ü lö n íth e tő el. A T u d o m á n y o s G y ű jte m é n y f e lh ív á s á t k ö v e tő id ő s z a k e g y ré s z t fe lfe d e z i a p a ló c ­ sá g o t m in t n é p r a jz i és n é p n y e lv i c s o p o rto t, m á s ré s z t tö r té n e tü k e t k u ta tv a , r á b u k k a n a k ö z é p k o r p o lo v e c n e v ű n é p é r e és a k e ttő t g e n e tik u s k a p c s o la tb a h o z z a e g y m á ssa l. E k o r s z a k k u ta tá s á n a k fő ir á n y á t é p p e n a p o lo v e c e k e tn ik a i m e g h a tá ro z á s a és m á s, e g y k o ­ r ú n é p e k k e l — m in t a z ú z o k k a l, a k u n o k k a l — v a ló a z o n o sítá sa v a g y ro k o n ítá s a k é p e z te . P in té r S á n d o r p a ló c ta n u lm á n y a in a k m e g je le n é se 1880-ban m e g n y itja a z a n y a g i és sz e lle m i k u ltú r a , a d ia le k to ló g ia és a tá r s a d a lo m is m e r te té s é n e k a z t a s o r o z a tá t, a m i lé n y e g é b e n a p a ló c o k ró l k ia la k í to tt tu d o m á n y o s k é p n e k m a is fő v o n á s a it a lk o tja . A k é t v ilá g h á b o r ú k ö z ö tt m á s tu d o m á n y o k h o z h a s o n ló a n a n é p r a jz is re n d s z e re z i is m e r e te it, ö sszeg ezi e r e d m é ­ n y e it, íg y k ís é r le te t te sz a r r a is, h o g y a m a g y a r n y e lv te r ü le te t t á ­ ja k és k u ltú r á k ta g o lts á g a r é v é n o ssza fel. E z á tte k in té s te r m é ­ s z e te se n a p a ló c o k ra is k ite r je d t és m e g h a tá ro z ta a z o k a t a k u l­ tu r á lis , tá r s a d a lm i je lle m z ő k e t, a m e ly e k a p a ló c o k a t a tö b b i m a ­ g y a r tó l e lv á la s z tjá k , e lk ü lö n ítik . A s z in té z is n e m v o lt m e n te s a v itá k tó l és a z z a l a k ö v e tk e z te té s s e l já r t , h o g y a k u ta tó k a la p v e tő k é r d é s e k r e n e m t u d n a k v á la s z t a d n i a k u ltú r a e g é sz é n e k s t r u k t ú ­ r á já t, v a g y fö ld ra jz i, tö r té n e ti ö ssz e fü g g é se it ille tő e n . E z a fe lis­ m e ré s v e z e tte a p a ló c k u ta tá s n e g y e d ik k o r s z a k á n a k m e g in d ítá ­ sá t, a m ik o r 1 9 67-ben e g y e g r i ta n á c s k o z á s ö ssz eg e zte a z a d d ig i is­ m e r e te k e t és f e lv e te tte a b e n n ü k r e jlő lé n y e g e s e b b k é r d é s e k e t. Ig y in d u lt m e g a le g ú ja b b k u ta tá s i p r o g r a m a z z a l a cé lla l, h o g y h e ly h e z és id ő h ö z m e g b íz h a tó a n k ö th e tő a d a to k k a l ír j a k ö r ü l a p a ló c o k a n y a g i, sz e lle m i k u l t ú r á j á t és tá r s a d a lm á t. A k ö v e tk e z ő k b e n a p a ló c o k k u ta tá s á n a k ú ja b b e r e d m é n y e ir ő l k ív á n o k szó ln i, a z o k ró l, a m e ly e k 1968 ó ta je le n te k m e g és a m e ­ ly e k sz o ro sa b b v a g y la z á b b s z á la k k a l m á r a z ú j p r o g ra m h o z k a p ­ c so ló d n a k . A z e r e d m é n y e k e t és a b e lő lü k e re d ő v a g y tő lü k fü g ­ g e tle n f e la d a to k a t h á r o m té z is e lő té r b e á llítá s á v a l m u ta to m b e és ez e k k a r d in á lis k é rd é s e k , a m e ly e k s z a b a to s m e g v á la s z o lá s á v a l a p a ló c o k a t 160 é v e v iz sg á ló k u ta tá s a m a i n a p ig is ad ó s. E ze k a té m á k : 1. a P a ló c fö ld fo g a lm a , k ite r je d é s é n e k h a t á r a i ; 2. a p a ­ ló c o k tö r té n e te ; 3. a p a ló c sá g c s o p o rtje lle g e és a c s o p o rt-m e g h a ­ tá ro z á s e g y ik m ó d ja , le h e tő sé g e . m a g y a r n y e lv a tla s z m e g je le n é s e ó ta e r r e a k o r á b b in á l k e d v e z ő b ­ b e k a le h e tő s é g e k . I m r e S a m u ö ssz e fo g la lá sa 1 9 7 1 -b en a m a g y a r n y e lv já r á s i e g y s é g e k k ö z ö tt é s z a k i (palóc) n y e lv já r á s o k r ó l ír, m e ­ ly e k k ö zö s je lle m z ő je a z a é s a z á f o n é m a s a já to s k ie jté s e . Ez é s eg y é b v o n á s o k a la p já n ö t p a ló c n y e lv já r á s típ u s k ü lö n íth e tő el, a m e ly e k n a g y já b ó l a k o r á b b i v a r iá n s o k k ö z ö tt a le g n a g y o b b p a ­ lócok la k ta t e r ü l e te t fe d ik . A c e n tr á lis f e k v é s ű k ö z é p -p a ló c d ia ­ le k tu s e lte r je d é s i k ö r e P á p a y S á m u e l P a ló c fö ld jé n e k fe le l m e g H a e g y e té r tü n k a P a ló c fö ld f e n ti t a r t a lm i m e g je lö lé sé v e l, ú g y a n y e lv é s z e ti e r e d m é n y e k n y o m á n a p a ló c n y e lv já r á s , ille tv e n y e lv ­ já r á s o k h a s z n á la tá n a k te r ü l e te a z o n o s a P a ló c fö ld d e l. A p a ló c o k la k ta te r ü l e t m e g je lö lé s é n e k e g y m á s ik ú t j á t a r e g io ­ n á lis n é p r a j z i k u t a t á s o k e r e d m é n y e i k é p e z ik . E ze k a d o lg o z a to k a k u ltú r a e g y -e g y k is e b b e le m é t v e s z ik v iz s g á la t a lá és e n n e k e l­ te rje d é s é v e l r a jz o ljá k m e g a P a ló c fö ld h a t á r a it . P a lá d i K o v ács A ttila a s p e c ifik u s a n p a ló c v o n á s n a k te k in te n d ő v á s z o n h á t i t a ­ ris z n y a h a s z n á la tá t a z o n a te r ü l e te n t u d t a n y o m o n k ö v e tn i, a m e ­ ly e t P in té r S á n d o r p a ló c n a k m in ő s íte tt, v a g y is a P á p a y S á m u e l P a ló c fö ld jé n e k b ő v íte tt v á lto z a tá n . A S z o ln o k m e g y e i M ú z e u m i S z e rv e z e t m u n k a tá r s a i — e ls ő s o rb a n S z a b ó L ász ló — tu d o m á n y tö r té n e ti e lő z m é n y e k u tá n a J á s z s á g b a n a p a ló c im m ig rá c ió t é ­ n y é b ő l k iin d u lv a , e n n e k a n é p i k u ltú r á b a n v is s z a m a r a d t e m lé k e it m u ta ttá k k i . Í g y t e h á t a P a ló c fö ld e g y k ü ls ő ö v e z e te b o n ta k o z ik ki, a m i e g y b e v á g a d é li p a ló c n a k n e v e z e tt n y e lv já r á s i k a te g ó r iá ­ val. D ió szeg i V ilm o s a n é p h it e g y e tle n a p r ó e lem e , a z é g ite s te t ev ő m itik u s - lé n y v iz s g á la ta r é v é n p a ló c o k a t t a lá l t n e m c s a k az e lő b b e m líte tt te r ü le te n , h a n e m e ttő l jó v a l d é le b b r e is, a z A lfö ld sz ám o s p o n tjá n , a h o v a a X V III— X IX . sz. é s z a k ró l j ö t t te le p e s e i e lju to tta k . A n é p r a jz i m ó d s z e r a lk a lm a z á s á v a l a p a ló c o k la k ta t e ­ r ü le t te h á t íg y te re b é ly e s e d ik , n e m is sz ó lv a a D u n á n tú lró l, a h o v a 1946 k ö r ü l a s z lo v á k ia i m a g y a r s á g p a ló c tá js z ó lá s t b esz é lő cso­ p o r tja it te le p íte tté k le. A P a ló c fö ld m e g h a tá r o z á s á n a k f e n ti t a r t a l m a te h á t — v a g y is „az a h e ly , a h o l p a ló c u l b e s z é ln e k ” , v a g y „ a h o l a n é p i k u ltú r a e d d ig p a ló c n a k e lis m e rt e le m e i n a p ja in k ig f e n tm a r a d ta k ” — ily e n tá v o li és illo g ik u s k ö v e tk e z te té s e k r e v e z e t. A té m a m e g k ö z e líté s é n e k h a r m a d ik m ó d ja , a t ö r t é n e l m i k u t a ­ tá s és a n é p i v é le m é n y , a n é p i k ö z tu d a t a z o n b a n to v á b b i le h e tő ­ s é g e k e t t á r fel. A sz ű k e b b é r te le m b e n v e t t p a ló c te r ü l e te k n é p e s ­ s é g tö r té n e té n e k fe ld o lg o z á s a te r é n a z u tó b b i é v e k b e n je le n tő s elő ­ r e h a la d á s tö r té n t. A z 1 9 7 3 -b an m e g je le n t N ó g rá d m e g y e m o n o g ­ r á f iá já b a n B e litz k y J á n o s m in t a „ p a ló c v á r m e g y e ” , a „ P a ló c ­ fö ld ” tö r té n é s z e ú g y lá tja , h o g y a p a ló c o k a m e g y e k e le ti p e r e m é n ő sla k o so k v o lta k , v a g y is e g y tö m e g b e n é lte k és in n e n n y u g a t r a s z ó rv á n y a ik le h e tte k . A z 1 9 7 6 -b an m e g je le n t G ö m ö r m e g y e i tö r ­ té n e ti m o n o g r á f iá b a n I la B á lin t o k le v e le s a d a to k r a é s a n é p i k ö z­ tu d a tr a tá m a s z k o d v a a m e g y e e g y r é s z é t a P a ló c o k f ö l d j é n e k , il­ le tv e P a ló c s á g n a k n ev e zi. 1. A P a ló c fö ld m in t fo g a lo m a p a ló c o k la k ta f ö ld r a jz i te r ü l e te t M in th o g y a tö r té n e ti k u ta tá s tó l e g y e lő re a k é r d é s b e n n e m v á r ­ fed i, d e a p a ló c n é p n é v ta r t a lm á n a k n in c s e g y é r te lm ű m e g h a tá ­ h a tó je le n tő s e b b e r e d m é n y , a n é p i s z ó h a s z n á l a t g y a k o r la tá t k e ll ro z á sa . A p a ló c n é v je le n t é s ta r ta lm á n a k m e g k ö z e líté s é re ez id e ig m e g v iz s g á ln u n k . A m in t lá ttu k , S z e d e r F á b iá n C s á b f a lu t és k ö r ­ h á r o m tu d o m á n y o s n é z ő p o n to t is m e r ü n k . n y é k é t, N a g y h o n t m e g y é t (m in t a tá j s z ü lö tte ) p a ló c fö ld n e k t a r ­ to t t a ; M o c s á ry A n ta l 1 8 2 6 -b an N ó g rá d m e g y e k e le ti r é s z é t; J e r ­ A P a ló c fö ld k ite r je d é s é n e k első m e g fo g a lm a z á s á t H o r v á th P é ­ n e y J á n o s e m e lle tt m é g eg y es, in n e n n y u g a t r a eső f a lv a k a t is — te r n e k , m a jd P á p a y S á m u e ln e k k ö s z ö n h e tjü k , a k ik a N ó g rá d , és e ls ő n e k a n a g y ló c i c s o p o rto t; M ik s z á th K á lm á n s z ü lő fö ld jé t, a G ö m ö r, B o rso d és H e v e s m e g y é k h a t á r a in a k ta lá lk o z á s i p o n tja K ü rtö s p a t a k m e llé k é t; H o r v á th P é te r 1 8 0 1 -b en a b é la p á tf a lv i k ö rü l h e ly e z té k el a z t a tá ja t , a h o l p a ló c o k la k n a k . S z e d e r F á ­ m e d e n c é t és íg y to v á b b . A P a ló c fö ld m in t f ö ld ra jz i és n é p r a jz i, b iá n , a k in e k k u ta tá s a i r é v é n k o n k r é ta b b is m e r e te i v o lta k a n é p i te le p ü lé s tö r té n e ti fo g a lo m ú g y lá ts z ik , e le in te tö b b k is e b b - n a ­ k u ltú r á r ó l, n y e lv rő l és tá rs a d a lo m ró l, ú g y v é lte , h o g y s z ü lő fö ld je , g y o b b te r ü l e t m e g je lö lé s é re sz o lg ált, a m e ly e k f ö ld ra jz ila g n e m H o n t m e g y e is a p a ló c o k la k ta te r ü le te k h e z ta rto z ik , s ezzel a P a ­ f ü g g te k ö ssze e g y m á ssa l, s c s a k k é s ő b b tá g u lt a fo g a lo m 150 k ö z ­ ló c fö ld k ite r je d é s é t e g y ú ja b b t á j j a l b ő v íte tte . E v é le m é n y e k a la p ­ sé g re , a m it tö b b e n k ö v e tte k , íg y u to lj á r a M a lo n y a y D ezső. Í g y j á t a n é p n y e lv , a „ s z ó e jté s ”, a p a ló c d i a l e k t u s k é p e z te , m in t az v á lt a z e r e d e tile g k is e b b tá je g y s é g e k e t m e g je lö lő f ö ld ra jz i v a g y összes n é p i je lle m z ő k ö z ü l a le g s z e m b e tű n ő b b , a m in e k fe lis m e ré s e n é p i t á jn é v eg y , ez e k te r ü l e té t jó v a l tú llé p ő n a g y tá j n e v é v é , a m it m é g n e m is tu d o m á n y o s te v é k e n y s é g . N e m le h e t k é tsé g e s, h o g y e g y e tle n té n y e z ő , a n a g y já b ó l az o n o s n y e lv já r á s h a s z n á la ta fog az e m b e r i k a p c s o la to k f o ly a m a tá b a n a p a ló c o k a t m a is k ie jté s ü k ­ össze. rő l is m e r jü k fel. T e rm é s z e te s e z é rt, h o g y a z in fo rm á c ió k és az is­ m e r e te k g y a r a p o d á s á v a l a p a ló c n y e lv já r á s te r ü l e te id ő k fo ly a ­ A P a ló c fö ld f o g a lm á n a k első s z a b a to s m e g h a tá ro z á s a F ile p A n ­ m á n m in d in k á b b k ite r je d t az e lő ttü n k is m e r t h a tá r o k ig . A n n a k a ta l m u n k á ja , a k i e z t ta r t a lo m n é lk ü li, f ik tív tá jf o g a lo m n a k ta r t j a , k é r d é s n e k e ld ö n té s é re , h o g y a p a ló c v a g y p a ló c o s d ia le k tu s t m e k ­ m e rt „ a m a g y a r n é p i m ű v e l t s é g . . . v a la m e n n y i je le n s é g e és e le ­ k o r a te r ü le te n h a s z n á ljá k , a n é p n y e lv - k u ta tá s a z ille té k e s és a m e . . . a f e lté te le z e tte n p a ló c n a k t e k in te tt je lle g z e te s s é g e k tő l f ü g ­ 23 �g e tle n ü l, ö ssz e fü g g ő e l te r je d é s te r ü le te t a lk o t, és e g y b e e s ik a P a ­ ló c fö ld n a g y t á ji k e r e te iv e l” , e z é r t a P a ló c fö ld (F e ls ő -M a g y a ro r­ sz ág m a g y a r s á g a ) h e ly e tt a F e lfö ld m e g je lö lé s t ja v a s o lja . E z az in d o k lá s, m in t lá tju k , n é p r a jz i ig é n y ű , d e n in c s ö s s z h a n g b a n az ú ja b b n é p r a jz i k u ta tá s id e c s a tla k o z ó e re d m é n y e iv e l. A P a ló c ­ fö ld té n y le g f ik tív fo g a lo m , e g y a k k o r a te r ü l e t ö ssz efo g la ló n e v e , a m e ly b e b e le ta rto z ik sz á m o s k is e b b fö ld ra jz i, d e b á t r a n m o n d h a t­ ju k , n é p r a jz i te r ü l e t v a g y c so p o rt. A F e lfö ld m in t f ö ld r a jz tu d o ­ m á n y i sz a k sz ó a z A lfö ld d e l e lle n té tb e n h e g y v id é k e t je le n t, a m it a z ú j e tim o ló g ia i s z ó tá r s z e r in t n e m c s a k É sz a k -M a g y a ro rs z á g ra , h a n e m a D u n á n tú l e g y e s r é s z e ir e is a lk a lm a z ta k . F e lfö ld ö n e g y é b k é n t H e v e s m e g y é b e n s e m m i e s e tr e se m a m á tr a i t á ja t , h a ­ n e m a m a i S z lo v á k ia te r ü le té t é r te tté k és é r tik . A F e lfö ld e n n é l­ fo g v a n e m h e ly e tte s íth e ti a P a ló c fö ld m e g je lö lé s t; m á r c s a k a z é r t sem , m e r t b e n n e v a n a k ö z tu d a tb a n és n e m is h e ly te le n ü l, a m e l­ le tt a n n á l k is e b b t á j r a v o n a tk o z ik . m in th o g y a tö r ö k n y e lv b ő l s z á rm a z ó f ö ld r a jz i n e v e k s z á m a e g y re g y a ra p o d ik . E n n e k e g y ik e lő fe lté te le a k o r u n k b a n h a s z n á lt fö ld ­ r a jz i n e v e k feld o lg o z á sa . 3. H a r m a d ik té z is e m a p a ló c s á g c s o p o rtje lle g e és m ó d s z e r ü n k e n n e k m e g h a tá ro z á s á r a . E z a k é r d é s n y ilv á n v a ló a n ö ssz e fü g g a: e lő b b i k e ttő v e l, e z é r t e h á r m a s c é lk itű z é s je g y é b e n in d u lt el t i z é v v e l e z e lő tt e g y k u ta tá s i p r o g r a m a p a ló c o k k a l k a p c so la to s, fü g ­ g ő b e n le v ő k é r d é s e k m e g v á la s z o lá s á ra . A m u n k a a K u ltu r á lis M i­ n is z té riu m és a z é r d e k e lt m e g y é k tá m o g a tá s á v a l fo ly ik . I r o d a lm u n k a p a ló c s á g o t k o r á b b a n n é p r a jz i c s o p o rtk é n t k e z e l­ te. Ú ja b b a n k e r ü lt h a s z n á la tb a az e tn o sz , a z e tn ik a i c s o p o rt m e g ­ je lö lé s, a m it e g y e s e k a p a ló c o k r a is a lk a lm a z ta k . M u n k á n k k al sz o ro sa n ö ssz e fü g g a n n a k tis z tá z á s a , h o g y a p a ló c s á g n é p r a jz v a g y e tn ik a i, e s e tle g e tn o k u ltu r á lis c s o p o rtn a k te k in th e tő -e . A k ü lö n fé le je lle g ű n é p r a jz i c s o p o rto k v iz s g á la tá n a k elv i, m ó d s z e r­ ta n i ir o d a lm a az u tó b b i é v e k b e n a n n y it t á r g y a lta e z t a k é r d é s t A té m a fe lv e té s é b ő l a z o n b a n b iz o n y o s f e la d a to k is a d ó d n a k . E l­ h o g y é n S iro k o g o ro ff és B ro m le j n y o m á n c s a k a lé n y eg eseb i: s ő s o rb a n az, h o g y to v á b b k e ll k e r e s n ü n k a z o k a t a k is tá ji és e g y ­ m e g h a tá ro z ó k r ité r iu m o k és p a ló c m e g fe le lő i f e ls o r o lá s á r a tu d o k ú tta l n é p r a jz i e g y s é g e k e t, a m e ly e k a P a ló c fö ld a lk o tó e lem e i. E v á lla lk o z n i. fö ld ra jz i, n é p n y e lv i és n é p r a jz i fo g a lo m k ia la k u lá s á b a n e d d ig i is ­ A n é p r a jz i e g y sé g le g fo n to s a b b je lle m z ő je a k ö zö s n y e lv , am i m e re te in k s z e r in t tö b b tá jn é v és tá j m e g je lö lé s e v e t t r é s z t: M á tra e s e tü n k b e n a n y e lv já r á s s a l h e ly e tte s íte n d ő . A p a ló c d ia le k tu s ö t a lja , M e d v e s a lja , K a r a n c s a lja , G o rtv a v ö lg y e , E rd ő h á t, K ü rtö s v á lto z a tb a n él u g y a n , d e v a la m e n n y i m e g k ü lö n b ö z te ti h a s z n á ló já t p a ta k m e llé k e , a B é la p á tf a lv i m e d e n c e , a n a g y ló c i (h o lló k ő i) f a ­ a c s o p o rto n k ív ü l é lő k tő l. E lm o n d h a tó , h o g y a p a ló c n y e lv já rá s lu c so p o rt, a z Ip o ly m e n te és m á so k . E z e k e n tú l m é g sz á m o s k is ­ m in d e n n é p r a jz i e g y sé g d ia le k tu s a k ö z ü l a le g tá v o la b b á ll az ir o ­ t á j a t is m e r ü n k és k u ta tá s a in k s o r á n e z e k k e l a n é p r a jz i e g y sé ­ d a lm i n y e lv tő l. A k ö zö s e r e d e t és e n n e k tu d a ta , az e tn ik u s ö n tu ­ g e k k e l s z á m o ln u n k k ell. d a t a p a ló c o k e s e té b e n n e g a tív , d e n e m elé g g é k u t a t o t t a m a g a ­ \ 2. D o lg o z a to m m á s o d ik ré s z é b e n a p a ló c o k tö r té n e té v e l k a p c s o ­ ta r t á s p o z itív f o rm á ja , a m ik o r e g y e s k is e b b t á j a k n é p e p a ló c n a k v a llja m a g á t. A k ö zö s k u l t ú r a k r ité r iu m a c s a k k is e b b t á j a k r a b i­ la to s ú ja b b e r e d m é n y e k e t k ív á n o m is m e r te tn i. A z 196 7 -b en E g e r­ z o n y íth a tó és e z e k a t á j a k m é g k is e b b e k , m in t a z ö t n y e lv já r á s b e n t a r t o t t ta n á c s k o z á s o n G y ö rf f y G y ö rg y f o g la lta ö ssze a k o ­ típ u s . A d ia le k tu s h o z h a s o n ló a n n in c s te h á t e g y sé g e s p a ló c k u l­ r á b b i e r e d m é n y e k e t a z z a l a b e v e z e tő m e g je g y z é ss e l, h o g y ez a tú r a , c s a k a m íg e z t a n y e lv é s z e k k o n k r é t a d a to k r a é p ítv e m eg te le p ü lé s tö r té n e ti k u ta tá s le g n e h e z e b b k é r d é s e i k ö z é ta rto z ik , t u d já k á lla p íta n i, a d d ig a n é p r a jz m é g tá v o l á ll e ttő l, c s a k a felm e r t a p a ló c m e g n e v e z é s t a r t a lm a b iz o n y ta la n , d e f ő k é n t a m ia tt, té te le z é sig j u t h a t el. h o g y a te r ü l e t te le p ü lé s tö r té n e te a X — X III. s z á z a d o k b a n a lig is­ A z e d d ig e lm o n d o tta k b ó l a z k ö v e tk e z ik , h o g y a p a ló c s á g n em m e rt. A z ó ta a z o n b a n a k u ta tá s e z e n a té r e n is — m in t m á r e m ­ te k in th e tő se m e tn o s z n a k , se m e tn ik a i, se m e tn o k u ltu r á lis cso­ líte tte m — ú ja b b e r e d m é n y e k e t é r t el. p o r tn a k , m e r t n in c s c s o p o r tö n tu d a ta és n in c s b iz o n y íth a tó a n k ö ­ T u d a tá b a n v a g y o k a n n a k , h o g y a P a ló c fö ld n é p v á n d o r lá s k o r i zö lt tö r té n e lm e . A z a d a to k e lé g te le n s é g e m ia tt c s a k fe lté te le z z ü k , és Á r p á d - k o r i te le p ü lé s tö r té n e te a X V I. és X V III. sz á z a d n é p ­ h o g y n e m c s a k a n a g y tá ji k e r e te k k ö z ö tt, h a n e m a le s z ű k íte tt t é r ­ m o z g a lm a i m ia tt n e m a d h a t s o k a t a p a ló c o k je le n k o r i m e g is m e ré ­ s é g e k b e n se m ta lá lu n k h o m o g é n k u ltú r á t. I s m e re te s , h o g y so k sz o r sé h ez , d e k i k e ll r á té rn e m , m e r t ir o d a lm u n k ezzel a p r o b le m a ti­ a P a ló c fö ld e g y m á s s a l sz o m szé d o s f a lv a i is je le n tő s e n k ü lö n b ö z ­ k á v a l a r á n y ta la n u l tö b b e t fo g la lk o z o tt, m in t a k u ltú r a és a t á r ­ n e k e g y m á stó l. s a d a lo m m e g ism e ré sé v e l. A z a v a r o k tó l, a k a r a b o k tó l v a g y a k u ­ E z e k e t a k é r d é s e k e t a f o ly a m a tb a n le v ő k u ta tá s o k n a k k e ll n o k tó l v a ló le s z á rm a z á s k é r d é s e m a is f o g la lk o z ta tja a z e m b e r e ­ m a jd m e g v á la sz o ln i, k o n c e n tr á lv a a fig y e lm e t a p a ló c n é p r a jz i k e t, m in t a h o g y a z é r te le m fe jlő d é sé v e l, a m ű v e lts é g i s z in t e m e l­ c s o p o rt c e n tr á lis te r ü le té r e , a m e ly e t a p r o g r a m b a n h á r o m m e g y e k e d é s é v e l a m a g á n e m b e r t is é r d e k li sz á rm a z á s a , e lő d e in e k sze­ h ú s z te le p ü lé s e k é p v ise l. m ély e. A te r v e z e tt p a ló c m o n o g r á f ia h a t te m a tik u s f e je z e tr e o szlik , a m it e g y b e v e z e té s és ö ssz e fo g la lá s e g é sz ít m a jd k i. A k ö te t eg y B e litz k y J á n o s r e k o n s tr u á ln i tu d ja N ó g rá d m e g y e k ö z é p k o ri te ­ fö ld ra jz ila g le s z ű k íte tt t á j a t d o lg o z fel, n e v e z e te s e n a z t a tá ja t , le p ü lé s tö r té n e té t, d e a p a ló c s á g ra , m in t „ e lk ü lö n ü lt n é p c s o p o r tr a ” a m it P in té r S á n d o r p a ló c n a k m in ő s íte tt. E n n e k a t á j n a k a k e r e te i n e m t a l á l t a d a to k a t. T a lá lt a z o n b a n eg y , a p a ló c o k k a l a z o n o sít­ k ö z ö tt h e ly e t, v a g y is k u ta tó p o n to t k a p n a k m in d a z o k a je le n tő s h a tó k a to n á s k o d ó ré te g e t, a G ö m ö r ő rö k e t, a k ik n e k e g y ré s z é t f ö ld ra jz i- n é p r a jz i e g y sé g e k , a m e ly e k r é s z t v e t te k a P a ló c fö ld fo ­ k é s ő b b é s z a k a b b r a r e n d e lté k és a k ik e t tíz lá n d z s á s c s o p o rt n é v e n g a lm á n a k k ia la k ítá s á b a n és a m e ly e k o rs z á g u n k h a t á r a in b e lü l is m e rü n k . E ze k v is s z a m a r a d t e le m e it t a r t j a a m a i p a ló c o k e lő d e i­ fe k sz e n e k . E z t a v id é k e t m in d e n k u ta tó P a ló c fö ld n e k — v a g y h e ­ n ek , a k ik s z ó rv á n y o k b a n é lte k , m a jd b e o lv a d ta k a te r ü le te n élő ly e se b b e n la k o s s á g á t p a ló c n a k — te k in te tte . jo b b á g y s á g b a és n e m e ssé g b e , e z é r t f e ld e ríté s ü k n e h é z s é g e k b e ü t ­ A k u ta tá s k é rd ő ív e k és g y ű jté s i ú tm u t a tó k s e g ítsé g é v e l fo ly ik . k ö zik . A m u n k a első f á z is á b a n ö s s z e á llíto ttu k a z o k a t a k u ltu r á lis je lle m ­ Ila B á lin t e lm é le te s z e r in t a G ö m ö r m e g y e i G o rtv a p a ta k v ö l­ z ő k e t, a m e ly e k e t a n é p r a jz i iro d a lo m p a ló c s a já to s s á g n a k is m e r t g y é n e k „ p a ló c ” la k o s s á g a a X I. s z á z a d b a n a T re n c s é n m e g y e i B o ­ fel. E z e k e t a k k o r a te r ü l e te n k é r d e z te ttü k v ég ig , a m i o r s z á g h a tá ­ lo n d ó c v á r jo b b á g y a i és v á r n é p e v o lt. M e g á lla p ítja , h o g y a t e r ü ­ r a in k o n b e lü l a p a ló c o k la k ta tá ja k o n is t ú lt e r je d t , v a g y is a k u ­ le t h e ly n e v e i e r e d e tile g m in d m a g y a ro k , r é s z b e n a tö r ö k n y e lv b ő l t a tá s t a h a t á r z ó n á k r a is k ite r je s z te ttü k . E d d ig tö b b m in t h a ts z á z á tv e tt sz a v a k k a l. A p a ló c o k e r e d e té n e k k é r d é s é b e n n e m fo g la l á l­ te le p ü lé s e n tö lt e tt ü k k i a F elderítő k érd ő íve k e t, és a d a ta ik ö ssze­ lá st, m e r t e h h e z is m e r n ie k e lle n e a N ó g rá d és H e v e s m e g y e i p a ­ h a s o n lítá s i le h e tő s é g e t b iz to s íta n a k m a jd a c e n tr á lis te r ü l e te n k é ­ lóc c s o m ó p o n to k a t is. K ü lö n ö s e n f o n to s n a k t a r t j a a M á tr a a lja szü lő m o n o g r á f ia fe ld o lg o z ó i s z á m á ra . U g y a n c s a k ö ssz e h a so n lító te le p ü lé s tö r té n e té t, m in th o g y v é le m é n y e s z e r in t a G o rtv a v ö lg y a n y a g o t a d n a k a z o k a k is e b b f a lu m o n o g r á f iá k is (Já sz d ó z sa , V i­ la k o s s á g á n a k k ö z n é p i r é te g e in n e n te le p ü lt be. F e lv e tő d ik a k é r ­ so n ta , M á tra d e re c s k e ), a m e ly e k id ő k ö z b e n m e g je le n n e k . A m o ­ dés, h o g y ez e k e lő d e i n e m v o lta k - e a b o lo n d ó c i v á r jo b b á g y o k . n o g r á f ia tá rs s z e rz ő i sz ü k s é g s z e r in t k é r d ő ív e k e t á l líto t ta k ö ssze A jo g tö r té n e t k ö z é p k o ri a d a ta ir a é p ü l K o v á c s B é la e lm é le te , f e je z e tü k tá rg y k ö r é b e n , d e m á s o k s a já t k é s z íté s ű ú tm u ta tó v a l m e ly s z e r in t a p a ló c n é p n é v h e ly é t a z o k le v e le k b e n f e lb u k k a n ó g y ű jte n e k . E d d ig 18 k é r d ő ív és h á r o m k ö te t, ille tv e fü z e t je le n t m eg, a m e ly e k m ó d s z e r ta n i s e g íts é g e t a d t a k fő le g az ö n k é n te s , t á r ­ la tr i, p ra e d o , la tr u n c u lu s f o g la lta el, a m i k ir á ly i te s tő r s é g e t, k a ­ to n á s k o d ó e m b e r e k e t je lö l. sa d a lm i g y ű jtő k sz á m á ra . A k u ta tá s a z z a l a fő c é lk itű z é sse l in d u lt, h o g y v á la s z t a d jo n eg y A z u tó b b i tíz é v s o r á n k ö z z é te tt k u ta tá s i e r e d m é n y e k te h á t n em n é p r a jz i c s o p o rt je lle m z ő in e k és e g y á lta lá n a c s o p o rt lé té n e k v a g y o ld o ttá k m e g a p a ló c e r e d e t k é r d é s é t, d e f e lt á r t a d a ta ik r é v é n az n e m lé té n e k k é rd é s e ire . M in th o g y a f a lu m a i m ű v e lts é g i v isz o ­ Á rp á d -k o r i te le p ü lé s tö r té n e te t k é t te r ü l e te n is m e g ír tá k . T o v á b b i n y a i e n n e k m e g á lla p ítá s á r a m á r n e m a lk a lm a s a k , s z á z a d u n k első f e la d a tn a k k e ll te k in te n i a h a r m a d ik és n é z e te m s z e r in t k u lc s fo n ­ k é t é v tiz e d é n e k f a lu j á t á l líto t tu k v iz s g á la ta in k k ö z é p p o n tjá b a . to ss á g ú te r ü le t, a M á tr a a lja fe ld o lg o z á s á t, a m in e k k ö z é p k o ri te ­ E z a b á z is a lk a lm a t a d a r r a , h o g y e g y e s té m á k tö r té n e ti elő z­ le p ü lé s tö rté n e té r ő l s z in te a lig v a n a d a t. A z o k le v e le s f o r r á s o k f e lm é n y e ir e is v is s z a te k in ts ü n k , d e a r r a is, h o g y a g a z d a s á g és t á r ­ h a s z n á lá s a m e lle tt a z o n b a n m á s tu d o m á n y o k r é s z v é te le is s z ü k ­ s a d a lo m á ta la k u lá s á v a l ö ssz e fü g g ő v á lto z á s o k a t is f e lm é rh e s s ü k . séges. A r é g é s z e t h o z z á já r u lá s a m a m é g n e m s z á m o tte v ő , a z e m ­ lít e tt k o rs z a k b ó l h a s z n á lh a tó le le te g y ü tte s m é g n e m k e r ü lt elő. T o v á b b i e r e d m é n y e k v á r h a tó k a z ö s s z e h a so n lító n é v k u ta tá s tó l, B ak ó F e re n c 24 �KORKÉP V III. S a lg ó ta r já n i T a v a s z i T á rla t* E gy v áro s a r c u la tá t, v á ro s-m iv o ltá t, n e m c s u p á n é p ü le te in e k , k ö z in té z m é n y e i­ n e k , ü z le te in e k s z á m a és k ü ls ő m e g je le ­ n é s e ; ú tja in a k , te r e in e k á lla p o ta , sz o lg á l­ t a tá s a in a k s z ín v o n a la a d ja . A h h o z, h o g y jó l é re z h e s s ü k m a g u n k a t eg y v á r o s fa la i k ö z ö tt — a z e m b e rh e z m é ltó é le t a n y a g i, tá r g y i fe lté te le i m e lle tt —, v a la m i m á s is k ell. V a la m i m ás, a m i m e g a d ja a v á ro s o k a tm o s z fé rá já t. sz e lle m isé g é t. A v á ro s o k k u ltu r á lts á g á r a , k u ltu r á lis , sz ellem i, m ű ­ v észeti lé g k ö ré re g o n d o lo k . A r r a a k ö ­ zegre, a m e ly e g y fe lő l in té z m é n y e s e n is jó f e lté te le k e t te r e m tv e in s p ir á lja a k u l­ tu r á lis , m ű v é s z e ti a lk o tó te v é k e n y s é g e t és a m e ly m á s fe lő l b e is fo g a d ja és a m in ­ d e n n a p i é le t n é lk ü lö z h e te tle n e le m é n e k te k in ti a k u ltú r á t, a m ű v é s z e te t. E rr ő l sz ó lv á n jó é rz é sse l m o n d h a tju k el. h o g y a m a g y a r v á r o s o k tú ln y o m ó tö b b ­ sé g e — k ö z tü k o ly a n o k is, a m e ly e k tö r té ­ n e lm ü k e t im m á r é v s z á z a d o k b a n m é rik — , é p p e n az u tó b b i é v tiz e d e k b e n v á lt, v á lik ily e n te le p ü lé ssé . M o n d ju k k i: a sz o cia lis­ t a é p ítő m u n k a tö r té n e lm i f o ly a m a ta n e m c sa k g a z d a s á g i, k ö z ig a z g a tá si, h a n e m k u l­ t u r á lis é r te le m b e n is fe le m e lte v á r o s a in ­ k a t, a m e ly e k e g y r e in k á b b a k u ltu r á lis , m ű v é s z e ti é le tn e k is f o n to s k is u g á rz ó c e n t­ r u m a iv á v á ln a k . A z é p ítő m u n k a és a k u ltú r a k ite lje s e ­ d é s é n e k sz o ro s, e g y m á s t f e lté te le z ő k a p ­ c s o la tá t jó l p é ld á z z a S a lg ó ta r já n is. A te g n a p m é g „ fö ld s z in te s ” te le p ü lé s ú jjá s z ü ­ le te tt g y á r a iv a l, ü z e m e iv e l, la k ó h á z a iv a l, és eg y jó l á tg o n d o lt, s z e re n c sé se n k ib o n ta ­ k o zo tt k ö r n y e z e tf o rm á ló p r o g r a m r é v é n v i­ zu ális m e g je le n é s b e n , k u ltu r á lis é r te le m b e n is. E z t a tá r s a d a lm i m o z g á so k tó l m e g h a tá ­ ro z o tt f o ly a m a to t jó té k o n y a n e lő r e le n d íte t­ te az i t t élő e m b e r e k ü g y s z e re te te , jó é r te ­ le m b e n v e t t lo k á lp a trio tiz m u s a . A m e g y e és a v á r o s p á r t - és á lla m i v e z e tő i, a z i t t a lk o tó m ű v é sz e k , a k u l t ú r a s o r s á é r t f e ­ le lő s e m b e r e k jó l é r e z té k a z t a k ö te le z e tt­ s é g ü k e t, h o g y a z a n y a g i g y a r a p o d á s m e l­ l e tt a k u ltu r á lis g a z d a g o d á s é r t is á ld o z a ­ to s m u n k á t k e ll v é g e z n iü k . J ó tu d n u n k a z t is, h o g y m u n k á ju k a z é r t le h e te tt e r e d ­ m é n y e s, m e r t a m e g y e és a v á r o s la k ó i­ n a k m e g é rté s é v e l, tá m o g a tá s á v a l ta lá l­ k o z o tt. A k u ltu r á lis , m ű v é s z e ti a lk o tó ­ m u n k á r a k ü lö n ö s e n é r v é n y e s a z a z ig a z ­ ság , h o g y a z c s a k a k k o r n y e r i e l é r te l­ m é t, h a m in d a z o k , a k ik n e k j a v á r a és t e ­ v é k e n y k ö z re m ű k ö d é s é v e l v é g z ik , b e is f o g a d já k ; h a e z a m u n k a fo g é k o n y k ö z ö n ­ s é g re ta lá l. M e g g y ő z ő d é sü n k , h o g y e b b e n a v á r o s b a n ez tö r té n ik . E rr ő l ta n ú s k o d ik , e g y e b e k k ö z ö tt, a f e ls z a b a d u lá s u n k é v f o r d u ló já n m o s t n y o l­ c a d ik a lk a lo m m a l m e g re n d e z e tt T a v a sz i T á r la t is. V ita th a t a tl a n té n y , h o g y e g y -e g y k é p ­ z ő m ű v é sz e ti k iá llítá s r a n g já t, h e ly i v a g y o rsz á g o s je le n tő s é g é t a b e m u ta t o tt m ű ­ v e k s z ín v o n a lá v a l le h e t a le g b iz to n s á g o ­ s a b b a n m é rn i. Á m az is n y ilv á n v a ló , h o g y a z ily e n r e n d e z v é n y e k s ik e ré n e k a k ö z ö n ­ s é g fo g a d ta tá s is m é rc é je . N os, az e d d ig i tá r l a to k ta p a s z ta la ta i a z t m u ta tjá k , h o g y ennek a hagyom ányos k iá llítá s s o r o z a t­ n a k jó k ö z ö n sé g e v a n . O ly a n lá to g a tó k r a s z á m íth a t, a k ik b e c s ü lik és s z e r e tik a m ű ­ v észi é r té k e t. A T a v a s z i T á r la t – – ta lá n é p p e n a z é rt, m e r t lé t r e j ö t t é é r t a sz ű k e b b h a z a h a t á r a ­ in is tú lte k in tő , jó é r te le m b e n v e t t lo ­ k á lp a tr io tiz m u s lé p e tt m ű k ö d é s b e — m ű ­ v é s z e ti é le tü n k n e k sz éle s k ö r b e n v á r t és sz á m o n t a r t o t t e s e m é n y e le tt. E z e k e n az é v rő l é v r e v is s z a té rő k iá llítá s o k o n n e m c s a k a z É s z a k -M a g y a ro rs z á g o n élő a lk o tó k m ű v e it l á th a t ju k , h a n e m a z o rsz á g m á s v id é k e in , m á s v á r o s a ib a n d o lg o z ó m ű v é ­ sz e k m u n k á it is. B izo n y o s, h o g y az é s z a ­ k i o rsz á g ré sz k é p z ő m ű v é s z e ti p a n o r á m á ­ j á t tá g a s a b b ö ssz e fü g g é se k b e h e ly e z ő r e n ­ d e z ő i-sz e rv e z ő i n a g y v o n a lú s á g e re d m é n y e is, h o g y a T a v a s z i T á r la to n r e n d r e ú j m ű v e k k e l ta lá lk o z u n k ; s z in te ír a t la n sz a ­ b á ly , h o g y i t t m in d e n m ű v é s z le g fris s e b b a lk o tá s á v a l je le n tk e z ik . K é p z ő - és i p a r ­ m ű v é s z e tü n k b első fe jlő d é s i te n d e n c iá i­ n a k , s e g y ú tta l a m a i tá r s a d a lm i ig é n y e k ­ n e k a m e g é r té s e f e je z ő d ik k i a v á lo g a tá s tá g a s s á g á b a n , n e v e z e te s e n a b b a n , hogy e z e n a t á r l a to n e g y ü tt sz e re p e l k é p z ő - és ip a r m ű v é s z e tü n k — ir á n y z a ta in a k , tö r e k ­ v é s e in e k te r m é k e n y so k fé le sé g é b e n . A z a z . n e m a s z a k m a i k ü lö n b s é g té te l, h a n e m a m ű v é s z e ti k u l t ú r a e te r ü l e té n e k e g é sz é ­ é r t é r z e tt fe le lő ssé g je lle m z i a v á lo g a tá s e lv e it. U g y a n a k k o r m e g n y ilv á n u l benne a z a m in d in k á b b te r je d ő k ö z m ű v e lő d é si s z e m lé le t is, a m e ly a m ű v é s z i é r té k e k m e g k e d v e lte té s é b e n f o k o z o tta n s z á m ít m a g u k n a k a z a lk o tó k n a k a r é s z v é te lé re . Ó riá s i s e g ítsé g ez a k ö z ö n s é g n e k , m e r t e z á lta l a k u ltú r a , a m ű v é s z e t e g é sz é n b e ­ lü l a z o n o s je le n tő s é g ű é r té k e k e t lá th a t e g y ü tt, és íg y te lje s e b b é v á l h a t a v iz u á ­ lis e s z té tik a i é r té k e k h e z fű z ő d ő k a p c s o la ­ ta . A T a v a s z i T á r la t a n y a g a é p p e n a z el­ m o n d o tta k b ó l k ö v e tk e z ő e n — a m e n n y ir e ez e g y e tle n k iá llítá s tó l e lv á r h a tó — hűen tü k r ö z i m ai képzőés ip a r­ m ű v é s z e tü n k h e ly z e té t. E gyebek kö­ z ö tt a z t a fe jlő d é s t, a m e ly le g tö b b á g a z a ­ t á b a n b e k ö v e tk e z e tt. D e a so k s z e m p o n t­ b ó l v á lto z o tt, b o n y o lu lta b b v a ló s á g g a l fo ly ­ t a t o t t m ű v é sz i k ü z d e lm e t i s ; a z o k a t a tö ­ re k v é s e k e t, a m e ly e k a z ú j v a ló s á g a n y a g m in é l h ite le s e b b m ű v é sz i á b rá z o lá s á h o z sz ü k sé g e s ú j fo rm a n y e lv , k if e je z é s i e sz k ö ­ zö k k im u n k á lá s á r a ir á n y u ln a k . A z t g o n d o lju k , n e m le h e t k ö z ö m b ö s az a lk o tó k s z á m á ra , h o g y e z t a k ü z d e lm e t a m e g fo r m á la n d ó a n y a g g a l v a ló b ir k ó z á s t tá r s a d a lm u n k e g y r e n ö v e k v ő fig y e le m m e l k ís é ri. A z t is m o n d h a tn á n k , h o g y t á r s a ­ d a lm u n k f e jlő d é s é n e k o ly a n id ő s z a k á b a é r k e z e tt el, a m ik o r a jó h á r o m é v tiz e d e k ib o n ta k o z o tt le n in i k u ltu r á lis f o r r a d a lo m e r e d m é n y e k é n t is, a z e s z té tik a i k u ltú r a m in d in k á b b á th a tja h é tk ö z n a p ja in k a t, a m ik o r e g y e b e k k ö z t p é ld á u l a r á d ió és a te le v íz ió jó v o ltá b ó l v a la m e n n y iü n k s z á m á ­ r a m e g s o k a s o d ta k a m ű v é s z e tte l v a ló t a lá l­ k o zá s a lk a lm a i. E n n e k a n a g y o n ö r v e n d e ­ te s f o ly a m a tn a k le g fris s e b b je le n s é g e , h o g y a m ű v é s z e t i r á n t á lta lá n o s a n n ö v e k ­ v ő é r d e k lő d é s e n b e lü l k itü n t e tő fig y e le m ir á n y u l a v iz u á lis k u l t ú r a o ly a n a lk o tá ­ s a ira , m in t a k é p z ő m ű v é s z e ti k ö zö sség i a lk o tá s o k , a sz ű k e b b és tá g a b b k ö r n y e z e ­ t ü n k e t m e g sz é p ítő , sz ín e s ítő s o k m á s esz­ té tik a i p r o d u k tu m . E b b ő l a k ö tő d é sb ő l p e d ig a z is k ö v e tk e ­ zik , h o g y m in d sz é le se b b k ö r b e n tu d a to ­ s u l n á l u n k : a m ű v é sz i a lk o tó m u n k a n e m c s u p á n a m ű v é s z e t im m a n e n s fe jlő d é s e s z e m p o n tjá b ó l e lb ír á la n d ó te v é k e n y s é g , h a n e m je le n tő s é g e a le g sz é le s e b b t á r s a ­ d a lm i ö ssz e fü g g é sb e n é r té k e lh e tő ig a z á n . K ö te le z e tts é g e k a d ó d n a k e b b ő l a b e fo g a ­ d ó i és a z a lk o tó i o ld a l s z á m á ra e g y a r á n t. T e g y ü k h o z z á : jó k ö te le z e tts é g e k . O ly a n k ö te le z e tts é g e k , a m e ly e k n e m k o r lá to z z á k a z a lk o tó i, a k ís é rle te z é s i s z a b a d s á g o t, s ő t: a sz o c ia lis ta tá r s a d a lo m s z o lg á la tá b a n v é g z e tt m ű v é sz i m u n k a é p p e n e z e k á lta l te lje s e d h e t k i. V ilá g n é z e t é s te h e ts é g d o l­ g a, k i m e n n y ir e k é p e s a m ű v é s z i v á la s z ­ a d á s r a ; h o g y e g y -e g y a lk o tó te v é k e n y s é g e m e n n y ir e p ro g re s s z ív ; h o g y a m e g sz ü le ­ t e t t m ű v e k h o g y a n tö ltik b e s z e r e p ü k e t a sz o c ia lista m ű v é s z e t g a z d a g ítá s á b a n . T á r s a d a lm i f e jlő d é s ü n k , a s z o c ia lista é le tm ó d k ite lje s e d é s e a z t ig é n y li, e g y ­ s z e rs m in d le h e tő v é is te szi, h o g y a m ű a l­ k o tá s o k e g y re n a g y o b b h a tó e r ő v e l le g y e ­ n e k je le n n é p ü n k é le té b e n . A z é r té k e s m ű v é s z e t c s a k íg y v á l h a t k ö z k in c c sé , íg y tö lt h e ti b e tá rs a d a lo m f o r m á ló h iv a tá s á t. R á tk a i F e re n c *A te tt k iá llítá s o n e lh a n g z o tt m e g n y itó beszéd rö v id í­ v á lto z a ta . 25 �J ó c s ik L a jo s E g y o rs z á g a c s illa g o n Z a v a r b a e jtő k ö n y v . M in d e n e k e lő tt t e r ­ m é sz e te s e n a t a r t a lm a m ia tt, d e n e m k e ­ v é s b é s tílu s a és te r je d e lm e m ia tt is. A té ­ m a : a k ö rn y e z e tv é d e le m m a m á r n e m is­ m e re tle n , ső t! k o r u n k e g y ik „ s lá g e r té m á já ­ v á ” lé p e tt elő. A m ik o r „ s lá g e r t” m o n d u n k e g y s z e rr e k ív á n ju k je le z n i a sz o m o rú -sz o ­ r o n g a tó a k t u a li tá s á t is és (a k o r u n k r a ? az e m b e r i n e m re ? ) o ly je lle m z ő a b s z u r d itá s á t is. Jó csik L ajos n e m k e v e s e b b e t b iz o n y g a t c s a k n e m 400 o ld a lo n k e re s z tü l, m in t a z t, h o g y a z e m b e r i é le t, s e g y á lta lá n a z élet v e s z é ly b e k e r ü lt a fö ld ö n . M á r m e g ír ta e z t e g y s z e r e g y e n n é l s o k k a l jo b b , d r á m a ­ ib b a n , tö m ö r e b b e n f o g a lm a z o tt k ö n y v ­ b e n : a z 1971-ben m e g je le n t A z öngyilko s civilizációban. A m i a k k o r , a b b a n a k ö te té ­ b e n a g ö rö g tr a g é d iá k fe sz ü ltsé g é v e l, k a ­ th a r z is á v a l h a to tt, a z e b b e n a k ö te tb e n so k sz o r — ta lá n é p p e n a z is m é tlé s e k m ia tt? — n a g y f e g y e lm e t ig é n y e l a z o lv a ­ só tó l, h a v é g ig a k a r j a o lv a sn i. N e m h a ­ s z o n ta la n ta lá n é p p e n e z é r t — m á r a r e ­ cen zió e le jé n — f e lh ív n i a f ig y e lm e t eg y s a já to s p a r a d o x o n ra . A z a v e s z é ly f e n y e ­ g e t u g y a n is , h o g y m in é l tö b b e t o lv a s u n k , h a llu n k a k ö r n y e z e tv é d e le m rő l, a n n á l n a ­ g y o b b a z esély , h o g y m a g u k a t a fig y e lm e z ­ te té s e k e t is a f f é le á r ta lo m k é n t f o g ju k fo ­ g a d n i. A v e s z é ly tu d a tu n k u g y a n is n e m a t ­ tó l e rő sö d ik , h o g y s o k s z o r m o n d já k , h a n e m a h o g y a n m o n d já k . S e z n e m c s u p á n a k a ­ d é k o s k o d á s. A té m á t is f e n y e g e ti a d e v a l­ v áció , in flá c ió . A s z in té n 1971-ben (m a g y a ­ ru l) m e g je le n t B iológiai p o ko lg ép (G o rd o n R a tta y T a y lo r to llá b ó l) pl. v a ló s á g g a l s o k ­ k o lta a z o lv a só t, m e r t a z e m b e r i m e g is m e ­ r é s : a tu d o m á n y jó h isze m ű sé g é b e n r e n d í­ t e t t e m e g a h ite t. T a y lo r m ó d s z e re a té n y ­ k ö z lé s v o lt, d e a z is m e r e te k e t jó l p o e n tí­ ro z v a és lá ts z ó la g o s a n h ű v ö s n y u g a lo m m a l a d ta elő. J ó c s ik L a jo s m ó d s z e re v is z o n t d i­ d a k tik u s , c s a k n e m s z á jb a rá g ó s , s ezzel, h a n e m is c s ö k k e n ti a fe ls o ro lt té n y e k h ite lé t, d e ig e n s o k a t á r t a z o lv a s m á n y o s s á g n a k . M á rp e d ig , h a e g y k ö n y v e t le te s z n e k a z első tíz o ld a l u tá n , a z a lig h a fo g h a t n i is. A r e ­ c e n z e n s z a v a r b a n v a n , s le g sz ív e se b b e n a s ik e r ü lte b b : 1971-es v á lto z a tr ó l b e sz é ln e , h a te h e tn é . . . J ó c s ik L a jo s a k ö te t első f e lé b e n lé n y e ­ g é b e n a la p f o g a lm a k a t d e f in iá l m e g le h e tő ­ se n k o m ó to s a n és b ő b e s z é d ű e n . É le tü n k t e ­ r e ez a b o ly g ó , a m it ő k ö v e tk e z e te s e n (s k i tu d ja , m ié r t? ) „ c s illa g n a k ” n ev e z. N in c s iz­ g a lm a s a b b té m a m a g á n á l a lé te z é sn é l. N em v é le tle n , h o g y a z e m b e r is é g e t sz in te e sz m é lé se p illa n a tá tó l e z f o g la lk o z ta tta a le g jo b b a n . E z a v a llá s o k , filo z ó fiá k a la p ­ k é rd é s e : m i a z é le t, s h a m á r e m b e r rő l v a n szó : m i a z é le t c é lja , é r te lm e ? Á m . a m íg ez a k é r d é s é v e z re d e k e n k e r e s z tü l m in d ig az e g y é n , a z é n k é r d é s e v o lt, a z é p p e n sz á ­ z a d u n k b a n d r á m a ia n ú j és k o lle k tív d i­ m e n z ió t és c s e n g é s t k a p o tt. M a u g y a n is m á r n e m ú g y te s s z ü k fe l a k é r d é s t, h o g y m i a z é rte lm e , m e r t e lh a lv á n y u l a lé te z ­ h e t-e , m e g m a r a d h a t- e a z é le t a F ö ld ö n fe ­ n y e g e tő k é r d é s e m e lle tt. V is s z a p illa n tv a is m e r t tö r té n e lm ü n k r e , a z t lá th a t ju k , h o g y a z e m b e r m in d e n k o r ö n g y ilk o s h a jla m ú v o lt, h á b o r ú k b a n p u s z títo tta e g y m á s t: ö n ­ m a g á t. M o n d h a tju k , h o g y s z in te a ttó l a p illa n a ttó l k e z d v e , m ió ta k i tu d t a k ü z d e n i 26 ö n m a g á t a te rm é s z e ttő l, v a la m e ly e s t ú r r á tu d o tt le n n i a te rm é s z e te n . A h á b o r ú t: az ö n p u s z títá s t a z o n b a n u g y a n o ly a n „ c s a p á s ­ n a k ” te k in te tté k e le in k , m in t a te rm é s z e t­ é t: a v illá m o t, az á r v iz e k e t, a z é h in sé g e t, v a g y a p e s tis t. A h o m o s a p ie n s n e m v o lt u r a s o r s á n a k m in d a d d ig , m íg n e m is m e r te a te rm é s z e te t, a lé t és s a já t te rm é s z e te t ö r ­ v é n y s z e rű s é g e it. E n n e k a z „ á r ta tla n s á g ­ n a k ” a z o n b a n a X IX . s z á z a d ó ta v ég e. A tu d o m á n y o k , a te c h n ik a f e jlő d é s e e la d d ig e lk é p z e lh e te tle n r itm u s b a n f e lg y o r s u lt: n e m c s u p á n m e g is m e rte az e m b e r a te r m é ­ sz e t titk a it, d e g ő g ö se n m e g is a k a r j a v á l­ to z ta tn i a z t. E g y p ill a n a tr a ú g y t ű n t te h á t, h o g y a sz e re p fe lc s e ré lő d ö tt, s m á r n e m a te rm é s z e tte l k ü z d a z e m b e r, d e az sz o ru l in k á b b g y á m o lítá s r a . E lső l á tá s r a a z t g o n ­ d o lh a tn á k , h o g y e r r e é p p e n a te r m é s z e ttu ­ d ó so k d ö b b e n te k r á elő szö r, s ő k is fig y e l­ m e z te tté k elő szö r a z e m b e ris é g e t. N e m íg y v an . J ó c s ik L a jo s is tö b b h e ly e n h iv a tk o ­ z ik M a r x r a és E n g e lsre , a k ik az e m b e r és a te rm é s z e t, a z e m b e r és s a j á t tö r té n e lm e v i­ s z o n y á t te lje s e n ú j m ó d o n , d ia le k tik u s a n ír tá k le. M a m á r t e h á t tu d j u k — ille tv e n e m te h e tü n k ú g y , m in th a n e m tu d n á n k ! — , h o g y a te rm é s z e tb e n és a tá r s a d a lo m ­ b a n , tö r té n e le m b e n s z ig o rú tö r v é n y s z e r ű ­ sé g e k é r v é n y e s ü ln e k , a m e ly e k e lle n n e m le h e t b ü n te tle n ü l v é te n i. A le g iz g a lm a s a b b o ld a la k é p p e n azo k , a m e ly e k b e n le ír ja J ó ­ csik , h o g y m ié r t p u s z tu lta k , v á lta k s iv a ­ ta g g á , r o m m á p l. a z ó k o r b a n v irá g z ó civ i­ liz ác ió k , k u ltú r á k . M e rt m e g s é r te tté k a te rm észet tö rv é n y e it. T ó th Á r p á d n a k le n n e te h á t ig a za , a k i c sa k a z e m b e r u tá n r e m é li a c s e n d e t, a t e r ­ m é sz e t h a r m ó n iá já t? V a ló b a n „ö n g y ilk o s á l la t” a z e m b e r, a m e ly (ak i) b e m o c sk o lja és tö n k r e te s z i a F ö ld e t? T ö b b je l is m u ta t e r r e . S a já to s p a r a d o x o n ja ez a fe jlő d é s n e k , d e ta lá n m é g n e m r e m é n y te le n ü l fe lo ld h a ­ ta tla n . M e rt — m in t m á r u t a ltu n k r á — , m a m á r so k m in d e n t tu d u n k e n n e k a f e j­ lő d é s n e k a tö r v é n y s z e rű s é g e irő l. V é g ü l is az e m b e r o k o z ta k á r t m a g a a h o m o sa ­ p ie n s is m e ri fe l és ig y e k s z ik k o r rig á ln i. M in d e n e k e lő tt k e z d ü n k k iá b r á n d u ln i, k i­ jó z a n o d n i a c iv iliz á c ió b ó l; p o n to s a b b a n k e z d jü k a n n a k lá tn i, a m i: le h e tő s é g n e k , a m e ly á ld á s t is, p u s z tu lá s t is h o z h a t. A m i­ k o r m a i é r te le m b e n v e t t c iv iliz á c ió ró l b e ­ sz é lü n k , a k k o r tu d v a - t u d a tla n E u r ó p á r a és A m e r ik á ra g o n d o lu n k , m in t a h o l lé tr e jö tt m a g á n a k a f e jlő d é s n e k a k é n y s z e re is és az a te c h n ik a i, tu d o m á n y o s b á z is, a p p a r á ­ tu s, a m e ly m a m á r a z eg é sz b o ly g ó n k a r ­ c u la tá t m e g h a tá ro z z a . K é ts é g te le n a z is, h o g y e n n e k a fe jlő d é s n e k a m o z g a tó (eg y ik ) r u g ó ja a m á s f ö ld ré s z e k n é l n a ­ g y o b b n é p s ű rű s é g v o lt. M in é l n a g y o b b az e llá ta n d ó n é p e ssé g , a n n á l r a c io n á lis a b b a n k e ll m e g s z e rv e z n i a s z ü k s é g le te k k ie lé g íté ­ sé t, e g y r e n a g y o b b tö m e g e k s z a k a d n a k k i m a g á b ó l a te rm é s z e ti k ö r n y e z e tb ő l. É v sz á ­ z a d o k o n k e r e s z tü l ú g y v é ltü k , h o g y a f e j­ lő d é s c é lja , s e g y á lta lá n m a g a a fe jlő d é s : a v á ro s ia s o d á s , a m e s te rs é g e s , e m b e r á lta l te r e m te tt k ö rn y e z e t. A civ iliz ác ió fo g a lm a is e ttő l k a p ta p o z itív ta r ta lm á t. C iv iliz á lt: az a k o rs z e rű , te r e m te tt, a c s in á lt, s a z el­ m a r a d o tt, a „ p r im itív ” az, a m i m é g é r in ­ te tle n , t i . : a z e m b e r á l ta l n e m é r in t e tt, n e m b o ly g a to tt. S z á z a d u n k a z o n b a n d r á m a ia n „ á llítja t a l p á r a ” e z t a k é r d é s t. M in d e n e k ­ e lő tt a n é p e s e d é s ro b b a n á s a . A v á ro s ia s o ­ d á s u g y a n is m a m á r n e m cél, h a n e m k é n y ­ szer. A z, m e r t a fe ld u z z a d t n é p e s s é g n e k m á r n e m tu d m u n k á t a d n i a f a lu ; m á s ­ r é s z t a n a g y tö m e g e k ig é n y e it v a ló b a n c sa k ra c io n á lis te rm e lé s s e l le h e t k ie lé g íte ­ ni. R a d ik á lis a n b e k e ll a v a tk o z n i a te r m é ­ sz e tb e , n a g y o b b te rm e lé k e n y s é g re ö sz tö ­ n ö zn i, h o g y a z é h ín s é g m e g a lá z ó k ín já t, r é ­ m é t le k ü z d h e s s ü k . S i t t jö n a z ú ja b b p a r a ­ d o x o n ! M ik ö z b e n a tu d o m á n y és a te c h n i­ k a v a ló b a n k é p e ssé v á lt a r r a , h o g y e z e k e t a z ú ja b b f e la d a to k a t m e g o ld ja , v e s z é ly b e s o d o r ta m a g á n a k a lé tn e k a z a la p já t, te r é t, f o r r á s á t: a te rm é s z e ti k ö r n y e z e te t. T a lá n n e m sz ü k sé g e s fe ls o r o ln i e z e k e t a v e s z é ly e ­ k e t: a le v e g ő , a v íz sz e n n y e z é s e it, e rd ő k p u s z títá s á t, a te c h n ik a e lu ra lk o d á s á t, a v á ­ ro s o k e ls iv a ta g o s o d á s á t stb ., stb . Jó c sik k ö n y v é b e n tö b b s z á z s z o r e lő fo rd u ló k if e je ­ zés (a m it n e m g y ő z ú j r a is m é te ln i és m a ­ g y a rá z n i) a z ö k o s z is z té m a ; a te rm é s z e t ö n m a g á t m e g ú jító , ú j r a te rm e lő - te r e m tő k ö r fo r g á s a . E b b e a v a tk o z o tt b e d u r v á n az em ber, a k k o r , a m ik o r c s u p á n ja v a in a k k i­ m e r íth e te tle n f o r r á s á t l á t t a b e n n e , s n e m tis z te lte e lé g g é a tö r v é n y e it. A k ö n y v sz á ­ r a z d id a k tic iz m u s a o tt o ld ó d ik , te lítő d ik sz o c io g rá fia i é rd e k e s s é g g e l, fe sz ü ltsé g g e l, a m ik o r J ó c s ik a z e m b e r i sz e n n y rő l, ille tv e a n n a k a te r m é s z e tb e v a ló v is s z a ju tta tá s á ­ r ó l ir. A te rm é s z e tb e n n in c s sz e m é t, m e r t m in d e n h u lla d é k á ta la k u l, ú j r a é le tr e k el. A z e m b e r v is z o n t s z e m e te t (is) te rm e l, te ­ h á t p o csék o l. A k é r d é s ra c io n á lis m e g k ö ­ z e líté s e n y ilv á n v a ló a n az, h o g y m in d e n a n y a g o t v a la m in ő a la p a n y a g n a k te k in ­ tü n k , te h á t ú g y te rv e z z ü n k te c h n o ló g iá k a t, v á r o s o k a t, h o g y a m e llé k te r m é k e k e t, h u l­ la d é k o k a t is — a te rm é s z e th e z h a s o n ló a n — ú j r a f e lh a s z n á lju k . M i h iá n y z o tt, h iá n y ­ z ik e h h e z ? Ú g y tű n ik , h o g y a r á c ió és a fe g y e le m . R áció , a m e ly m in d e n m o z z a n a ­ tá b a n , h a tá s á b a n v é g ig g o n d o l e g y fo ly a ­ m a to t (te rm e lé s t, u r b a n iz á c ió t- in f r a s tr u k ­ t ú r á t s tb .) ; s fe g y e le m , a m e ly m é r t é k e t is­ m e r : n e m p o csék o l, n e m o k o z tu d v a v a g y t u d a tla n k á r t a z e m b e r é le tte r é b e n : a t e r ­ m é sz e tb e n , a F ö ld ö n . N e f e le d jü k el, h o g y e b b e n a z ö ssz e fü g g é sb e n n in c s e n e k „ k is ” d o lg o k , m e r t : m a m á r s o k a n v a g y u n k a F ö ld ö n , a sz o m sz é d o t 10 c m -e s f a l v á la s z t­ j a el c s u p á n . T e h á t m o z d u ln i se, lé te z n i se tu d a tá r s a d a lo m n é lk ü l, a m e ly e llá tja m u n k á v a l, la k á s s a l, m ű v e lő d é s i le h e tő s é g ­ g e l stb ., s tb .; a m e ly ig é n y t is t a r t a k ö z m ű ­ v e lő d é s re és á lla m p o lg á ri, e m b e r i fe g y e l­ m é re . H o g y a n á llu n k m i, m a g y a r o k ezzel a k é rd é s s e l? A k é p n e m m in d ig h íz e lg ő J ó ­ csik p é ld á i s z e rin t. „ H a m e g a k a r o d tu d n i, h o g y tis z ta -e a h á z ia ssz o n y , n é z d m e g a W . C .-t” ! — t a r t j a e g y m o n d á s . J ó c s ik p é l­ d á i b o h ó z a tia k n a k le n n é n e k m o n d h a tó k , h a n e m ta p a s z ta ln á n k n a p m in t n a p . A tis z ta s á g , a h ig ié n ia a z e g y é n é is, a t á r s a ­ d a lo m é is : a n e v e lé s és fe g y e le m k é rd é se . Jó c s ik n y o m a té k k a l f ig y e lm e z te t tö b b s z ö r is (M a rx és E n g e ls n y o m á n ), h o g y a z e m ­ b e r és a te rm é s z e t h a r m ó n i á já t c s a k eg y ig a z sá g o s: e m b e r k ö z p o n tú tá r s a d a lo m ó v ­ h a t ja m e g , ille tv e á l líth a tja v issza. E z n a g y f o k ú tu d a to s s á g o t és c é ls z e rű s é g e t f e l­ té te le z , a m e ly v a ló b a n o k u l a tö r té n e le m e m líte tt p é ld á ib ó l, tr a g é d iá ib ó l, s m e g te r ­ vezi, a te rm é s z e t és tá r s a d a lo m f e lis m e r t tö rv é n y s z e rű s é g e i a l a p já n k o m p o n á lja m e g a z é le te t. A fo ly ó k , a le v e g ő é g s z e n n y e ­ z e tts é g e o tt k e z d ő d ik a b o k r o k a lá r e k ­ k e n t e tt á r n y é k s z é k e k n é l, a K Ö Z É R T E K e lő tt e lfo g y a s z to tt sö rö k n é l, a sz é ts z ó rt, e l­ e j t e t t s z e m é tn é l: a fe g y e lm e z e tle n s é g n é l, n e v e le tle n s é g n é l; a n n á l a k ö z ö n y n é l, a n t i­ szo ciá lis g o n d o lk o d á s m ó d n á l, a m e ly k iv á g ­ j a a p a r k , a z e rd ő f á it, m e r t „ n e m az e n y é m ” . M á r a X X . sz á z a d és a G a lile i K ö r sz o cio ló g u sai, s z o c io g rá fu s a i fig y e lm e z te t­ te k a m a g y a r u rb a n iz á c ió , c iv iliz á c ió : az �ro v ilá g b a n k e r e s i és m u t a t j a fe l a z o rsz á ­ gos te n d e n c iá k a t. Ig az, ta k a r é k o s a n b á n ik az a d a to k k a l — jó s z e ré v e l n e m is közöl s ta tis z tik a i té n y e k e t — , d e a z é r t k á r p ó to l­ ja a z o lv a s ó t a v is z o n y la to k , b e lső m o z g á ­ s o k m in d ig s z u b je k tív é r d e k e lts é g ű és h e ­ v ü le tű le ír á s á v a l. A „ s z u b je k tív ” je lz ő a z o n b a n ez e s e tb e n n e m e lfo g u lta t je le n t: p o n to s a b b a n n e m a z t a f a j t a e lfo g u ltsá g o t, a m e ly g á to ln á a z o b je k tív e le m z é sb e n , f e l­ tá r á s b a n ! P ü s p ö k la d á n y r ó l — m ú lt já r ó l és je le n é rő l — az se m tu d n a é le s e b b b ír á la to t m o n d a n i, a k i „ k ív ü lr ő l” b ír á ln á . C sá k G y u la P ü s p ö k la d á n y é r t, a z e z e ré v e s sa ­ n y a r ú s á g b a b e le r o k k a n t, b e le c s ö k ö tt p a ­ r a s z té r t h a ra g s z ik , a m e ly , s a k i a k k o r se él a le h e tő s é g e iv e l, a m ik o r a z o k a t m á r m e g ­ te r e m te tte a tö r té n e le m . in f r a s t r u k t ú r á n a k e lm a r a d o tts á g á r a . A z­ ó ta ó riá s i e rő fe s z íté s e k e t t e t t ü n k : iv ó v íz és s z e n n y v íz c s a to r n á k a t k e lle tt é p íte n ü n k m é g a f ő v á r o s b a n is, n e m is sz ó lv a v id é k ­ rő l. A k ö r n y e z e t s z e m ü n k e lő tt és g y ö k e ­ re s e n á ta la k u l. E z f e lté tle n ü l v is s z a h a t a t u d a tu n k r a is. F é lő a z o n b a n , h o g y n e m m in d ig p o z itív a n . Ú j la k ó n e g y e d e in k k ő ­ s iv a ta g a i. c s ú n y a , je lle g te le n és é le tte le n la k ó h á z a i, a k ö z ö ssé g i é le t f ó r u m a in a k h iá ­ n y a , ille tv e c s a k v o n ta to tt m e g te r e m té s e a la k ó n e g y e d e k b e n e lid e g e n ítő e n is h a tn a k . A z e m b e r e k „ k ö r n y e z e té h s é g e ” — a h o g y J ó c s ik m o n d ja — e g y r e n ő : k i a s z a b a d b a !, d e e z t az ig é n y t c s a k f o g y a té k o s a n, á tg o n ­ d o la tla n u l, g y a t r á n tu d ju k k ie lé g íte n i. M i­ k ö z b e n m e g d ö b b e n ü n k pl. a B a la to n , a D u n a stb . sz e n n y e z e tts é g é n , te h e te tle n ü l n é z z ü k , h o g y a „ lé le k s z e n n y e z é s e ” : a m a ­ g á n é r d e k m e n n y ir e z a b o lá tla n . P a rc e llá k , k ö z m ű v e s íte tle n , g iccses k a ly ib á k le p ik el a v íz p a r to k a t, d o m b o ld a la k a t, s a k in e k ily e n n in c s, a z u z s o r a á r a t f iz e th e t a zöl­ d é r t, a v íz é r t: a fe lü d ü lé s é rt. A z ö k o sz isz­ té m a : a te rm é s z e t k ö z ö s k in c s e a z e m b e r i­ sé g n e k . H o g y m e g tu d j u k ó v n i, h o g y m in ­ d e n k i — a z u tó d a in k — s z á m á r a is élv e z ­ h e tő é l e tt é r m a ra d h a s s o n , a h h o z e lső so r­ b a n m a g á t a z e m b e r t k e ll tu d a to s s á te n n i, fe le lő s s é g tu d a tá r a , sz o c iá lis lé n y v o ltá r a d ö b b e n te n i és n e v e ln i. E z ta lá n a k ö n y v le g n a g y o b b — n o h a in d ir e k t — m o n d a n ­ d ó ja . (S zép iro d a lm i, 1977.) C s á k G y u la A s z ik f ö ld s ó h a ja S o k v ita v o lt m á r e d d ig is a M agyaror­ szág fe lfe d e zé se so ro z a tró l, s ez a v ita m ég m o s t — C s á k G y u la k ö n y v e a p r o p ó já n — is ta r t . T é n y , h o g y a s o ro z a t m é g m essze v a n a ttó l, h o g y — a k á r m o z a ik o s a n is — k ir a jz o lja a z o rsz á g k é p é t. P a r tik u lá r i s n a k tű n ik , e s e tle g e s n e k , n e m e lé g g é á tfo g ó n a k . C sák G yu la k ö n y v e m é g m in th a to v á b b s z ű k íte n é a k ö r t, a m ik o r e g y e tle n n a g y ­ k ö z s é g rő l szól. A k ö te tn e k m é g is h e ly e v an a s o ro z a tb a n , m e r t e g y m a g y a r sz o c io g rá ­ fia i h a g y o m á n y t (E rd e i F e re n c , F é ja G éza, N a g y L a jo s : K is k u n h a lo m , Illy é s : P u s z tá k n é p e stb .) f o ly ta t, a m ik o r e g y v isz o n y la g sz ű k , le h a tá r o l t f ö ld r a jz i e g y s é g b e n , m ik ­ A p ro p ó ! tö r té n e le m ! C s á k G y u la is „ u tá ­ n a j á r t ” , k u t a t t a P ü s p ö k -L a d á n y tö r té n e té t, s „ n e m t a l á l t a ” . Á m , h a jó l o lv a s s u k eze­ k e t a k ic s it „ s z é g y e n k e z ő ” , s z e m é rm e s és k e s e rű o ld a la k a t, a k k o r f e lle ljü k b e n n e az A lfö ld t tö r té n e té t — a z é t a z A lfö ld é t, a m e ­ ly e n m in d ig á tg á z o lta k , a m e ly e t h o l a t a ­ tá r , h o l a tö rö k , m a jd a „ v a s a s n é m e t” t a ­ r o lt le, fo s z to tt k i, a m e ly m in d e n h á b o r ú tf o r d u la to t m e g s ín y le tt, d e k a p n i, n y e r n i n e m sz o k o tt se n k itő l. E g y ik k ö ltő n k m e g ­ fo g a lm a z á sa s z e r in t az a le g n a g y o b b cso d a, h o g y a m a g y a r s á g — s k ü lö n ö s e n az A l­ fö ld ö n — e g y á lta lá n lé te zik e n n y i d ú lá s , a szó sz o ro s é r te lm é b e n v é g p u s z tu lá s u tá n . H o g y a n ? Ú g y , h o g y la p u lt, m e n e k ü lt, k i­ h a s z n á lv a a te r e p (m o c sa ra k , f o ly ó k á r t e ­ re i, n á d a s o k stb .) n y o m o rú s á g o s le h e tő s é ­ g e it, s a m ik o r lé le g z e tn y i id ő t h a g y o tt a tö r té n e le m , a k k o r m a g á t f o g ta a fa e k é b e , ú jr a ta p a s z to tta s á r k u n y h ó it, te m p lo m o t é p í te t t: é ln i a k a r t, a h o g y le h e t. Ez, a z é ln i a k a r á s le tip o r h a ta tla n , e lf o j th a ta tla n v o lt b e n n e , d e — ú g y tű n ik — k i is m e r íte tte m in d e n e n e r g iá já t, a r r a m á r n e m f u to tta (s e g y b iz o n y o s r é te g n é l m a se m f u tja ), h o g y m á s k é n t é lje n . Íg y, e b b ő l a tö r té n e lm i a s p e k tu s b ó l k e ll n é z n ü n k p é ld á u l a s o k a t v i ta to tt ta n y á k a t i s : a le g k e z d e tle g e s e b b e m b e r i te le p ü lé s t és g a z d a s á g i e g y s é g e t is. M e g ta p a d n i, tíz k ö ­ rö m m e l r a g a d n i a fö ld b e , e lv e n n i a te r m é ­ s z e ttő l a z t a k e v e s e t, a m i a z é le tb e n m a r a ­ d á s h o z k ell. S zív ó ssá, v a s s z o rg a lm ú v á és ig é n y te le n n é n e v e lte ez a p a r a s z to t. O ly a n e r é n y e k ezek , a m e ly e k n e k a p u s z tu lá s á n jo g g a l b á n k ó d ik C s á k G y u la , m e r t m e g ta r­ tó e r é n y e k v o lta k , u g y a n a k k o r jo g g a l d ü ­ h ö s is, m e r t ez (ti. a z ig é n y te le n s é g ) a to ­ v á b b lé p é s le g n a g y o b b a k a d á ly a . A v eszé ly u g y a n is — n o h a n e m k e ll e ltú lo z n i se m — n a g y o n re á lis . M e rt m it se m é r a z ig é ­ n y e k (k ü lö n b e n jo g o s és k ív á n a to s ) n ö v e ­ k ed é se , h a k ö z b e n é p p e n a m u n k a m o rá l, a p a r a s z ti tá r s a d a lo m m e g ta rtó e re s z té k e i la z u ln a k m eg . C sá k n e m r é b u s z o k b a n b e ­ sz é l: m e g n e v e z i a z t a z é v tiz e d e t — a z ö t­ v e n e s é v e k e t — , a m ik o r a z á tg o n d o la tla n és ro s s z u l v é g r e h a jto t t „ té e s z s z e rv e z é s ” a p a r a s z to k a t c s a k n e m e lid e g e n íte tte a f ö ld ­ tő l és m u n k á tó l. (L é n y e g é b e n a z t b iz o n y ít­ j a ezzel, a m it G alg ó c zi E rz s é b e t e g y ik r e ­ m e k ír á s á b a n : e g y n a g y tá r s a d a l m i k ís é r ­ le te t h a j to ttu n k v é g re , a m e ly e t m é g e lm é ­ le té b e n se m g o n d o ltu n k á t a la p o s a n , m in ­ d e n ré s z le té b e n .) A z á tm e n e t a k is p a r a s z ­ ti, k is á r u te r m e lő i lé tb ő l a n a g y ü z e m i g a z ­ d á lk o d á s b a u g y a n is m e ssz e m e n ő e n n em csupán m e n n y is é g i! A z a la p v e tő e n h e ly e s c é ln á l é p p e n a v é g r e h a jtó já v a l, a la n y á v a l és tá r g y á v a l: a p a r a s z tta l n e m s z á m o ltu n k elég g é. A zz al a p a r a s z tta l, a m e ly n e k a v i­ s z o n y a a fö ld d e l szem élyes v o lt. A k ö n y v le g sz e b b o ld a la i az o k , a m e ly e ­ k e n C s á k a n a g y a p já r ó l és a ta n y a i é le tr ő l ír. N e m h a z u d ik id illt o d a , a h o l c s a k k ü z ­ d e le m és r o b o t v o lt, d e e lé g té te lt sz o lg á lta t e n n e k a z o s z tá ly n a k , r é te g n e k , é le tf o r m á ­ n a k , a m e ly é v s z á z a d o k o n á t a la p v e tő v o lt a z A lfö ld ö n . E z e k a z e m b e r e k v a ló b a n k o n z e r v a tív a k , m é g m a is id e g e n k e d n e k m in d e n ú jtó l, d e a z e lle n k e z ő jé n k e lle n e c s o d á lk o z n u n k , h is z e n é v s z á z a d o k o n k e ­ r e s z tü l é p p e n ez : a m e g ő rz é s, r e jtő z k ö d é s , b e g u b ó z á s ő riz te m e g ő k e t, e z v á l t ö sz tö ­ n ü k k é , v é r ü k k é . A z é le tf o r m a v á lto z á s n e m k ö v e ti s p o n tá n a k ö r ü lm é n y e k v á lto z á s á t. M a m á r tu d ju k , h o g y M a r x á lm a : a z e lm é ­ le t b e h a to lá s a a tu d a tb a c s a k h o ssz as, szí­ vós és tü r e lm e s m u n k á v a l é r h e tő el. Á m P ü s p ö k la d á n y m é g e b b e n se m sz e re n c sé s. S o h a n e m „ te r m e lő d ö tt k i ” , s h a ig e n , a k ­ k o r is g y o r s a n o d a h a g y ta a z a z é rte lm is é g , a m e ly ö sz tö n z é st, a lé té v e l, m u n k á lk o d á s á ­ v a l p é ld á t a d o tt v o ln a . C s u p á n e g y (b e v á n ­ d o rló ) r e f o r m á tu s le lk é s z t és k é t d e ré k , á l­ d o z a to s a n m u n k á lk o d ó és in te llig e n s ta n í t ó t tu d m e g n e v e z n i C sák , a k ik a z ő ú t j á t , esz­ m é lk e d é s é t is e g y e n g e tté k . Á m az ő p é ld á ­ j u k k e v é s v o lt a h h o z , h o g y a n a g y k ö z sé g k o n z e r v a tív , n e h e z e n m o z d u ló , k ö z ö n y b e , a p á tiá b a m e re v e d ő és a z 1945 u tá n i p e z s­ d ü lé s u t á n is m é t v is s z a z u h a n ó , tá r s a d a l­ m á t á th a s s á k , m e g m o z g a ssá k . A té e s z e k ta lp r a á llá s a és g y a r a p o d á s a r é s z b e n m e g ­ o ld o tta u g y a n — a z a la p v e tő — a lét g o n d ­ ja it, a z ip a ro s o d á s le c s a p o lt v a la m it P ü s ­ p ö k la d á n y m a is m e g le v ő tö b b ezres! m u n ­ k a fe le sle g é b ő l, á m e z e k a v á lto z á s o k m é g — m á r — n e m e le g e n d ő e k . A z u r b a n iz á ­ ció, az i n f r a s t r u k t ú r a k ié p íté s e m a m á r n e m c s u p á n v ilá g te n d e n c ia , d e lé ts z ü k s é g ­ le t is, m e r t e n é lk ü l s ta g n á lá s á ll b e , „el­ sz ö k ik ” b o ld o g a b b v id é k e k r e a la k o ssá g . E zt k iv é d e n i a z i p a r a f e lté te l, a m i P ü s ­ p ö k la d á n y b a n nincs és c s a k ig e n n e h e z e n , la ssa n , fe le m á s a n lesz, h a lesz. A v id é k — ig az, m a m á r c s a k v isz o n y ­ la g o s — le m a r a d á s a íg y is m é t „ ú j r a te r m e ­ lő d h e t” , m in t a h o g y e r r e E rd e i F e r e n c is f ig y e lm e z te te tt a V áros és v id é k e c ím ű k ö n y v é b e n . E z p e d ig is m é t tö r té n e lm i ig a z s á g ta la n s á g — fig y e lm e z te t C sá k G y u ­ la — , h is z e n é p p e n e z t a z o sz tá ly t, v id é k e t s ú jtja , a m e ly m in d ig is a le g n a g y o b b á ld o ­ z a to t h o z ta , a le g tö b b e t s z e n v e d e tt. A m a (m ég ) k ín á lk o z ó m e g o ld á s , a m e lly e l P ü s ­ p ö k la d á n y (és m á s e lm a r a d o tt v id é k ) él­ h e t: az in g á z á s és a z e lv á n d o rlá s . M in d k e t­ tő a n tih u m á n u s és fé lm e g o ld á s. M e r t g o n ­ d o lju k c s a k m e g : a z in g á z ó k n a k m ily e n a c s a lá d i é le te , m ily e n k u ltu r á lis ig é n y e le ­ h e t? ( T u d ju k , h o g y n in c s, s h a le n n e is, hol, m ik o r e lé g íth e tn é k i? !) A z e lv á n d o r lá s „ jó m e g o ld á s n a k ” tű n ik , d e P ü s p ö k la d á n y ­ n a k , a v id é k n e k v is s z a fe jlő d é s t je le n t, h isz a c s ö k k e n ő la k o s s á g m é g kevesebbet „ k a p ” , tu d k ih a rc o ln i m a g á n a k ! E lv é g re eg y 16 e z e r le lk e s k ö z s é g e t n e m le h e t G y ű ­ r ű f ű s o r s á r a sz á n n i. N e m is s z á n já k , d e a te rv e k , s z á n d é k o k e lle n tm o n d á s o s a k , a cse­ le k v é s is z o n y ú a n la s s ú ! A „ k in ti” is, a m e ly „ a d ” P ü s p ö k la d á n y n a k (pl. ip a r t, isk o lá t), d e a „ b e n ti” is, a m e ly e n e r g iá k a t a k k u m u ­ lá l, a m e ly k ih a rc o lja , m e g te r e m ti a le h e tő ­ sé g e k e t. Í g y a z tá n n e m cso d a, h o g y C sá k G y u la k issé s z k e p tik u s a n f e je z i b e a k ö n y v é t, a m e ly k a r c s ú s á g a e lle n é re is fe l tu d o tt id é z n i, b e tu d o tt m u ta tn i e g y v ilá g o t, t á r ­ s a d a lm u n k n e m is o ly a n k is sz e le té t. É p ­ p e n a tu d a t m in ő s é g é n e k a la k u lá s á v a l sz e m b e n s z k e p tik u s , m á r p e d ig e n é lk ü l: az ig é n y e k , v á g y a k , le h e tő s é g e k m in ő sé g e , 27 �e z e k k ie lé g íté s é n e k , m e g te r e m té s é n e k a m ó d ja je le n te n é v a ló já b a n a z ú ja t, a m it s z o c ia liz m u s n a k n e v e z ü n k . N e m tu d ju k , m it k ív á n ju n k P ü s p ö k la ­ d á n y n a k , a „ L a d á n y o k n a k ” . C sá k G y u lá ­ k a t, a k ik sz ó t e m e ln e k é r tü k ? (V a jo n h o ­ g y a n f o g a d já k o tt e z t a k ö n y v e t, m ily e n v á lto z á s o k a t in d u k á l? ) V a g y azt, h o g y a p r o te s tá lá s fö lö sle g e ssé v á ljo n , a n é lk ü l is „ m e n je n e k a d o lg o k ” ? C s á k G y u la n e m m in d e n „ s z a b á lt” t a r t o t t b e, a m i a szociog­ r á f iá r ó l „ írv a v a g y o n ” . Í r h a t o t t v o ln a m á s ró l is, tö b b e t is, s o k o ld a lú b b a n is. D e g o n d o lju k m e g , h o g y a k i e lő szö r szól, az m in d e n t k i s z e r e tn e m o n d a n i, s a m in d e n tk im o n d á s g ö rc s é b e n ta lá n é p p e n a z s ik k a d el, a m i m á s n a k f o n to s n a k tű n ik . D e h isz e n á ll m é g L a d á n y , s ez a k ö n y v , h iss z ü k , n e m a z u to ls ó s z a v a C sá k G y u lá n a k e b b e n a „ p ö r b e n ” ! (S zép iro d a lm i, 1977.) H o rp á c si S á n d o r V a le n ty in R a s z p u ty in É lj és e m lé k e z z ! Á tte ts z ő sz e rk e z e tű , e g y e tle n a la p k o n f ­ lik tu s r a é p ü lő r e g é n y - d r á m á t í r t R a szp u ­ tyin . H ő se i: A n d re j G u sz k o v , a k a to n a s z ö ­ k e v é n y , N a sz ty o n a , G u sz k o v fele ség e , v é ­ g ü l A ta m á n o v k a , o ro sz f a lu a z A n g a r a p a r tjá n . A c s e le k m é n y id ő p o n tja : 1945, a m á s o d ik v ilá g h á b o r ú u to ls ó h ó n a p ja i. G u sz k o v a h á b o r ú v é g e e lő tt m e g sz ö k ik a f ro n tr ó l, N a s z ty o n a „ k o lla b o r á l” v ele, d e sz ö v e ts é g ü k e r ő tle n n e k b iz o n y u l s a já t le l­ k iis m e r e tü k s a k ö z v é le m é n y n ö v e k v ő h a ­ ta lm á v a l sz e m b e n . A z első la p o k a t o lv a s v a g y a n a k o d n i k e z ­ d e k : R a s z p u ty in e rk ö lc s ta n i p é ld á z a to t fog b e m u ta tn i a rr ó l, h o g y a n te lje s e d ik b e a k ö zö sség íté le te az in d iv id u a lis ta lá z a d ó n , m ié r t k e ll e lb u k n ia a n n a k , a k i h a z á ja v é ­ d e lm e h e ly e tt e g y é n i b o ld o g s á g á é rt k o c­ k á z ta tja a z é le té t. D e m á r a z első f e je z e te k m e g g y ő z n e k , R a s z p u ty in n e m r e d u k á lja ily e n e g y s z e rű s é m á r a e g y é n és k ö zö sség v isz o n y á t. H ő se v é ts é g é t n e m a p a r ti k u la ­ r itá s ö n c é lú lá z a d á s a k é n t f o g ja fel, s n e m is a z in d iv id u u m tilta k o z á s á t lá t j a b e n n e a k o lle k tív é r d e k t e r r o r j a e lle n (n e m p r ó b á l t e h á t a b s z tr a k t k a to n a s z ö k e v é n y -m o d e llt k o n s tr u á ln i) , h a n e m — a k k é n t és a n n a k , a m i: — re m é n y te le n , m e r t le h e te tle n k í­ s é r le tn e k e g y k o lle k tiv e n s é r ü lt v ilá g r e n d e g y é n i h e ly r e á llítá s á r a . E z a n a g y lá tó s z ö ­ g ű , tö r té n e tf ilo z ó fia i n é z ő p o n t te sz i c sa k le h e tő v é , h o g y a v é tk e s in d ít é k a it és h ő s e i­ n e k e g y m á sh o z v a ló v is z o n y á t m in d e n e r ­ k ö lc si és p o litik a i e lő íté le t n é lk ü l, b o n y o ­ lu lt e lle n tm o n d á s o s s á g u k b a n r a g a d ja m eg , s h o g y f e lm u ta th a s s a a s z u b je k tív -e tik a i é r té k tu d a t s a z o b je k tív tö r té n e lm i é r té k k ü z d e lm é n e k tr a g ik u s m o z z a n a ta it. G u s z k o v s z á m á ra a f r o n to n m a r a d á s n e m e g y s z e rű e n a z é le tv e s z é ly t je le n ti, a m i elő l p u s z tá n é le tö s z tö n e (g y á v a sá g a ) k é sz ­ te tn é sz ö k é sre . A v é le tle n h a lá l n e m c s a k a jö v ő jé tő l f o s z ta n á m e g , d e m e g h a m is íta n á m ú lt já t is, m e r t — m o s t d ö b b e n r á — n e m ú g y é lt, a h o g y a n é l h e te tt v o ln a , a fe le s é g é t se m b e c s ü lte m e g é r té k e sz e rin t. H o g y jó ­ v á te g y e m u la s z tá s á t, h o g y le g a lá b b N asz­ 28 ty o n a e m lé k e z e té b e n n e a z m a r a d jo n , a k i v o lt, h a n e m a k i le h e te tt v o ln a , a h h o z e g y ­ s z e r m é g ta lá lk o z n iu k k e ll. „ . . . a z t g o n ­ d o lta m , e ljö v ö k , m e g lá to m N a s z ty o n á t, m e g k é rle le m , a m ié r t k e t té t ö r te m a z é le té t, a m ié r t o k n é lk ü l b á n to tta m , g y ö tö r te m ( . . . ) A z t g o n d o lta m , e ljö v ö k , o d a á llo k N a s z ty o n a elé, m e g g y ó n o k n e k i, h o g y n e s z ö rn y e te g n e k e m lé k e z z e n r á m , m e g le s e m lo p v a a p á m , a n y á m , és a z tá n — f e je s t a h ó b a . . . E ljö tte m , g o n d o lta m c s a k e g y k i­ csit, c s a k a b ú c s ú ig , c s a k a b o c s á n a tig .” — M i is v o lt h á t G u sz k o v v é tk e v a ló já b a n ? K a to n a s z ö k e v é n y v o lt? Ig e n , d e o ly a n k a ­ to n a s z ö k e v é n y , a k i a h á b o r ú b a n s z e rz e tt é r d e m e ié r t m á r a h ő s ö k n e k k ijá r ó k i t ü n ­ te té s t is e l n y e r h e tte v o ln a . É v e k ig h a r c o lt a f r o n to n é le tv e sz é ly b e n , m e g s e b e s ü lt, fe l­ g y ó g y u lt, ú j r a a f r o n tr a k e r ü lt s e g y s é g é ­ v el r é s z t v e t t e g y o ly a n k ö z e lh a rc b a n , ah o l s z in te a te s tü k k e l k e lle tt f e lta r tó z ta tn i a n é m e t p á n c é lo so k e lő re tö ré s é t. S c s a k m i­ u tá n i t t ú j r a s ú ly o s a n m e g s e b e s ü lt, m a jd a k ó rh á z b ó l m e g in t e g y e n e s e n a h a r c té r r e k e lle tt v o ln a v is s z a m e n n ie — a z e z e rsz e r e lk e r ü lt b iz to s h a lá lb ó l is m é t a b iz to s h a ­ lá lb a — , c s a k a k k o r k e z d e tt k a c é r k o d n i a g o n d o la tta l: m e g k e lle n e m e n e k ü ln ie . S h a b ű n is ez, „ m ié r t k e ll azo n o s e lb ír á lá s a lá v e n n i e n g e m m á s o k k a l, a k á r h o z o tta k k a l, a k ik b ű n n e l k e z d té k és b ű n n e l is v é g e z ­ té k ? M ié rt r é s z e s ü ln e k e g y f o r m a b ü n te té s ­ b e n ? ( . . . ) H isz e n n e m h o lm i V la s z o v -k a to ­ n á ja v a g y o k én , h o g y a z e n y é im e lle n f o r ­ d u lta m v o ln a , é n a h a lá l elő l v o n u lta m vissza. E zt n e m v e s z ik f ig y e le m b e ? ” — V a ­ ló b a n : n a g y o b b le n n e - e a b ű n e , h a m á r a so ro zá s elő l m e g sz ö k ik ? V a g y h a p o litik a i m e g fo n to lá s o k m o tiv á ln á k e lh a tá r o z á s á t? A tö r v é n y e lő tt ta lá n la tb a e s n é n e k ez e k a s z e m p o n to k is. A tö r v é n y a b ű n in d íté k á t és te r je d e lm é t is m é rle g r e te szi. D e A n d re j G u sz k o v n a k n e m k e ll tö r v é n y e lé k e r ü ln ie a h h o z , h o g y b ű n h ő d jö n : b á r m ily e n b i­ ró s á g m e n te n é is fel, az em b erek íté le te aló l sohasem n y e r h e tn e f e l­ o ld o z á st. T u d ja , hogy „szégyen é l­ ni, h a h e ly é b e n m á s jo b b a n é lt v o ln a .” H o g y a b b a n a k ö z ö ssé g b e n , a m e ly ik n e k a m e g se m m isü lé s v a g y a v é g s ő g y ő z e le m a l­ t e r n a t í v á j á t k e lle tt v á la s z ta n ia , ö n m a g á t s e m m is íti m eg , a k i n e m h a r c o lja v é g ig a h a rc o t. S ily e n h e ly z e tb e n a „ m e n e t k ö z­ b e n ” s z e r z e tt é r d e m — k e g y e tle n p a r a d o ­ x o n ! — c s a k a v é te k s ú ly á t n ö v eli, h is z m i­ n él k é s ő b b á ll f é lr e v a la k i, a n n á l tö b b á l­ d o z a t, sz e n v e d é s, k o c k á z a t é r te lm é t ta g a d ­ ja m eg. S e z é r t lesz b ű n h ő d é s e , h o g y m in é l jo b b a n s ik e r ü l m e g s z e rv e z n ie v é d e tts é g é t, k o m f o rto s m a g á n y á t, a n n á l v é g z e te s e b b e n s z á m o lja fe l a k ö z ö ssé g b e v a ló v is s z a ju tá s , a v e z e k lé s, a z ú jr a k e z d é s le h e tő s é g é t. E g y m a g á t tá r s a d a lm o n és tö r v é n y e n k í­ v ü l h e ly e z ő e m b e r s z e m é ly isé g je g y e in e k la ssú e lh a lv á n y u lá s a , e lto rz u lá s a , ig é n y e i­ n e k a f iz ik a i é le tb e n m a r a d á s r a v a ló k o r lá ­ to z ása , e g y á lta lá n e g y e m b e r i lé n y te r m é ­ sz e ti je le n s é g g é tö r té n ő r e d u k á lá s a — b i­ z o n y á r a ö n m a g á b a n is r e g é n y té m a le h e tn e a n o u v e a u r o m á n ú t j a i t k ö v e tő ír ó s z á m á ­ ra . R a s z p u ty in t a lig é r d e k li h ő s e tö r té n e ­ té n e k ez a z o ld a la . (E g y je lk é p e s m o z z a n a ­ to t, a f a r k a s ü v ö lté s t u tá n z ó G u sz k o v „ a k k ­ lim a tiz á ló d á s á t” e r d e i re jte k h e ly é h e z , e le ­ g e n d ő n e k t a r t a r r a , h o g y je le z z e a z e le m ­ b e rte le n e d é s k e z d e ti fá z is á t.) Ő in k á b b a r r a fig y e l, h o g y a tá r s a d a l o m r a h o g y a n h a t az e g y é n ö n fe lsz á m o lá sa , m e n n y ir e és h o g y a n s é rü l m e g a k ö z ö s sé g n e k a z a p o n tja , a h o n ­ n a n e g y „ lá z a d ó in d iv id u u m ” k ité p i m a ­ g á t. E b b ő l a z ír ó i k é r d é s fe lte v é s b ő l k ö v e t­ k e z ik , h o g y A n d re j G u sz k o v n e m m a r a d ­ h a t a r e g é n y k ö z p o n ti f ig u rá ja . A m ű sz e r­ k e z e té n e k c e n tr u m á b a s z ü k s é g k é p p e n az a z e m b e r k e r ü l, a k ih e z G u s z k o v a le g tö b b sz á lla l k ö tő d ik , s a k it s z e r e tn e m e g ő riz n i m a g á n a k k ö z v e títő k é n t ö n m a g a és a k ö ­ zö sség k ö z ö tt. A z É lj és e m lé k e zz! ig a z i fő ­ h ő se e z é r t le sz G u sz k o v fe le sé g e , N a s z ty o ­ n a. (P u s k in tó l, s a z o ro sz iro d a lo m m ú lt sz áz ad i „ fe le sle g e s e m b e r é tő l” h ú z ó d ó v o ­ n u la to t é p ít i t t to v á b b R a s z p u ty in , a m ik o r a z o tth o n m a r a d ó n ő sz e n v e d é sé n m é ri a „ k ív ü l” s é rü lő és c s e le k v ő f é r f i te tte in e k v é tk e in e k s ú ly á t.) H a G u sz k o v v é tk e e g y á lta lá n m e n th e tő , a k k o r c s a k a z é r t, m e r t v o lt e tik u s m o tiv á ­ ció ja. N a s z ty o n á tó l a k a r t b o c s á n a to t n y e r ­ n i e lr o n to tt é le tü k é r t. S h a v a n v é tk é b e n jó v á te h e te tle n , az u g y a n e z : azzal, h o g y h a ­ z a sz ö k ö tt, N a s z ty o n á t b ű n ré s z e s s é a v a tta . S a z a s s z o n y n a k n in c s m á s v á la s z tá s a . M e rt „ n e m b ír ja e l A n d re j e z t a b ű n t ( . . . ) ez t jó v á n e m te szi, e z t el n e m m o ss a az idő. S o k le sz e z ő n ek i. H á t m it te g y e n ? H a g y ja e l? K ö p je le ? H o lo tt le h e t, h o g y ő m a g a is ré sz e s a b b a n , h o g y a f é r je i t t v a n — á r ta tla n u l, d e ré sz e s. N e m ő m ia tta v á ­ g y ó d o tt- e h a z a e n n y ire ? N e m a ttó l t a r ­ to tt - e le g in k á b b , h o g y ő t e lk e rü li, h o g y v e ­ le le h e s s e n ? ” — M i is h á t N a s z ty o n a tr a g é ­ d iá ja ? Á r t a tl a n á ld o z a t lesz, a m ik o r m a jd a f o ly ó b a v e ti m a g á t s z ü le te n d ő g y e r m e k é ­ v el, n e h o g y ü ld ö z ő i f é r je n y o m á r a ju s s a ­ n a k ? N o h a tu d a to s a n v á lla lta a b ű n tá r s sz e re p é t G u sz k o v re jte g e té s é v e l, v a ló já b a n m é g se m v é tk e s . H isz e n a „ b ű n ” m á r b e f e ­ je z e tt és m e g v á lto z h a ta tla n t é n y v o lt, m é g m ie lő tt b ű n ré s z e s s é g e t v á lla lt v o ln a . R a sz ­ p u ty in a z a s sz o n y m in d e n lé p é sé rő l, m in ­ d e n m o z d u la tá r ó l el t u d j a h ite tn i — s e b ­ b e n a r e n d k ív ü l f in o m lé le k r a jz b a n b o n ta ­ k o z ik k i ig a z á n ír ó i te h e ts é g e — , h o g y a d o tt p illa n a tb a n n e m c s e le k e d h e t m á s ­ k é p p e n . A z e m b e r s é g p a r a n c s á t k ö v e tv e j u t el a f e lo ld h a ta tla n k o n flik tu s ig . É v e k ig ta r t ó m e d d ő s é g u tá n v é g r e g y e r m e k e le ­ h e t, s a m íg e z t s e n k i n e m t u d j a r a j t a k í­ v ü l, c sa k a d d ig u r a a s o rs á n a k . „ H a le ­ m o n d r ó la : n e m tö r té n ik se m m i. R a jta áll m in d e n . H a lesz — a z ro ssz, s h a n e m lesz, a z is ro ssz. D e n e m a k a r t le m o n d a n i ró la , n e m ; sz ö rn y ű n e k , fé le lm e te s n e k é re z te , h o g y e k k o ra te rh e t v eg y en m a g á ra ; m eg­ ta g a d ja a tu la jd o n k ö n y ö rg é s e it és r e m é ­ n y e it; a z t s z e r e tte v o ln a , h o g y tö b b é se m ­ m i se f ü g g jö n tő le , s h o g y azo n , a m i v a n , n e le h e s s e n v á lto z ta tn i s e m m ik é p p .” H a p e d ig m á r e ld ö n tö tte , h o g y s z ü ln i fog, h o ­ g y a n fo g m e g á lln i a v ilá g e lő tt? H a b e v a ll­ �ja , h o g y G u sz k o v tó l l e t t te r h e s — b á r m i tö r té n jé k is e m ia tt f é r jé v e l — a „ fo lto t se m m iv e l le n e m o s s á k ” , „ h o g y k a to n a s z ö ­ k e v é n y a z a p ja ( . . . ) . V a g y is s z é g y e n re s z ü le tik a z a g y e re k , a m it v is e lh e t e g y é le­ te n á t . ” H a p e d ig le ta g a d ja A n d r e jt, m ir e fo g já k t a r t a n i őt, a k i n e m tu d ta k iv á r n i a h á b o r ú v é g é t, h o g y m e g tu d h a s s a , é le tb e n m a r a d t- e a z u r a ? — N a s z ty o n a é rz i: „so­ k á ig n e m m e h e t ez így. V a la h o g y d ö n te ­ n iü k k e ll, v a la m e r r e f o r d u ln i k e ll” . — D e m ie lő tt m e g e rő s ö d n e a k e z d e ttő l le lk é b e n la p p a n g ó sz á n d é k , h o g y tis z tá z z á k ü g y ü k e t a v ilá g e lő tt, eg y ik , f é r jé h e z v e z e tő titk o s ú tjá n r a j t a k a p j á k az e m b e re k . A r e g é n y c s e le k m é n y é n e k e z e n a p o n t­ j á n v á lik n y ilv á n v a ló v á , h o g y a G u sz k o v h á z a s p á r tr a g é d iá j á b a n m in d v é g ig a h á t ­ té r b e n m o zg ó fa lu , a k ö zö sség v o lt az e g y ik fő sz e re p lő . S m in t a h o g y se m A n d ­ r e j, se m N a s z ty o n a ü g y é b e n n e m m o n d k i R a s z p u ty in e g y é r te lm ű e rk ö lc s i íté le te t, a f a lu r a se m r u h á z z a a „ m e g ta rtó k ö z ö s sé g ” s e m a tik u s a n p o z itív s z e r e p k ö r é t. H isz N a s z ty o n a tr a g é d iá ja é p p e n az, h o g y le ­ le p lez ik , m ie lő tt k iá lln a ő m a g a , a z a z k ö ­ zö sség e a k a r a tla n u l is m e g fo s z tja a z ö n fe l­ o ld á s le h e tő s é g é tő l. N e m a „ tá r s a d a lo m ” g y ő z te h á t a v e le sz e m b e fo rd u ló e g y é n fö ­ lö tt, é p p e lle n k e z ő le g : a k ö zö sség d r a s z ti­ k u s a n a v a tk o z ik a b b a a k a t a r tik u s fo ly a ­ m a tb a , m e ly n e k s o r á n a z e g y é n ig a z á n k ö ­ zö sség iv é f e jlő d h e tn e . N a s z ty o n a — g y e r ­ m e k é t is m a g á v a l p u s z tító — ö n g y ilk o s sá ­ g a tr a g ik u s k ic s e n g é s ű v é te sz i a re g é n y t, s a tr a g ik u s s á g o t m a n a p s á g g y a k r a n h o zz ák ö ssz e fü g g é sb e a s z k e p tik u s -p e s s z im is z tik u s v ilá g lá tá s s a l. R a s z p u ty in m ű v e é r té k e s b í­ r á la ta e n n e k a fe lfo g á s n a k . A z az e g y ü tt­ érz és, a m e lly e l N a s z ty o n a a l a k já t m e g fo r ­ m á lta , s tr a g i k u s s o r s á n v é g ig k ís é rte , az á r ta tla n u l v é tk e s e m b e r e rk ö lc s i e r e jé b e v e t e tt f e lté tle n b iz a lm a t je le n ti, s e g y ú tta l a z t a m e g g y ő z ő d é st is, h o g y ez az e rk ö lc si e rő c s a k a k ö z ö ssé g h e z ta r to z á s tu d a tá b ó l f a k a d h a t. K ö v e tk e z é s k é p p a z a k ö zö sség , a m e ly ik n e m s z á m ít a z e g y é n m o rá lis k é ­ p e s sé g é re , s k é n y s z e rh e ly z e te k e t te r e m t, h o g y tö r v é n y e ih e z id o m íts a a z e m b e r t — ez is ré s z e a z o p tim is ta m o n d a n iv a ló n a k : — te h e te tle n n é v á lik a „ lá z a d ó in d iv i­ d u u m m a l” sz e m b e n . H a r s á n y i É v a k o r r e k t m u n k á já n a k k ö ­ sz ö n h e tő , ho g y m a g y a r n y e lv e n o lv a s h a t­ j u k V a le n ty in R a s z p u ty in re g é n y é t. K u lin F e re n c K O M JÁ T H Y JE N Ő S Z Ü L E T É SÉ N E K 120. É V F O R D U L Ó J Á R A * „ N e m m e s s iá s -é m in d e n ú j s z ü lö tt, / F é n y lő csilla g , m e ly f e lt ű n t a c s a lá d ­ n a k . . . ” — ír ta M ad ách Im re A z em b er tr a g é d iá ja V III. sz ín é b e n . A s z á lló ig é v é l e tt m e g á lla p ítá s , t r é f á s f o rm á b a n , ta lá n sz áz­ h ú sz e s z te n d e je S z é c s é n y b e n is e lh a n g z o tt, a m ik o r az id ő s e b b te s tv é r e k k e re sz ts z ü lő i, M a d á c h I m r e és S z o n tá g h P á l jó k ív á n s á ­ g a ik k a l f e lk e r e s té k a z a p á t, b a r á tju k a t , K o m já th y A n z e lm e t. A lig h a g o n d o lh a ttá k v o ln a a z o n b a n , h o g y v a ló b a n a m e s s ia n iz ­ m u s v á lla lá s a le sz a fe ln ö v e k v ő K o m já th y J e n ő é le tp r o g r a m ja , e g y o ly a n id ő s z a k b a n , a m e ly n e m k ív á n tö b b é k ö ltő - p r ó fé tá k s z a v a ira fig y e ln i: a k ie g y e z é s t k ö v e tő fe ­ r e n c jó z s e fi é v tiz e d e k b e n . K o m já th y J e n ő n e m é r t e m e g e n n e k az e lle n tm o n d á s o s f é l é v s z á z a d n a k ig a z á n l á t ­ v á n y o s h ó n a p j a it : a m ille n iu m o t, a m ik o r a le g k á p r á z ta tó b b a n v o n u lt fe l — a z ü n n e ­ p é ly e k p o m p á já b a n és a z é p ítk e z é s e k n a g y s z e rű s é g é b e n tá r g y ia s u lv a — a fé ­ n y e s H u n g á r ia , h o g y m e g p ró b á lja e l ta k a r ­ n i a m á s ik M a g y a ro rs z á g , a f ö ld n é lk ü lie k , az A m e r ik á b a k itá n to r g ó k , a v á la s z tó jo ­ g u k é r t h a rc o ló k , a fü g g e tle n s é g i e sz m é h e z h ű s é g e s e k s z e g é n y sé g é t és tilta k o z á s á t. M a d á c h I m r e m é g e g y e te m e s h itt e l h ir d e t­ h e tte , a z e lb u k ó k o r e s z m é k é rv é n y e s s é g i k ö r é n tú l, a k ü z d é s é r te lm é t, a m a g y a r n e m z e tté v á lá s f o ly a m a tá n a k a le g fo n to ­ s a b b sz e lle m i ü z e n e té t. F ia , M a d á c h A la ­ d á r , a m ik o r a s z tre g o v a i k a s té ly b a n v e n ­ d é g ü l lá t t a b a r á ta it , k ö z ö ttü k K o m já th y t, m á r c s u p á n a m is z tik á b a h a jló filo z ó fia b ir o d a lm á b a n k e r e s te a v á la s z t a f e lis m e rt, m e g lá to tt p r o b lé m á k r a , ro ssz e m b e r i k ö z ­ é r z e té n e k k é r d ő je le ire . M ic so d a v á lto z á s e g y e tle n n e m z e d é k a l a tt ! N e m c s a k az „ e g y e te m e s e m b e r i” m e g fo g a lm a z á s a tű n t el a z ú jo n n a n fe ln ö v e k v ő k lá tó te ré b ő l, h a ­ n e m a „ n e m z e t is e la p r ó z ó d o tt m ille n iu m i f a lu r a , n é p s z ín m ű re , S z a b o lc sk a M ih á ly o k r a ” . M e rt m it is v á r h a t o t t v o ln a a k ö ltő a t ­ tó l az iro d a lo m tó l, a m e ly b e n a z 51 é v e s J ó ­ k a i v o lt k é n y te le n a f ia ta lo k é lé r e á lln i a P e tő fi T á r s a s á g a la p ítá s a k o r , a h o l V a jd a J á n o s n a k n e m j u t o t t t é r és é r d e m a m a ­ g y a r k r itik a i é le tb e n , m in th o g y — K o m ­ j á t h y J e n ő s z a v á v a l — „ a z ó sd i k u ltu s z a k é p e z i a n n a k fő je lle m v o n á s á t” . A b e s z ű k ü lt lá tó h a t á r ú m a g y a r fö ld ö n a fe sz ítő m o n d a n iv a ló , te ttv á g y , k ü z d e n ia k a ­ r á s és a b é k ly ó z ó v a ló s á g k ö z ö tt a z e lle n té t c sa k id ő le g e s e n o ld h a tó f e l a X IX . sz áz ad v é g é n . K o m já th y J e n ő a lé le k , a z a lk o tó sz e lle m k iv e títé s é v e l v é d e k e z e tt: R o ss z a v i lá g ? L é g y j ó t e h á t m a g a d ! Ü r e s a l é t ? A d j t a r t a l m a t n e k i! A z e m b e r s z o lg a m in d ? L é g y te s z a b a d ! H íd d s o rs o d a t b á to r v e rs e n y re k i ! H a rc o s, v ív ó d á so s b e lső f e jlő d é s t v á la s z ­ t o t t ezzel, a m e ly h e z az é le tr a jz a d a ta i n e m m a g y a r á z a tu l, h a n e m tá v o li h á t té r ü l szol­ g á ln a k c s u p á n . H isz e n a sz é p sé g v á g y o tt k u ltu s z a m ö g ö tt n e m o lv a s m á n y é lm é n y v a g y e g y -e g y m ű a lk o tá s le n y ű g ö z ő h a tá s a áll, m in t a h o g y a n a z é p n e k és ra g y o g ó n a k f o rm á lt te rm é s z e ti k é p e k m ö g ö tt is h iá b a k e r e s s ü k a n ó g r á d i v id é k v a g y a S z e n ic e t ö v ező tá j to p o g r á f ia i h ite le s s é g ű r é s z le te it. B első lé le k f o r r a d a lm a első f e la d a ta g y a ­ n á n t K o m já th y J e n ő n e k m e g k e l le t t v ív n ia h a r c á t a z ö rö k ö lt, á m e g y r e jo b b a n k iü r e ­ sedő f o g a lm a k r e n d s z e ré v e l. M i m a r a d t a te s tv é ris é g h a j d a n f o r r a d a lm a s ta n á b ó l? H ol ta lá lh a tó a so k sz o r h ív o tt, k é r le lt, el­ p e r e lt I s te n ? K ik n e k n y ú j t h a t j a k e z é t az új k ö ltő -m e s s iá s ? E n e h é z k é r d é s e k r e á th e v íte tt, ő sz in te v á la s z t a d h a to tt és a d o t t K o m já th y J e n ő k ö ltő i te h e ts é g e . P e tő f i S á n d o r tó l A d y E n d ré ig n e m é r e z te á t m a g y a r p o é ta , ta lá n a z e g y V a jd a J á n o s k iv é te lé v e l, e n n y ir e a v á lto z ta tá s sz ü k sé g e ssé g é t. E z é rt le h e te tt d e m o k r a tá ja és tű z h o z ó ja e g y m in d jo b b a n a r is z to k r a tik u s , illú z ió it v e s z te tt, k ih u n y ó ­ b a n le v ő k o r n a k . Ig e n , a te s tv é ris é g - e s z ­ m é t m e g k e ll ő riz n i, m in t a h o g y a n s z e n t és e lo ro z h a ta tla n jo g a a z ír á s tu d ó n a k , h o g y az e sz m é k tis z ta s á g á ig e m e lje és m e g m e n ts e a z e m b e r lé té n e k m á s is m é r v e it is: a sz e n ­ v e d é ly , a z álo m , a r é g it ro m b o lá s é s a z ú j a t te re m té s ju s s á t s a z is te n ü lé s r o m a n tik u s le h e tő s é g é t is, a m ik o r a m e g tis z tu lt sz ív ­ b e n la k ik a z I s te n , a k i a lig h a e g y é b , m in t a k ü z d é s v á g y á t te tte k b e n m e g v a ló s ító e m ­ b e r n y u g o d t le lk iis m e re te . A d y E n d ré ig n e m k iá lto tt fe l k ö ltő n a ­ g y o b b k e s e rű s é g g e l: M ifé le o r s z á g e z ? M ily e n s ö té t! ( . . . ) É s k i k la k ó i v a j j o n ? T u d j a é g ! V a la m i e m b e r f o r m a iv a d é k , G o n o s z , a la n t a s , r ú t , r a v a s z d i n é p . M in th a M a d á c h e s z k im ó s z ín é n e k lá to ­ m á s á r a h a n g z a n a a v é g le g e ssé g r á ü tő sz a ­ v a. A f o n á k já r ó l sz e m lé lt v ilá g — a v e r s e k e g y m á s u tá n já t p e r g e tv e — e g y e tle n f e n y e ­ g e tő k é p p é e g y e sü l. K o m já th y J e n ő lír a i v e rs e i m e g k é s e tt, s z é ttö re d e z e tt d a r a b ja i a r o m a n tik a e m b e ris é g k ö lte m é n y e in e k ; a v i­ h a r e lő tti csö n d a z o n b a n m á r e lő re m u ta t, a lé le k , a k ö lté sz e t, f o r r a d a lm a fe lő l a X X . sz á z a d n a g y tá r s a d a lm i re v o lú c ió in a k i r á ­ nyába. H o g y m ié r t k e lle tt m é g is A d y fe llé p é s é ig v á r n u n k a m a g y a r k ö lté s z e t ú j k o r s z a k á ­ r a ? K o m já th y J e n ő és n á lá n á l tö b b e t e m le ­ g e t e tt k o r tá r s a i, V a jd a J á n o s , R e v ic z k y G y u la n e m r e n d e lk e z te k — m in d e n tis z ­ tá n lá tá s u k , g o n d o la t- és é r z e le m g a z d a g s á ­ g u k d a c á r a — a f o r m a te r e m té s n e k a z z a l a te rm é s z e te s , f e je d e lm i g e s z tu s á v a l, a m e ly c s a k a le g n a g y o b b a k o sz tá ly ré sz e . A X IX . sz á z a d k ö z e p é n e k á l ta l u k is tú lh a la d o tt­ n a k é r z e tt k ö ltő i k é s z le ttá r a é lt to v á b b v e rs e ik b e n , o ly a n k o r s z e rű tu d a t t a r t a l m a k g y a r ló b b eszk ö z éü l, a m e ly r e a z e le v e k é p ­ te le n , a lk a lm a tla n v o lt. L á t n u n k k e ll a z o n ­ b a n a k é r d é s m á s ik o ld a lá t is. A h o g y a n a r e f o r m k o r g a z d a g g o n d o la ti p o é z ise n é lk ü l h iá b a k e r e s n é n e k A z e m b er tra g éd iá já t a m a g y a r iro d a lo m f o ly a m a tá b a n , ú g y A d y E n d r e z s e n ia litá s á b a n is b e n n e lü k t e t K o m já th y J e n ő n e m z e d é k é n e k sz e lle m i ö rö k ség e . É le té b e n e lis m e ré s s o h a s e m é r te , b iz to n ­ s á g é rz e t c s a k a k ö ltő i fe liz z á s p e r c e ib e n és a m a g á n é le ti b o ld o g sá g ó r á ib a n ö v e z h e tte . M é ltá n ír t a te h á t ö n je lle m z ő sz im b ó lu m ­ k é n t: K i f é n y v a g y o k , h o m á l y b a n é lte m , V ilá g e lő l e lr e jt e z é m ; N a g y , i s m e r e t le n m e s s z e s é g b e n M a g á n y o s a n l o b o g ta m é n . N e m is s a j á t n e m z e d é k e n y ú j t o t t n e k i e lé g té te lt, h a n e m a z u tá n a jö v ő k , a k i k e b ­ b e n a tis z ta lo b o g á s b a n m e g lá ttá k a z ú j a t a k a r á s tü z é t, a k ik a r é g ie s e n p e r d ü lő so ­ r o k m ö g ö tt is f e lf e d e z té k s a já t g o n d o la ta ik e lő k é p é t. A N y u g a t első n e m z e d é k e , B a b its M ih á ly , K o s z to lá n y i D ezső, J u h á s z G y u la a l a p ít o tt K o m já th y J e n ő T á r s a s á g o t. A X X . s z á z a d b a lé p e tt m a g y a r sz e lle m i é le t e m e g k é s e tt k é z n y ú jtá s á n a k k é p z ő m ű v é ­ sz e ti d a r a b ja i a k iá llítá s o n is lá th a tó k . A g ö d ö llő i m ű v é s z c s o p o rth o z ta r t o z o tt N a g y S á n d o r r a jz a i K o m já th y J e n ő v e r s e ih e z itt s o r já z n a k a f a la k o n . U g y a n a r r ó l a m ű v é s z ­ rő l v a n szó, a k i a z első ig a z i, n a g y A d y k ö te te t, a z Ú j v e r s e k e t ill u s z t r á lta és a k i tá r s a iv a l e g y ü tt e g y -e g y m ű v é t a já n lo tta fe l a r r a a c é lra , h o g y K o m já th y J e n ő v e r ­ se in e k m á s o d ik k ia d á s a m e g je le n h e s s e n és in g y e n ju th a s s o n a z o lv a s ó k k ez éb e . N a p ja in k e m b e r e p e d ig sz ív e se n e m e l le k ö n y v e s p o lc á ró l o ly a n k ö te te t, a m e ly b ő l a m e g h a rc o lts á g e g y é n i, ö s s z e té v e s z th e te tle n á b r á z o lá s á t o lv a s h a tja k i, h é tk ö z n a p ja i sz á m á ra . E z a jö v ő b e n i a r a n y fe d e z e te , h o g y K o m já th y J e n ő n é h á n y v e rs e , az é le tm ű le g ja v a m in d e n id ő k m a g y a r v e rs g y ű jte m é n y e ib e n s z e re p e ln i fog. K e ré n y i F e re n c * E lh a n g z o tt a sz é c s é n y i H e ly tö rté n e ti M ú zeu m K o m já th y J e n ő -e m lé k k iá llítá s á n a k m e g n y itó já n . 29 �„ Ip a ri k ris tá ly o k ” A s a lg ó ta r já n i Jó z s e f A ttila m e g y e i M ű ­ . v e lő d é si K ö z p o n tb a n ez é v f e b r u á r já b a n te k in th e ttü k m e g B o h u s Z o ltá n és L ug o ssy M ária k iá llítá s á t. M i te s z i e z t a b e m u ta tó t k ü lö n ö s e n é rd e ­ k e s sé é p p e n i t t , M a g y a ro rs z á g e g y ik le g ­ e g y s é g e se b b e n m e g te r v e z e tt, m o d e rn v á ­ r o s k ö z p o n tjá b a n ? A v á r o s je lle g é n e k — te ­ r e in e k , p a r k ja in a k , m o d e rn é p ü le te in e k — és a m ű tá r g y a k n a k e g y m á s r a rím e lé se . E z t az ö ssz h a n g o t é rz i a lá to g a tó , h a k ite k in t a k iá llító h e ly is é g e t a v é g te le n b e n y itó ü v e g fa lo n a z é p ü le t e lő tti t é r r e v a g y tá v o ­ la b b ra , a v á r o s t k ö rb e fo g ó d o m b o k ra , és e ljá ts z a d o z ik azzal, h o g y g o n d o la tb a n e g y ik -m á s ik m ű v e t le e m e li p o s z ta m e n s é ­ rő l, o d a á llítja a k iá llító te r e m e lő tti t e r ü ­ le tr e v a g y a z ú j la k á s o k közé, o d a, a h o l az é p ü le te g y ü tte s e k az e rd ő v e l ta lá lk o z ­ n a k . . . A z a lk o tá s o k n e m is b e lső té r b e k é s z ü lte k : a k ö r n y e z e tk ia la k ítá s szép p é l­ d á i, a k o m p le x k ö r n y e z e tte r v e z é s b e k ö n y ­ n y e n b e k a p c s o lh a tó m ű v e k . P a r k o k b a , te ­ r e k r e , é p ü le th o m lo k z a to k r a v a ló k , a z u t­ c á k ra , o d a, a h o l m in é l tö b b e n és tö b b e t t a ­ lá lk o z h a tu n k v e lü k . A m a i m a g y a r s z o b rá s z a t k ö z é p n e m z e ­ d é k é n e k e g y ik le g je le n tő s e b b v o n u la tá t k é p e z ik a k o n s tr u k tiv iz m u s b ó l k iin d u ló , a k ö r n y e z e tá ta la k ítá s s a l k ís é rle te z ő m ű v é ­ szek. F arkas Á d á m sz o b ra i sz é p e n illu s z t­ r á lj á k e z t a p r o g ra m o t. A f ia ta la b b G ulyás G yula p e d ig s z ik á r fo rm á ih o z a k o n c e p t m ű v é sz e tb ő l m e r ít ö sz tö n z é st. M á so k , p é l­ d á u l H a ra szty Istv á n , e s e té b e n a k o n s tr u k ­ tiv is ta f o rm a je g y e k k o m p o z íc ió in a k g é p ­ s z e rű s é g é b e n le lh e tő k fel. B o h u s és L u g o ssy a s z e rk e z e t és az a n y a g ö s s z h a n g já t, e g y s z e rű sé g é t, tis z ta s á ­ g á t és ra c io n a liz m u s á t h ir d e tik . A g o n d o ­ la to k s z á z a d u n k h ú s z a s é v e in e k k o n s tr u k ­ tiv is ta k iá ltv á n y a ib a n , N a u m G abo, T a tlin , M oh o ly-N a g y ír á s a ib a n és m ű v e ib e n fo g a l­ m a z ó d ta k m e g elő szö r. A k iá llítá s o n lá th a ­ tó p la s z tik á k k o m p le x itá s u k b a n , a lk a lm a ­ z o tt m ű v é s z e ti je lle g ü k b e n k ü lö n b ö z n e k n a g y p é ld a k é p e ik tő l. L u g o ssy M á ria H orizont (1978) c ím ű a l­ k o tá s a t a lá n a le g sz e b b e n f e je z i k i e z t az é le tb e , a te r e k r e , u tc á k r a k iv o n u ló m ű v é ­ sz e te t. A z a n y a g (az acél) je lle g é b ő l k ö v e t­ k e z ő tis z ta s á g és erő , a m a r a d a n d ó sz ép ­ ség, a g e o m e tr ik u s f o r m á k k im é r t, d e so h a n e m u n a lm a s r itm u s a je lle m z i e ls ő s o rb a n L u g o ssy m u n k á s s á g á t — k o r á b b a n k é s z ü lt S za tu rn u szá n a k (1975) f o r m a a la k ítá s á b a n k ic s it m é g a z ö tv ö s is szól h o z z á n k . M eg k e ll e m líte n ü n k é r e m s o r o z a tá t is : r e n d és e g y e te m e ssé g , a s z e r v e tle n v ilá g v é g te le n k ite r je d é s e je le n ik m e g e z e k e n a te n y é r ­ n y i, s z ig o rú a n m e g s z e rk e s z te tt p le x i és fé m é rm é k e n . A k iá llító te r e m b e n a z é r m é k k a p c s o ljá k ö ssze a k é t s z o b rá sz k ü lö n b ö z ő , m é g is sz e rv e se n ö s sz e ta rto z ó m ű v é s z e té t. B o h u s Z o ltá n t i t t is a c s o m ó p o n to k k e r e s é s e és k ije lö lé se , az ö s s z e ille s z te tt fé m la p o k k a p ­ cso lá sa fo g la lk o z ta tja . A c s a v a ro k k a l rö g ­ z íte tt, m a tt ra g y o g á s ú fé m k o n s tru k c ió k az ip a r i v a s s z e rk e z e te k s z ik á r sz é p sé g é t id é ­ zik , a z e rő s a s z ilá rd s á g k é p z e té t k e ltik . E g e o m e tr ik u s té r p la s z tik á k — Ip a ri k ris­ tá ly o k (1977) — a k iá llítá s n a k ta lá n le g ­ sz e b b d a r a b ja i. Ig a z i h e ly ü k e t tö b b sz ö rö s n a g y ítá s b a n a s z a b a d b a n ta lá l n á k m eg. A p a r k o k fü v e s te rü le te in , v a g y a f á k k ö z ö tt, a h o l a sz e rv e s a n y a g o k és te rm é s z e ti f o r- 30 le n n e l, a h o l a te rm é s z e t m e g ú ju lá s a és e l­ m ú lá s a k ie m e ln é az á lla n d ó s á g és a szi­ lá rd s á g e je lk é p e it. (E lv e sz te n é k v isz o n t h a t á s u k a t a la k ó te le p e k s z ü rk e b e to n r e n ­ g e te g é b e n .) N a g y o b b f ig y e lm e t é r d e m e l a Térspirál (1978) c ím ű ü v e g p la s z tik a . E k is m é r e tű a l­ k o tá s B o h u s m ű v é s z e té n e k s o k r é tű s é g é t é p p e n ú g y b iz o n y ítja , m in t s z a k é r te lm é t és a n y a g s z e re te té t. B o h u s és L u g o ssy a z o n sz o b rá sz o k k ö zé ta rto z n a k , a k ik n a g y o n tis z te lik a m a té ­ r iá t. S o k sz o r tu d a to s a n a h á t té r b e n m a ­ r a d v a e m e lik k i a k ü lö n b ö z ő a n y a g o k — a tü k ö r f é n y e s r e p o lír o z o tt r o z s d a m e n te s acél, a to m p a f é n y ű n y e rsa c é l, a p le x i és az ü v e g — e g y s z e rű , u g y a n a k k o r c s o d á la to ­ s a n s o k r é tű sz é p sé g é t. A z a n y a g je lle g é b ő l k ö v e tk e z ő , h o z z á le g in k á b b illő, le g e lő n y ö ­ se b b f o r m á k k ia la k ítá s a a m ű v é s z s z a k é r ­ te lm é t és k é p z e lő e r e jé t e g y a r á n t d ic séri. h isz e n a z a lk o tó m in d ig k ic s it m é r n ö k és k é tk e z i m u n k á s is e g y s z e rre . E z a m in d e n ­ tu d ó , b e n ső sé g e s k a p c s o la t h o z z a lé tr e a k iá llító k m ű v é s z e té t m e g h a tá ro z ó , tis z ta f o r m á jú k o n s tr u k c ió k a t. P o n to s s á g és h a r m ó n ia , a m e g sz e rk e sz ­ te tts é g b iz to n sá g a , a z e r ő v o n a la k r i t m u ­ sa, sz ilá rd s á g és m e g m u n k á lh a tó s á g ; k o ­ r u n k je lle g é n e k — íg y p é ld á u l az ú j é p íté ­ s z e tn e k és ip a r i f o rm a te rv e z é s n e k is — fő je lle m ző i. B o h u s és L u g o ssy m ű v é s z e te k ö z v e tle n ü l k a p c s o lh a tó h o z z á ju k . M ű v e ik e z é r t h a t n a k a lá to g a tó r a , a k i á lta lu k é r ti m e g ig a z á n n a p j a in k m ű v é s z e té n e k m o n ­ d a n iv a ló já t: a tis z ta f o r m á k c é lsz e rű sé g é t, a z a n y a g sz ép sé g ét. E z é r t k a p c s o ló d n a k é le tü n k h ö z L u g o ssy és B o h u s a lk o tá s a i, e z é r t k ö rn y e z e ta la k ító k , e z é r t m u ta tn a k tú l a m ú z e u m i tá rg y a k o n . K r e s z M á ria : szág o s d iv a ttá p é ld á u l a k a lo c sa i h ím z és, e ls ő s o rb a n c s á b ító sz ín - és f o rm a v ilá g a , d e nem u to ls ó s o rb a n g y a k o r i p u b lik á lá s a m ia tt. P a ló c k ö d m ö n ö k N é p ra jz ró l, n é p m ű v é s z e trő l, sz e lle m i és tá r g y i k u ltu r á lis ö rö k s é g ü n k r ő l e g y re tö b ­ b e t h a lla n i, lá tn i, o lv a s h a tn i. S ig e n ö r v e n ­ d e te s a z a k tív r é s z v é te lre , a lk o tó m u n k á r a s e rk e n tő le h e tő s é g e k , ú tm u ta tá s o k g y a r a ­ p o d ó sz á m a , a R ö p ü lj p á v a - v e té lk e d ő tő l a k ö zség i v a g y s z a k k ö ri s z in te n m e g re n d e ­ z e tt p á ly á z a to k ig , v e té lk e d ő k ig sz élesed ő sz e re p lé si a lk a lo m , a z a lk o tá s le h e tő s é g é ­ n e k b ő v ü lő s k á lá ja , h is z e n e n a g y ú j n é p m ű v é sz e ti m o z g a lo m e re d m é n y e i g a z d a g o k és fig y e le m r e m é ltó a k . A z e r é n y e k m e lle tt a z o n b a n b e s z é ln i k e ll a h ib á k ró l is — i t t és m o s t p é ld á u l a z o k ­ r ó l a te x tíliá k r ó l, a m e ly e k e t u g y a n n a g y tü r e le m m e l, s z a k é rte le m m e l, d e k e llő t á jé ­ k o zó d á s, e lő k é sz íté s n é lk ü l k é s z íte n e k o tt­ h o n a z ü g y e s k e z ű a s sz o n y o k , lá n y o k . N e m v é le tle n p é ld á m e r r e a z 1976 v é g é n a N ő ­ ta n á c s , N ő k L a p ja , és a H a z a fia s N é p f ro n t á lta l k i í r t o rs z á g o s k é z im u n k a - p á ly á z a tr a b e k ü ld ö tt N ó g rá d m e g y e i a n y a g , a m e ly b e n a ré g i, ö sz tö n ö s a rá n y é r z e k k e l, ig é n n y e l k é s z íte tt k é z im u n k á k o n a z o rs z á g m á s te ­ r ü le té r ő l sz á rm a z ó , d e e ls ő s o rb a n k a lo c sa i m o tív u m o k v o lta k , és c s a k n a g y o n k e v é s a n y u g a ti p a ló c sá g te r ü l e té n e lő fo rd u ló h ím ­ z é sv ilá g o t fe lh a s z n á ló p á ly a m u n k a . S h o g y m ié r t m e g h ö k k e n tő e z ? E g y e m ­ b e rö ltő v e l e z e lő tt m é g m in d e n f a lu b a n d í­ s z íte tté k a s z a k á c s k á k a t, a s z ta lte rítő k e t, in g v á lla k a t, k e n d ő k e t; e g y -e g y g y ű jtő ú t a lk a lm á v a l tu c a tjá v a l k e r ü ln e k elő n e g y ­ v e n , ö tv e n é v v e l e z e lő tt k é s z ü lt eg y sze rű , m a jd n e m ig é n y te le n cso d ák . M a n a p s á g v i­ sz o n t a k é z im u n k a - p á ly á z a t m e g y e i k iá llí­ tá s á n és g y ű jtő u ta k o n k é s z ü lt sz ín es d ia ­ a n y a g o t lá tv a a h o m o k te r e n y e i asszo n y o k e lm o n d já k , h o g y k e d v v e l h a s z n á ln á k fe l a ré g i p a ló c m in t á k a t is, d e s a jn o s e z e k rő l n in c s e n o ly a n k ia d v á n y , m in ta f ü z e t, a m e ly n e k s e g ítsé g é v e l d o lg o z h a tn á n a k . Ez, é s m é g so k e g y é b p é ld a is b iz o n y íth a tn á , h o g y a k ö n y v e k b e n , f o ly ó ira to k b a n , m in ta ­ k ö n y v e k b e n m e g je le n ő ú tm u ta tá s o k n a k , k o n k r é t f e lh a s z n á lá s ra u ta ló ta n á c s o k n a k ig e n n a g y h a tá s u k , h ite lü k v a n . Í g y l e tt o r­ L ó sk a L a jo s A le g fá jó b b p o n t, h o g y n é p r a jz i sz e m ­ p o n tb ó l é p p e n a p a ló c sá g s z e lle m i és a n y a ­ g i k u l t ú r á j a a le g m é ly e b b e n k u ta to tt, f e l­ t á r t és p u b lik á lt t e r ü l e t — a m ú lt sz áz ad d e r e k á tó l n a p ja in k ig n é p r a jz tu d ó s o k t u ­ c a tja i k u ta ttá k , g y ű jtö t té k a p a ló c tá ji n é ­ p e ssé g sz e lle m i és t á r g y i ja v a it, é r té k e it — , té n y v isz o n t, h o g y e n a g y sz e lle m i é r té k az ú jr a a lk o tó fe lh a s z n á ló k r é s z é r e n e h e z e n h o z z á fé rh e tő . A k ia d v á n y o k je le n tő s ré sz e tu d o m á n y o s s z in te n m e g ír t ta n u lm á n y , a m e ly csak s z a k f o ly ó ir a to k b a n , sz ak k ö n y v tá r a k b a n ta lá lh a tó , és k ö z p o n tila g összefo g ó , tá jé k o z ta tó m u n k a h iá n y a m ia tt a z o k a k is s z á m ú n é p r a jz i és e g y é b (a m u n ­ k á t k ö n n y ítő , a c é lt é rte lm e s s é és h a s z n o s ­ sá te v ő ) k ia d v á n y o k se m ju tn a k , ju t h a t n a k el a fe lh a s z n á ló k h o z . A t á r g y i a n y a g p e d ig u g y a n a k k o r a m ú z e u m o k z á r t g y ű jte m é ­ n y e it g y a r a p ítja — a m ih e z h o z z á f é r n i p e r ­ sze n e m je le n t le k ü z d h e te tle n a k a d á ly t. A n e m ré g ib e n m e g je le n t Palóc kö d m ö ­ n ö k c ím ű k ia d v á n y é p p e n a f e n tie k m ia tt á llít p é ld á t g o n d ja in k fe lo ld á s á ra . A k ö n y v sz e rz ő je , dr. K re sz M ária, a M a g y a r N é p r a jz i M ú z e u m m u z e o ló g u sa , e g y ik e a z o n n é p r a jz tu d ó s o k n a k , a k ik h o sz ­ s z ú id ő ó ta v is s z a - v is s z a té r n e k N ó g rá d b a . D r. K re s z M á ria a n e g y v e n e s é v e k d e r e ­ k á n g y a lo g b e j á r ta a C s e r h á t és M á tr a a p ­ r ó f a lv a it — é v tiz e d e k k e l e z e lő tti g y ű jtő ú t­ já n a k je le n tő s e re d m é n y e a Palóc kö d m ö ­ n ö k c ím ű m u n k á ja . A s o k a t íg é rő sz ín e s b o r ító la p tiz e n ö t p a ló c c u c a j, k ö d m ö n e r e d e ti m é r e tű m in ta ­ r a j z á t fe d i, ta r ta lm a z v a a r a jz o k h o z t a r t o ­ zó le g sz ü k sé g e s e b b a d a to k a t is (n a g y o n lé ­ n y e g e s!) a z e r e d e ti s z ín e z é s t je lz ő sz ín k ó ­ d o t is, a m in e k se g ítsé g é v e l b á r k i a z e r e d e ­ ti s z ín e k n e k m e g fe le lő e n tu d j a fe lh a s z n á l­ n i a h ím z é s m in tá k a t, m e ly e k á tra jz o lá s n é lk ü l, d r u k k o lá s s e g ítsé g é v e l k ö z v e tle n ü l á tte h e tő e k a h ím z ő v á s z o n ra . D r. K re s z M á ria m u n k á ja a k á r n y itó d a ­ r a b j a is le h e tn e e g y p a ló c m in ta g y ű jte ­ m énynek. A n ta l A n d rá s ��� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Palócföld - irodalmi, művészeti, közéleti folyóirat Creator An entity primarily responsible for making the resource A Palócföld szerkesztősége Source A related resource from which the described resource is derived ISSN 0555-8867 Rights Information about rights held in and over the resource Balassi Bálint Megyei Könyvtár Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf Language A language of the resource HUN Type The nature or genre of the resource Folyóirat Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 0555-8867 Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Text Any textual data included in the document https://dkvt.bbmk.hu/pf/ef0491146402dac6c6acc4d4cc005ac2.pdf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource A folyóiratot alapította : Nógrád Megyei Önkormányzat Közgyűlése Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant Nógrád megye Creator An entity primarily responsible for making the resource Palócföld szerkesztősége Végh Miklós Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 0555-8867 Language A language of the resource hun Publisher An entity responsible for making the resource available Balassi Bálint Megyei Könyvtár Rights Information about rights held in and over the resource Balassi Bálint Megyei Könyvtár Subject The topic of the resource Irodalom Művészet Közélet Társadalompolitika Title A name given to the resource Palócföld – 1978/2. szám Type The nature or genre of the resource folyóirat 1978 folyóirat Irodalom Közélet Művészet Nógrád megye Társadalompolitika