https://digitaliskonyvtar.bbmk.hu/palocfold/files/original/de1cf3093e5d07d660f7b11f0cbcb756.pdf 8f80096e826a418ee254900cc93455df PDF Text Text 1975 3 A szocialista kultúra m indennapjairól A fe ln ő tto k ta tá s jelen id ő b e n P ró b a fú rá so k -b e sz é lg e té ­ sek a m űvelődésről C igányok Erdős István, Boronyai Tam ás prózai írása, G yőri László, Niklai Á dám v erse A S zőnyi-partizáncsoport tö rté n e té h e z A kom m unista p á rt töm egk a p c so la ta in a k k é rd éséh ez Egy m unkásszínpad jö v ő jéért Az 5. S a lg ó ta rjá n i Tavaszi Tárlatról P e d a g ó g ia i N apok, ’75 PALÓC FÖLD T öbb év tize d e m ár, hogy m indenévi ü n n e p e in k s o r á b a n o tt v an A Könyv a z o n b a n fittyet h án y a z e ffé le p esszim izm u sra, s esem é n y ek é n t. n em h o g y á llja a vihart, d e pozíciói e g y re k ed v ező b b ek . E gyértel­ lé p te k p o ro n d ra , m ű e n b izo n y íth ató ez a k á r a k ö nyvkiadás, a könyvesboltok, könyv­ hogy m e g tö rjék a Könyvnek a k u ltú ra k ö zv e títésé b en k ia lak u lt h a ­ tá ra k növekvő fo rg a lm á t m u ta tó sta tisz tik a i a d a to k k a l is. S le h e t-e ta lm á t, s eg y e se k m ár a z írott szó te m e té sé rő l is su tto g ta k , m o n d ­ v ajo n sz e b b b izo n y ság u n k arró l, hogy a m ai e m b e r szellem i é rle - v án , hogy e m e lk e d ő b e n a z új csilla g , a M arco n i nevével je lze tt is­ lő d é s é b e n e g y re r a n g o s a b b s z e re p e t játszik a Könyv, m int é p p e n a m eretközlő le h e tő s é g e k (rá d ió , televízió stb.) á r a d a t a e lm o ssa G u ­ m in d e n jú n iu s e leji ü n n e p i h é t ! A b iz o n y sá g o t p e d ig n em a z je ­ te n b e rg „ a v u lt” ta lá lm á n y á t. lenti, hogy e h é t n a p ig ta rtó lá tv án y so ro z at m ilyen közvetlenül ki­ a Könyvé is - é le tü n k el nem fe le d h e tő , ran g o s P edig időről id ő re új é s új te ch n ik a i eszközök TÁRSADALO MPOLITIKAI, IRODALMI MŰVÉSZETI FOLYÓIRAT �m u ta th a tó sikerrel zárul, h an e m a z ilyesfajta ü n n e p lé te z é sé n e k m ár p u sz ta tényével is. M ert a z ü n n e p a z á p o ló sz e re te t é s m e g ­ b e c sü lő tiszte let külön a já n d é k a , a z á p o ló sz e re te t é s m e g b ec sü lő tiszte let k in y ilv án ításán ak eg y e d i a lk a lm a , am i m ö g ö tt azonban te rm é sz e te se n húzódik m eg a k ö zn ap i a lk alm ak so ro z a tá n a k „m ö­ g ö tte s ta rto m á n y a .” (A hogyan p é ld á u l a m u n k a ü n n e p e is csak akkor, o tt és azok sz á m á ra ig a z ü n n e p , a h o l, am iko r é s akik ke­ resik, m eglelik é s m a g a s b a m u ta tjá k a m u nka é s a z e m b e r h a r ­ m onikus lényegi együvé ta rto z á s á t a m in d e n n a p o k o n .) A Könyv te h á t á llja a vihart. S fel kell te n n ü n k a k é rd é st: v a­ ló b a n , milyen v ará zso s h a ta lm a folytá n m a ra d első b a rá ta in k eg y i­ 1975 3 TARTALOM v á l t o z ó v a l ó s Ág u n k a z írá s m e g m a ra d . Lehet, hogy ez a z ig a z sá g a d ja m eg a v álaszt?) 3. A szocialista k u ltú ra m in d e n n ap jairó l Beszélgetés Dr. V onsik G yulával, a T IT fő titk á rá v a l (Sulyok László) 4. P á d á r A n d rás: P ró b afú ráso k 7. Dr. S zalánczay G yörgy: A feln ő tto k tatásró l jelenidóben Ig en , ta lá n ez az írott szó n ak le g in k á b b m e g k ü lö n b ö z te tő e n e m b e rt 9. K ő-Szabó Im re : C igánysoron ke a z ö sszem b eri érté k ek á th a g y o m á n y o z á sá ra a lk a lm a s (m o d ern ) eszközök s o k a s o d á s a é s n é p s z e rű s ö d é s e k o rá b a n is. Az ókori m o n d á s időt á lló b ö lc s e s s é g e sz erin t: a szó elszáll — se g ítő tu la jd o n s á g a . H ogy a la p o k o n te s te t ö ltö tt ism eretek m e g ­ őrizhetők, a szem élyiségnek le g m e g fe le lő b b e n tá ro lh a tó k , re n d sz e ­ 11. G. K iss M agdolna: N ehéz ú to n 12. Szokács László: A lak u lt: 1887-ben rezh ető k , s id ézh ető k vissza. F igyelm eztetően fon to s ez, hiszen em ­ b eri e lő re h a la d á s u n k z á lo g a nem a z ism eretek egyszeri (b á rm e k ­ k ora te rje d e lm ű és m élységű) b e f o g a d á s á b a n rejlik, h a n e m azok elm ély ed ő, ö n ism e re te t fejlesztő „ k o ty v a sz tá sá b a n ” . e le m z é sé b e n és alk o tó tu d á s s á A Könyv és a z e m b e r b a r á ts á g á t feltétle n ü l ilyen irá n y b a n kell te h á t e rő síte n ü n k , m ert e g y e t kell é rte n ü n k Tő­ kei F eren c cel a b b a n , hogy „ . .írni-olvasni u g y an m in d en k i tu d , és SZÉPIRODALOM 15. 15. 15. 17. G yőri László: K isvárosi felirato k N iklai Á d ám : B a k te r-rig m u s Erdős Istv án : A házőrző B oronyai T am ás: A készenlét á ra HAGYOMÁNY so k a n o lv a sn ak is, csak h o g y ig en sok e m b e r nem tu d ja m ég , hogy 19. L akos G yörgy: L áto g ató b an mit olvas, nem érti k e llő k é p p e n .. . ez nem feltétle n ü l (ső t az e s e ­ 20. P. A.: A tan ú tek túlnyom ó tö b b s é g é b e n á lta lá b a n nem ) az e g y e s e m b e r h ib á ja , 22. Dr. Szom széd Im re : B alassag y arm at po litik ai viszonyai (1945— 17) h a n e m p é ld á u l a könyv h ib á ja is le h e t.” Akkor válik te h á t ig a z á n 25. Dr. B a n d u r K áro ly : A k o m m u n ista p á rt töm egkapcsolatai N ógrád b an (1957—62) b e n s ő s é g e s s é b a r á ts á g u n k a Könyvvel, h a a z á lla n d ó „k é zfo g ás" jó v o ltáb ó l is elé rü n k „egy olyan tá rs a d a lm i á lla p o to t, am ely b e n n em csa k hogy elvileg n incs senki elzárv a a kultú ra n ag y é rté k e i­ K Ö RK ÉP től - 27. T allózás az Ü nnep ürü g y én (C songrády Béla) ez a helyzet a fe ls z a b a d u lá s ó ta - , h a n e m a h o l v a ló b a n v ég b e m e g y a fo ly am at: a z em b eri kultú ra m e g szilárd u l a z eg y es e m b e re k b e n , v alam e n n y iü n k b e n , sz o k ásu n k k á válik, m o c c a n n i nem tu d u n k n élküle, éln i nem tu d u n k n é lk ü le ; d olgozni, jo b b a n d o lg o z ­ ni nem tu d u n k n élk ü le.” Az o tth o n o k könyvespolcain so k a so d n a k a könyvek m u n k áso k, érte lm iség ie k v a lla n a k erről. K ellete van a diák o k , d é s t lá th a tó form ák, k im u ta th a tó tények szerin t m érjék, ném i b izal­ szem lélik e négy fal közé h ú zó d ó A felszab ad u lt N ógrád m egye 30 év e (S. L.) Pedagógiai N apok, ’75 (G ordos János) 5. S alg ó ta rján i T avaszi T á rla t (H orváth György) A gobelin „szo lg álatáb an ” (Czinke F erenc) X Könyvnek. (A k u ltú ra egyném ely m u n k á sai, akik m egszokták, hogy a m űvelő­ m a tla n s á g g a l is 28 28. 28. 30. A cím oldalon P ász to r G áb o r A blak, a hátsó b o rítón K ő Pál A nyám könyvei cím ű m u n k ája. te v ék e n y ség e t, m o n d v án , mi a b izonyság a r r a , hogy a Könyv tö b b é vált eg y szerű díszítő elem nél.) Az ü n n e p i könyvhét m egyei m egnyitó ünnepségén vettem ré sz t: a z ü n n e p s é g e t egyik kiem elt n ag y ü zem ü n k e b é d lő jé b e n re n d e z té k m eg. B alsejtelm ekkel érkeztem , csekély részv ételre, kény­ s z e re d e tt a rc o k ra , „ id e g e n ez n ek e m ” to p o rg á s ra sz á m ítv a .. . A TÁRSADALO MPO LITIKAI, IRODALMI M ŰVÉSZETI FOLYÓIRAT terem p erc ek a la tt m e g telt, s m ár a k ezdetkor olyan fo rg a lm a volt A NÓGRÁD MEGYEI TANÁCS MŰVELŐDÉSUGYI OSZTÁLYÁNAK LAPJA a helyi könyvárusoknak, hogy s ü rg ő se n k ö n y v u tá n p ó tlá sért k ellett M e g jelen ik k é th a v o n ta futniuk. S ez is egy jelzés arró l, m iben áll m a és m erre ta rt a m ai e m b e r és a Könyv b a r á ts á g a . K assai-V ég h Miklós Felelős szerkesztő: Végh M iklós. Szerkesztőség: 3100 S alg ó tarján , A ran y Ján o s ú t 21. T elefon: 14— 13. K ia d ja a N ógrád m egyei L ap k i­ adó V állalat. Felelős k iad ó : V ida Edit. T erjeszti a M agyar Posta. E lőfizethető b árm e ly p o stah iv ataln ál, a kézbesítőknél, a p o sta h írla p ­ üzleteiben, és a p o sta K özponti H írlap Iro d á n á l (KH I B u d ap est V., József n á d o r té r 1. sz. P o stacím : 1900 Budapest) közvetlenül, vagy postau talv án y o n , v alam in t á tu ta lá ssa l a K H I 215—96162 p én zfo rg al­ m i jelzőszám ra. Egyes szám á r a 5 Ft, előfizetési d íj fél év re 15, egy é v re 30 Ft. M egjelenik k éth av o n ta. K ézirato k at és ra jz o k a t n em ő r­ zü n k m eg és n em k ü ld ü n k vissza. 75.10728 N. m . Ny. St. In d ex : 25.925 �VÁLTOZÓ V A LÓ SÁ G U N K A szocialista kultúra m indennapjairól — V o n s ik e lv tá r s , Ö n h o ssza b b id e ig t e v é k e n y e n v e t t r é s z t N ó g rá d s z e lle m i é le té n e k ir á n y ítá s á b a n , fo r m á lá s á b a n , s a P a ló c­ fö ld 1960-as első s z á m á n a k b e v e z e tő jé b e n r ö v id á tte k i n té s é t a d ta m e g y é n k k u ltu r á lis é le té n e k , v á z o lta fe jlő d é s ü n k e t. M ib e n m é r i m a N ó g rá d fe jlő d é s é t? — H a 1945 e lő tt le ír tá k — m e r t le ír tá k ! — , h o g y N ó g rá d m e ­ g y e sz e lle m ile g az o rsz á g le g s ö té te b b te r ü le te i k ö zé ta rto z ik , a k ­ k o r — a z t h isz e m — m a é p p e n az e lle n k e z ő jé t k e lle n e m o n d a n i. A sz e lle m i, a k u ltu r á lis e lő re h a la d á s — sz é le se b b é r te le m b e n is — n a g y o n n a g y u t a t t e t t m e g az e lm ú lt 30 é v b e n . A z 1960- as é v e k e le jé n fe lv e tő d ö tt, h o g y a n le h e tn e N ó g rá d m e g y é b e n m e g g y o r­ s íta n i a k u ltu r á lis h a la d á s t. E lé g é le s v itá k f o ly ta k e rrő l. A z e g y ik v é le m é n y s z e r in t p é ld á u l o ly a n fe ls ő o k ta tá s i in té z m é n y t, sz e lle m i c e n tr u m o t k e ll S a lg ó ta r já n b a n lé tre h o z n i, a m e ly k is u g á ro z o n n a n az eg ész m e g y é re . É n v is z o n t a z o k n a k az á llá s p o n tjá t k é p v is e lte m , a k ik s z e r in t a ttó l, h o g y v a n - e f e ls ő o k ta tá s i in té z m é n y ü n k v a g y se m , m e g h a tá ro z ó a n n e m fü g g se m m i. A ttó l m á r a n n á l tö b b , h o g y re n d e lk e z ü n k -e a k u ltu r á lis f o r r a d a lo m m o z g á sb a le n d ü lé s é h e z sz ü k sé g e s sz ellem i é s m o z g a lm i tő k é v e l. A n n a k a n é z e tn e k a d ­ ta m te h á t k ife je z é s t, h o g y so k é r te lm is é g i k e ll, a k ik e t fe l le h e t h a s z n á ln i a te rm e lé s b e n és a z o n k ív ü l i s ; tá r s a d a lm ila g k e ll ő k e t h a s z n o s íta n i, s ez a z e rő — k ö z p o n ti b ázis, v a g y is in té z m é n y n é lk ü l is — g y o r s a n m e g tu d ja v á lto z ta tn i a N ó g rá d m e g y é rő l te r je s z te tt k ü lö n f é le n é z e te k e t. É n a z t h isz e m , a tö r té n e le m k ic s it e z t a z á l­ lá s p o n to t ig a z o lt a : a z u to ls ó m á s fé l é v tiz e d b e n S a lg ó ta r já n és a m e g y e k u ltu r á lis s z e m p o n tb ó l is f e lh ív ta m a g á r a a fig y e lm e t. M i­ v e l? A zzal, h o g y e g y re k o r s z e rű b b te r m é k e k e t d o b o tt p ia c r a , v ég ­ r e h a jto tt, ille tv e v é g r e h a jt e g y v á r o s r e k o n s tru k c ió t, a m e ly b e n a k a r v a - a k a r a tla n n u l b e n n e v a n e g y f a jta k u ltu r á lis h a la d á s is. N ó g rá d m in t sz e lle m i é r té k e k e t te rm e lő m e g y e is m e g je le n t az o rs z á g b a n és a k ö z tu d a tb a n . E lk é s z íte tte a n é g y k ö te te s m e g y e i m o n o g r á f iá t, sz á m o s k ia d v á n n y a l g a z d a g o d o tt. M in d e z e k té n y e k és b iz to s íté k o k . S a k u ltu r á lis f o rr a d a lo m a te tte k b e n je le n tk e z ik . — A szo c ia lista tá rs a d a lo m é p íté s e id e jé r ő l b e s z é lü n k , s ú jra m e g ú jr a ta lá lk o z u n k a szo c ia lista k u ltu r á lis fo r r a d a lo m fo g a l­ m á v a l. M it ta k a r tu la jd o n k é p p e n e z a fo g a lo m ? — M ie lő tt a k é r d é s é r e v á la s z o ln é k , te g y ü n k e g y k is v iss z a ­ p illa n tá s t, s n é z z ü k m eg , h o g y a n é r te lm e z tü k k o r á b b a n e z t a fo g a lm a t. C s a k n e m k é t é v tiz e d e n k e r e s z tü l a k u ltu r á lis f o r r a d a l­ m a t n e m az e lm é le t, h a n e m a k ö z n a p i, m in d e n n a p i g y a k o r la t ol­ d a lá r ó l v iz s g á ltu k . A fe ls z a b a d u lá s p illa n a tá b a n k a p o tt k u ltu r á ­ lis ö rö k s é g b ő l in d u lt u n k k i, e b b ő l k ö v e tk e z te ttü k k i f e la d a ta in ­ k a t, a m e ly e k m e g v a ló s ítá s a tu la jd o n k é p p e n e g y tö r té n e lm i m u ­ la s z tá s b e p ó tlá s á t je le n te tte . P é ld á u l: a z is k o lá k m in d e n k i szá­ m á r a v a ló h o z z á fé rh e tő v é té te le , a z a n a lf a b é tiz m u s le k ü z d é se , és íg y to v á b b — de m o k r a tik u s k ö v e te lé s e k , a m e ly e k a m i k u l t u r á ­ lis f o r r a d a lm u n k te rm in o ló g iá já b a és g y a k o r la tá b a m in t sz o c ia ­ lis ta k ö v e te lé s e k k e r ü lte k . A k u ltú r a d e m o k ra tiz á ló d á s a , a k u ltu ­ r á lis f o rr a d a lo m fo g a lm a a m i eg ész te v é k e n y s é g ü n k b e n ú g y k e ­ v e r e d e tt össze, m in th a eg y és u g y a n a z o n dolog, eg y é s u g y a n a z o n id ő sz a k f e la d a ta le n n e . D e a z o k b a n az o rs z á g o k b a n — p é ld á u l C s e h s z lo v á k iá b a n — , ahol a p o lg á ri d e m o k rá c ia g y ő ­ z ö tt és h o ssz a b b id e ig lé te z e tt, e g y s o r, az e m líte tte k h e z h a s o n ló f e la d a to t m e g o ld o tta k . N e k ü n k t e h á t e lő szö r a z z a l a k é rd é s s e l k e lle tt s z e m b e s íte n i m a g u n k a t, h o g y m it is é r t ü n k k u ltu r á lis f o r ­ ra d a lo m a la tt, h o n n a n k e z d ő d ik , m ily e n d e m o k r a tik u s f e lté te le k m e g te r e m té s e sz ü k sé g e s h ozzá. A m ik o r e z t m e g te ttü k , d e r ü lt k i, h o g y e g y s o r d o lg o t m o s t k e z d ü n k h e ly e s e n é rte lm e z n i, ú j k o n ­ cep ció a la p já n . M i e n n e k a k o n c e p c ió n a k a lé n y e g e ? F e lis m e r tü k , h o g y a szo­ c ia lis ta k u ltu r á lis f o rr a d a lo m n e m tö b b é s n e m k e v e se b b , m in t az e m b e re k a lk o tó k é p e s s é g é n e k k ife jle s z té s e , az e m b e r i te v é k e n y s é g a lk o tó v á té te le . M á sik k é r d é s : ez a f o ly a m a t m e n n y is é g e k k e l v a g y c s a k m in ő s é g g e l ír h a tó - e le ? M e rt a m íg o ly a n k é r d é s e k r ő l b e s z é l­ g e tü n k , m in t a k u l t ú r a é r té k e in e k h o z z á fé rh e tő v é té te le , a d d ig k ö n n y ű a d o lg u n k . D e a m ik o r m á r a z t k e r e s s ü k , h o g y a n v á lto z o tt m e g az e m b e r é le té b e n a k u ltú r a s z e re p e , a k k o r a z t c s a k s z á m o k ­ k a l m á r n e m je lle m e z h e tjü k . T u la jd o n k é p p e n ez a z eg é sz k u l t u ­ r á lis fo ly a m a tn a k , k u ltu r á lis h a la d á s n a k a le n in i fe lfo g á s a . I t t te ­ h á t a k u ltú r a s z e re p é n e k , tá r s a d a lm i h e ly é n e k , a v e le k a p c s o la to s s z e m lé le tü n k n e k a m e g v á lto z á s á ró l v a n szó, a m e ly c s a k á t té t e le ­ s e n ír h a tó le. A z t m o n d o m p é ld á u l — d e az e m b e r i te v é k e n y s é g b á r m e ly ik é r e (é le tm ó d ra , p o litik a i, k ö z é le ti te v é k e n y s é g r e stb .) v o n a tk o z ta th a to m — , h o g y az e m b e r le g fo n to s a b b é le tte v é k e n y ­ sé g e a m u n k a , s a k k o r a m ű v e lő d é s fe lé k ö z e lítv e a z t k e ll k e r e s ­ n e m , h o g y m i ú j a t je le n t e b b e n a f o ly a m a tb a n a k u ltú r a , m e n n y i­ b e n v á lt a le g fo n to s a b b e m b e r i te v é k e n y s é g a lk o tó v á . M e rt a m e n n y ib e n e rő s ö d ö tt, a m e n n y ib e n az e m b e r s z á m á r a v a ló b a n é le tte v é k e n y s é g g é v á lt az a lk o tó i m o z z a n a t (s íg y l e t t m á s a m u n ­ k a , m in t h a r m in c é v v e l e z e lő tt v o lt), a n n y ib a n é s o tt v a n je le n b e n n e a k u ltú r a . A m u n k á v a l sz e m b e n i k ö v e te lm é n y e k e t h á r o m s ík o n le h e t m e g fo g a lm a z n i: m in d ig tö b b e t, m in d ig jo b b a t é s m in ­ d ig s z e b b e t k e ll te rm e ln i. A m íg c sa k a „m in d ig tö b b e t” h a n g s ú ­ ly o z zu k , a d d ig ez c s a k m e n n y is é g i k ö z e líté s. D e h a a „ j o b b a t” — é s m é g in k á b b a „ s z e b b e t” — is fe lv e te m , a k k o r az m á r ú j m in ő ­ s é g ű k ö v e te lm é n y , a m e ly az e m b e r i k é p e s s é g e k v a la m ifé le p lu s z ­ s z á t k é r i sz á m o n , az e s z té tik u m tö r v é n y e i s z e r in ti a lk o tá s ig é n y é ­ b ő l k ö v e tk e z ő e n . A k u ltú r á n a k e b b e n v a n a n a g y s z e re p e . — A k u ltú r á r ó l m a m é g — s e z elég g é á lta lá n o s — v a la m ifé ­ le m is z tifik á ló e lk é p z e lé s e k v a n n a k fo r g a lo m b a n , a m ik s z e r in t a k u ltú r a fo g a lo m k ö r é b e c s a k a m ű v é s z e tk ö z e li s z e lle m i ja v a k ta r ­ to z n a k . — H a v a la h o l m e g je le n ik e z a sz ó : k u ltú r a , m a n a p s á g m é g v a ló b a n h a jla m o s a k v a g y u n k p u s z tá n az e ffé le s z e lle m i é r té k e k r e g o n d o ln i. A z e m b e r eg ész g o n d o la tr e n d s z e r é b e a u to m a tik u s a n ily e s f a jta fo g a lo m s o r „ u g r ik b e ” , m in t iro d a lo m , k ö n y v , s z ín h á z stb . D e m i v o ln a , h a o ly a sm i is „ b e u g r a n a ”, m in t — te sz e m a z t — a sz e rv e z é s, az ig a z g a tá s , a te rm e lé s , a fo g y a sz tá s , a p o litik a i m u n k a k u ltú r á ja . S m in d e z te rm é s z e te s e n , m in t az e m b e r lé té v e l te r m é s z e ts z e r ű e n k a p c s o la to s d o log. M e rt a g y a k o r la tb a n sin c s a a te v é k e n y s é g e k tő l e lv á la s z tv a . A k u ltú r a a z e m b e rb e n , a t e t ­ te ib e n v a n je le n , é s n e m r u h a k é n t a z e m b e re n . S ez n a g y o n lé n y e ­ ges. É n a z t s z e r e tn é m , h a a k u ltú r a te rm é s z e te s e le m e le n n e fo g a ­ l o m r e n d s z e r ü n k n e k , és n e m v a la m i k ü lö n , szép , f e n n k ö lt d o lo g k é n t é r te lm e z n é n k . E h h e z n y ilv á n v a ló a n o ly a n v á lto z á s k e ll, a m i h o sz ­ s z ú , sz ív ó s m u n k a e re d m é n y e le h e t. A z t s z o k ta m m o n d a n i: a k k o r le sz r e n d b e n m in d e n , h a m a jd m á r n e m tis z te ljü k , h a n e m s z e re t­ jü k a m ű v é s z e te t é s a tu d o m á n y t, h a n e m f e ln é z ü n k r á , h a n e m m a g u n k é v á te s s z ü k ; h a n e m ú g y te k in tü n k fe l r á , m in t a m it m á ­ s o k m ű v e ln e k , h a n e m ú g y , h o g y a z t m a g u n k is c s in á lju k . V a g y is : a m ik o r a k u ltú r a te rm é s z e te s r é s z ü n k k é , é n ü n k k é v á lt. — V o n s ik e lv tá r s e m líte tte a k u ltú r á v a l k a p c so la to s s z e m lé ­ le tü n k m e g v á lto z ta tá s á n a k s z ü k s é g e s s é g é t, a m e ly v é g ü l m a g á t a z e m b e r t v á lto z ta tja m e g , le h e tő v é té v e szá m á ra ö n m a g a m e g v a ló ­ sítá sá t. M ily e n le sz te h á t a jö v ő e m b e re ? — J e le n p illa n a tb a n , a tá rs a d a lo m fe jle tts é g é b ő l a d ó d ó a n , m é g o tt ta r t u n k , h o g y a z e m b e r e k tö b b s é g ü k b e n n e m a k é p e s s é ­ g e ik s z e r in t h e ly e z k e d n e k el a tá r s a d a lm i m u n k a m e g o s z tá s b a n . E z m é g e g y d a r a b ig íg y is lesz. D e a p e r s p e k tív a az, h o g y az e m b e r k é p e ssé g e i — s m in d e n e m b e r b e n v a n k é p s s é g — é s a t á r ­ s a d a lm i m u n k a m e g o s z tá s b a n e lfo g la lt h e ly e k ö z e le b b k e r ü ln e k e g y m á sh o z . V isz o n t a m íg n e m e s n e k e g y b e , a d d ig a z e m b e re k s a já t m a g u k a t e ls ő s o rb a n a m u n k a á lta l, a m u n k a - a lk o tá s é r te l­ m é b e n té te le z ik , fe jle s z tik . F ig y e lje m e g , az e m b e r e k m in d ig s z a k m á ju k o ld a lá ró l k ö z e líte n e k a p ro b lé m á h o z . E zen k ív ü l a z o n b a n m in d e n e m b e r n e k tö b b f é le k é p e ssé g e , a d o tts á g a , v o n ­ zó d á sa , é rd e k lő d é s e le h e t, a m it — h a s z a b a d k é p le te s e n fo g a l­ m a z n o m — k ü ls ő g y ű r ű k é n t é p ít a z e lő b b i k ö ré . I tt tá r s a d a lm i­ la g m á r nagy e g y b e e s é se k le h e tn e k , d e ezzel e g y ü tt sin c s, h o g y ez m in d e n k ir e e g y f o r m á n é r v é n y e s le n n e . C sa k eg y ­ 3 �e g y e m b e r c s o p o r tr a , m e ly e k n é l m á r e l le h e t te k in te n i a m u n k a m e g o s z tá s b a n e lfo g la lt h e ly tő l. M o st a k é r d é s r e v á la sz o lv a . A m ib e n h is z e k : a jö v ő e m b e re i o ly a n s o k o ld a lú a n f e jle tt, m a g a s a n m ű v e lt, k u ltu r á lt e m b e re k le sz n e k , a k ik n e k a k u ltu r á lts á g i s z in tje az o n o s lesz, d e a k u ltu ­ r á lts á g u k ta r t a lm a n em . V a n e n n e k a f o ly a m a tn a k e g y e g y s z e rű d ia le k tik á ja . A tá r s a d a lm ila g fe lfo g o tt tu d á s v a la m e n n y iü n k t u ­ d á s a , a k ik e b b e n a tá r s a d a lo m b a n é lü n k . A z é n tu d á s o m e b b ő l n e m a tu d á s k e z d e te é s v é g e , az é n k é p e s s é g e m é s k é sz sé g e m n em a k é p e ssé g é s k észsé g e le je és v ég e, h a n e m a m á s e m b e re k é v e l e g y ü tt te lje s e g é sz n e k c s a k a lk o tó ré sz e . E b b ő l k ö v e tk e z ik , h o g y e g y ü tte s e n , tu d á s u n k a t, k é p e s s é g e in k e t és k é s z s é g e in k e t ö ssz e a d ­ v a, k é sz e k v a g y u n k a tá rs a d a lo m e lő tt á lló f e la d a to k m e g v a ló s í­ tá s á r a . I t t n e m a r r ó l v a n szó, h o g y m in d e n k i u g y a n a z t a d ja (h isze n azzal n e m le s z ü n k eg észek ), h a n e m a rró l, h o g y k ü lö n b ö z ő d o lg o k a t a d u n k össze a h h o z , a m ir e s z ü k s é g ü n k v a n . A jö v ő b e n e z é r t k e ll m in d e n k in e k (de n a g y o n !) é r te n ie a h h o z , a m it csin ál, h o g y a z így ö ssz e a d o tt d o lg o k b ó l n a g y tá r s a d a lm i h o z z á é rté s le g y e n . Ez a f a j­ ta ö ssz ea d ás a z o n b a n azo n o s n e m ű , az o n o s v ilá g n é z e t, id e o ló g ia i é r té k r e n d s z e r ta la j á n álló d o lg o k a t té te le z fel. A z id e o ló g ia , a v i­ lá g n é z e t k é r d é s é b e n te h á t azo n o s n e v e z ő re k e ll ju tn u n k . A s o k ­ o ld a lú s á g k é rd é s e p e d ig , a z t h isz e m , a k k o r k e r ü l a h e ly é re , h a azt m o n d ju k , h o g y az e m b e r s a j á t k é p e s s é g e it le sz k é p e s fe jle sz te n i. T e h á t eg y o ly a n tá r s a d a lo m b a f o g u n k e lju tn i, a m e ly le h e tő v é te ­ szi az e m b e r s z á m á r a s o k o ld a lú s á g a — v a g y in k á b b m in d e n o ld a ­ lú s á g a , b e n n e s z u n n y a d ó te h e ts é g e — k ife jle s z té s é t. — H o g y a n k é p z e ljü k el a v á lto z á s t és e r e d m é n y e it? — Ú g y, h o g y az e m b e r g o n d o lk o d á s á t e g y re in k á b b tu d o m á ­ n y o s a la p o k r a h e ly e z z ü k . E n g e ls m o n d ta a F e u e r b a c h - té z is e k b e n , a m ik o r a filo z ó fiá k k ö z ö tti k ü lö n b s é g e k rő l b e s z é lt: m in d e n e d ­ d ig i filo z ó fiá n k a m e g v á lto z ta tá s t tű z i k i célul. A m e g v á lto z ta tá s ­ h o z p e d ig m in d e n k é p p e n is m e r n ü n k k e ll a n n a k te rm é s z e té t, tö r ­ v é n y s z e rű s é g e it, a m it m e g a k a r u n k v á lto z ta tn i. A sz o c ia liz m u s a n a g y tö m e g e k tu d a to s te v é k e n y s é g é n , a tu d a to s s á g o n fe lé p ü lő tá rs a d a lo m . A z e m b e r t p e d ig tu d a to s lé n n y é e lső d le g e se n — a n é l­ k ü l, h o g y a m ű v é s z e te k h u m a n is z tik u s á ta la k ító je le n tő s é g é t k é t­ sé g b e v o n n á m — a tu d o m á n y teszi. E b b ő l k ö v e tk e z ik a fe la d a t, h o g y az e m b e r t a jö v ő b e n m é g jo b b a n k a p c s o la tb a k e ll h o z n i a tu d o m á n n y a l. A z in d ítá s s z e m p o n tjá b ó l e n n e k a la p v e tő e n k é t m ó d ja le h e ts é g e s . A z eg y ik , a m it az isk o la c s in á l: tis z ta f o r m á já ­ b a n t a n í t j u k m e g a tu d o m á n y t. M á sik m ó d ja a m e g le v ő e m b e ri g y a k o r la t o ld a lá ró l tö r té n ik . P é ld á u l a z t m o n d ju k : ez t c s in á lju k , íg y c s in á ltu k , de h o ln a p tó l k e z d v e m á r e m íg y c s in á lju k . E b b e n a f o ly a m a tb a n az e m b e r e g y ü tte s e n is m e ri m e g az e lm é le te t é s a g y a k o r la to t. — K o r u n k k ö z tu d o tta n n e m c s a k a szo c ia liz m u s , h a n e m a tu ­ d o m á n y o s - te c h n ik a i fo r r a d a lo m k o r a is. A tu d o m á n y m e g h a tá r o z ­ za a z e m b e r m in d e n te v é k e n y s é g é t, k ö z v e tle n te r m e lő e r ő v é v á lik . E z a je le n s é g ta p a s z ta lh a tó a fe j l e t t tő k é s o r s z á g o k b a n is. V a jo n b e s z é lh e tü n k -e o tt is a k u ltu r á lis fo r r a d a lo m ró l? P ró b a fú rá so k M ű v e lte b b tá r s a d a lm a t a k a r u n k . T á r s a d a l­ m i, g a z d a s á g i f e jlő d é s ü n k fe lk é s z ü lte b b , s o k o ld a lú a n m ű v e lt e m b e r e k e t k ö v e te l. K u ltu r á lis f o r r a d a lm u n k e d d ig i e r e d m é ­ n y e i e lis m e ré s re m é ltó a k , d e je le n tő s azo k sz á m a , a k ik m ű v e ltsé g e , k u ltu r á lis ig é n y e i e lm a r a d n a k a ttó l, a m it a tá r s a d a lo m M i e n n e k a z e lm é le tn e k a la p v e tő té v e d é s e ? A z b iz to s, h o g y tö r té n e le m á lta l f e lt e tt k é r d é s e k r e m in d k é t tá r s a d a lm i r e n d n e k v á la s z o ln ia k e ll. A te rm e lő e rő k fe jlő d é s e m in d k é t o ld a lo n f e lv e ti a tu d o m á n y o s - te c h n ik a i f o rr a d a lo m k é r d é s e it, a m e ly e k e t m eg k e ll o ld a n i. D e h o g y e z e k e t a k é r d é s e k e t, f e la d a to k a t h o g y a n o ld ­ já k m eg , m ily e n n a g y tö m e g e k b e v o n á s á v a l, m ily e n g y o rs a n , k i­ n e k a k á r á r a é s k in e k a h a s z n á ra , a z m in d ig a te rm e lé s i v isz o ­ n y o k tó l fü g g . E z e k e t a v á la s z a d á s n á l n e m le h e t k ik a p c so ln i. M e rt m á s a k a p ita lis ta k iz s á k m á n y o lá s o n a la p u ló te rm e lé s i v isz o n y és m á s a sz o cia lista. Á lta lu k , d e é r te m — m o n d ja a tő k é s. I t t te h á t n e m le h e t azo n o s k u ltu r á r ó l, k u ltu r á lis f o rr a d a lo m r ó l b eszé ln i. A z id e o ló g ia i v á la s z a d á s t e b b e n a k é r d é s b e n n e m le h e t k ik a p c s o l­ n i, é s p u s z tá n c s a k a te c h n ik a i, g a z d a s á g i s z e m lé le te t é r v é n y e s í­ te n i. Ez a la p v e tő e n h a m is ú t. N e k ü n k a k u ltu r á lis f o r r a d a lo m r ó l sz ó lv a a b b ó l a z e g y s z e rű le n in i m o n d á s b ó l k e ll k iin d u ln i, a m e ly összes m ű v e in e k k é s z ü lő 5 1 -ik k ö te té b e n lesz o lv a s h a tó : p r o le t á r k u ltú r a e g y e n lő k o m m u ­ n iz m u ssa l. A m i a z t je le n ti — m e r t m i M a g y a ro rs z á g o n m é g a sz o ­ c ia liz m u s é p íté s é n é l t a r t u n k — , h o g y a k u ltu r á lis h a la d á s a sz o ­ c ia liz m u s g y a k o r la ti te tte ib e n v a n je le n , m in d e n b e n . H o g y e b b e n m ily e n e s z k ö z ö k e t h a s z n á lu n k , é s m ily e n ü te m e t d ik tá lu n k , a z a tá r a s a d a lo m f e jle tts é g é tő l, a z o b je k tív és s z u b je k tív fe lté te le k tő l fü g g . M in t m in d e n fo rr a d a lo m , a k u ltu r á lis f o r r a d a lo m is c sa k a le g sz é le se b b tö m e g e k a k t ív te v é k e n y s é g e ú t j á n v a ló s u l m eg, a m i e ls ő s o rb a n m o z g a lm i je lle g ű m u n k á t, r é s z v é te lt, te v é k e n y s é ­ g e t ig é n y e l. N e m v é le tle n te h á t, h o g y a p á r t — k ü lö n ö s e n a z u tó b b i é v e k b e n — s o r r a v e tte v iz s g á la t a lá a k u ltú r a k ü lö n b ö z ő te r ü le te it, és h a tá r o z ta m e g a te n n iv a ló k a t. M e rt n in c s m á s ú t, c s a k ez a z e g y v e z e th e t f e la d a ta in k k ív á n t, g y o rs m e g o ld á sá h o z . A k u ltú r a ü g y é t — a sz o c ia liz m u s f o rr a d a lm i c é ljá b ó l k iin d u l­ v a — p o litik a i m o z g a lm i f e la d a tt á te s s z ü k és e n n e k r e n d e lü n k a lá m in d e n e g y e b e t. A f e la d a t n a g y s á g á b ó l k ö v e tk e z ik , h o g y ez n e m k e v é s e m b e r d o lg a , h a n e m k o m p le x , ö s s z tá rs a d a lm i m o zg ás, a m e ly a z e m b e r i te v é k e n y s é g v a la m e n n y i á g á t á tfo g ja , a z e m ­ b e r e k e g é sz é re k ite r je d , so k o ld a lú , a v a ló s á g á lta l b e fo ly á s o lt, a v a ló sá g á lta l tá m a s z to tt ig é n y e k b ő l és e z e k fe lis m e ré s é b ő l fa k a d . S u ly o k L ászló k o ra , s a v á lto z á s o k a t el le h e t sz e n v e d n i, d e az e m b e r e v á lto z á s o k tu d a to s , cse le k v ő ré sz e se is le h e t. E z t az d ö n ti el, h o g y az e m b e r e k m e n n y ir e k é p e s e k b első s z ü k s é g ­ le tü k k é , é le tm ó d ju k é s é le tf e lfo g á s u k sz e r­ v es ré sz é v é te n n i a z ú j sz o c ia lista k u ltú r a e ls a já títá s a ir á n ti ig é n y t. E rr e k é n y s z e rít a m a é s a h o ln a p ; d e v a jo n k é n y s z e r ít- e m in ­ d e n k it. ki tu d n a e lé g íte n i, s m é g jo b b a n e lm a r a d a t ­ tó l, a m it a tá r s a d a lm i fe jlő d é s m e g k ö v e te l. S e g íte n i a k a r ju k a m ű v e lő d é s ü g y é t, h o g y a re n d s z e r e s é s ta r t a lm a s m ű v e lő d é s a tö ­ m e g e k é le tv ite lé n e k s z e r v e s ré sz é v é v á l­ j on. M e rt k o r u n k , a f o rr a d a lm i v á lto z á so k 4 — A tu d o m á n y o s - te c h n ik a i f o r r a d a lo m v a ló b a n n e m c s a k a sz o c ia lista o rs z á g o k b a n , h a n e m a k a p ita lis ta , s ő t a n e m z e ti k a p i­ ta liz m u s ú t j á r a lé p ő fe jlő d ő o rs z á g o k b a n is e g y r e jo b b a n é r v é n y e ­ sü l. Ez eg y v ilá g o t m e g h a tá ro z ó té n y e z ő , a m e ly n e k te rm é s z e te s e n v a n n a k e g y f o r m á n é r v é n y e s je lle m z ő i. D e c s a k a te rm e lő e rő k v o ­ n a tk o z á s á b a n , é s n e m a te rm e lé s i v is z o n y o k é b a n . P é ld á u l a s z á ­ m ító g é p e k v a g y a k e m iz á lá s n a g y o b b s z e re p h e z ju tá s a n ö v e k v ő is m e r e te k e t k ö v e te l az e m b e r tő l, h a t a g o n d o lk o d á s ra m in d a szo ­ c ia lista , m in d a k a p ita lis ta k ö rn y e z e tb e n . T u la jd o n k é p p e n e n n e k a la p já n s z ü le te tt e g y elé g g é e l te r je d t é s v e s z é ly e s e lm é le t, m e ly s z e r in t az e m b e r i k u ltú r a f e jlő d é s é b e n le z á r u lt az a s z a k a sz , a m i­ k o r a k u ltu r á lis f o r r a d a lo m lé n y e g é t a z id e o ló g ia h a tá r o z ta m eg . K é p v is e lő i a z t á llítjá k , h o g y m a m á r n e m le h e t b e s z é ln i sz o c ia lis­ ta és n e m sz o c ia lista k u ltu r á lis ú tr ó l, m iv e l a z t az ö ssz e m b e ri fo ly a m a to k h a tá r o z z á k m eg . G Á SPÁR M IHÁLY, m űvezető, 30 éves. A S alg ó tarján i K ohászati Ü zem ek h en g erm ű ­ v ének lak ato s részleg ét irá n y ítja . A gyár egyik leg k o rszerű b b term elő ü zem én ek m ech a­ n ik u s k a rb a n ta rtá sá é rt, z a v a rta la n üzem elé­ séért felel. 42 m u n k ás ta rto zik a keze alá. — M ű v e lt e m b e r n e k t a r t j a m a g á t? — Ig e n is, m e g n e m is — v á la sz o l. — H a a h h o z v is z o n y íto m m a g a m , a k i tő le m k e ­ v e s e b b e t tu d , a k k o r ig e n , h a v is z o n t eg y tu d ó s h o z m é re m m a g a m a t, a k k o r m á r n e m ... — Ö n s z e r in t a m ű v e lts é g e t az h a tá r o z ­ za m eg , h o g y v a la k i s e g é d m u n k á s v a g y p ro fe ssz o r? K ic s it tö p re n g , a z u tá n m e g fo g a lm a z z a a v á l a s z t: — A h h o z , h o g y v a la k i p r o fe s s z o r le g y e n , e lő b b m ű v e lts é g e t, h e ly e s e b b e n k e llő t u ­ d á s t k e ll s z e re z n ie , e g y é b k é n t n e m le h e tn e e g y e te m i ta n á r . A z o n b a n a s e g é d m u n k á s is le h e t m ű v e lt e m b e r, h isz e n a m ű v e lts é g �n e m p u s z tá n c sa k a m e g s z e rz e tt is m e r e te k b ir to k lá s a . E g y á lta lá n o s is k o lá t v é g z e tt se­ g é d m u n k á s is le h e t m ű v e lt e m b e r, h a n e m is v é g e z k ö z é p is k o lá t v a g y e g y e te m e t, v i­ sz o n t é rz é k e n y m a r a d a k u ltú r á r a . — E lfo g a d o m , h o g y n a g y o n fo n to s a k u ltú r a ir á n t i é rz é k e n y s é g , a z o n b a n h iá b a é rz é k e n y v a la k i, h a n e m s a já t íto tta el a is m e r e te k e t — m o n d h a tn á m : m ó d s z e re k e t — a g y o r s a n fe jlő d ő k u ltú r a b e fo g a d á s á ra . E rrő l m i az ön v é le m é n y e ? — N e m a v i t á é r t m o n d o m , d e is m e r e k k é tk e z i m u n k á s o k a t, a k ik c s a k az á lta lá n o s is k o lá t v é g e z té k el, m é g is m ű v e lte k . A z ig az, h o g y n e m is m e r ik a g ö rö g ir o d a lm a t v a g y a r ó m a i jo g o t, d e fe g y e lm e z e tte k , tis z te ssé g e se n és s z a k é rte le m m e l v é g z ik a m u n k á ju k a t, v a n v é le m é n y ü k a k ö z é le trő l, és sz ív e s e n á ld o z n a k s z a b a d id ő t a k ö zö s­ s é g é rt. Ez az id ő se b b k o ro s z tá ly , a m e ly r e m á r n e m v o n a tk o z ta th a tó a p á r t p r o g r a m n y ila tk o z a tá n a k e g y ik k ité te le , m is z e rin t: „ Á lta lá n o s s á k e ll te n n i a f e ln ö v e k v ő n e m ­ z e d é k k ö z é p fo k ú is k o lá z o tts á g á t” . Ez a n e m z e d é k a g y a k o r la t k ö z é p is k o lá já t j á r t a k i, s ő t s o k a n a g y a k o r la t, az é le t e g y e te m é t. A z t v is z o n t e lism e re m , h o g y a f ia ta lo k n a k k e ll a k ö z é p isk o la . — Ö n m e d d ig ju to t t? — G é p ip a r i te c h n ik u m o t v é g e z te m , S a lg ó ta r já n b a n . . . itt — Ö n v e z e tő , ú g y é rz i, h o g y a je le n le g i b e o s z tá sá h o z ez a v é g z e tts é g e le g e n d ő ? — A v é g z e tts é g , a z ig e n , d e a tu d á s e lő b b -u tó b b k e v é s le sz — m o n d ja . — E z é rt k e ll re n d s z e r e s e n k a r b a n ta r ta n i, a k á r c s a k a te rm e lő b e re n d e z é s e k e t. G y a k r a n f o r g a ­ to m a s z a k k ö n y v e k e t, s ig y e k sz e m m e g is ­ m e rk e d n i m in d e n ú jja l, a m i a k ö z v e tle n m u n k a te r ü le te m e t é r in ti. — S z e re t o lv a sn i? — Ig e n , s n e m c s a k — v a g y n e m e lső so r­ b a n — s z a k k ö n y v e k e t. M iv e l a fe le sé g e m is s z e re t o lv a sn i, m á r ö s s z e g y ű jtö ttü n k v a g y ö t-h a ts z á z k ö te t k ö n y v e t. A k ö n y v s z e r e te té r e n e v e ljü k a k is f iu n k a t is, a k i m o st v é g z i az első o sz tá ly t. — M ié rt o lv a s? — V a ló s z ín ű , n e m a z t v á la sz o lo m , a m it v á r tő le m . N a g y o n g y a k r a n a s z ó ra k o z á ­ s é r t. T e h á t n e m ú g y ü lö k le o lv a sn i, h o g y m o s t a z é r t o lv a so k , m e r t m e g a k a r o k is­ m e r n i eg y k o r t a re g é n y b ő l, h a n e m m e rt é r d e k e l a r e g é n y tö r té n e te . P e rs z e k ö z b e n m e g is m e re m a k o r t, m e g s o k m in d e n t — d e sz ó ra k o z v a . N a g y o n s z e re te m p é ld á u l az é le tr e g é n y e k e t. — T e le v íz ió ju k v a n ? — Ig e n . R e n d s z e re s e n n é z z ü k is, m e r t h á z o n k ív ü li s z ó ra k o z á s ra n e m v á lla lk o z ­ h a tu n k a g y e r e k m ia tt. E b b e n a r e n d s z e ­ r e s s é g b e n a z o n b a n ig y e k s z ü n k s z ig o rú a n v á lo g a tn i. A f ilm e k e t r e n d s z e r in t m e g n é z ­ zü k , é n p é ld á u l m in d e n g y á r i r ip o r tm ű s o r t. A fe le sé g e m a D e ltá t k e d v e li. N e m v é le t­ len , h isz e n a k ó r h á z b a n d o lg o z ik , d ié tá s ­ n ő v é r. — S h a a k is f iú id ő s e b b lesz? — I s m é t j á r u n k s z ín h á z b a , s s z e r e tn é n k v a ló ra v á lta n i e g y n a g y v á g y u n k a t . . . — M i az a v á g y ? — M e g is m e rn i az o rsz á g o t. K ü lö n ö s e n a n é p i é p íté s z e te t. B e já r n i a v id é k i m u z e á lis é rté k e k e t. . . — Ú g y érz i, ez h iá n y z ik a m ű v e lts é g é ­ b ő l? — N em tu d o m , n e m é rz e m , d e te ts z ik . R é sze a m ű v e lts é g n e k , b iz o n y o s, d e a m u n ­ k á m b a n n in c s r á s z ü k sé g e m . I n k á b b csak a é le te m e t g a z d a g ítja . A m u n k á m h o z so k ­ k a l in k á b b k e ll a p o litik a , a g a z d a s á g p o li­ tik a is m e re te . H o g y é rts e m a n a p i k é r d é ­ se k e t, d e m e g is é rte s s e m a z e m b e r e im ­ m el. É s v ita k é p e s le g y e k v e lü k , h a e r r e k e ­ r ü l sor. E z é rt is v é g e z te m el a M a r x is ta — L e n in is ta E sti K ö z é p isk o lá t. — M e g é rti m a g á t a m u n k á s o k k a l? — Ig e n . J ó k is g á r d a a m ié n k . T ö b b s é ­ gében szak m u n k áso k — n éh án y an k ét s z a k m á t is m e r n e k é s tu d n a k — , s jó n é h á ­ n y a n b e t a n ít o tt m u n k á s o k . S z a k m u n k á ­ s a in k k ö z ü l sz á m o s a n m e g o ld já k a le g b o ­ n y o lu lta b b f e la d a to k a t is, m e r t a h e ly z e ­ te k r á k é n y s z e r ítik ő k e t, d e az e lm é le ti m u n k a m á r n eh ezeb b en m egy. — S z o c ia lista b r ig á d ? — S z o c ia lista b r ig á d b a n d o lg o z u n k , s b e c s ü le tte l te lje s ítjü k v á lla lá s a in k a t a te r ­ m e lé s b e n . D e a ta n u lá s , a z é le tm ó d n e h e ­ z e n a la k u l. N e m j u t r á id ő , m in d e n k i m e g y a m a g a d o lg a u t á n . . . — N e m le h e t k ia la k íta n i b a r á ti k ö r t? — É p p e n a n a g y r o h a n á s m ia tt n in c s k ia la k u lt, ö ssz e sz o k o tt b a r á ti k ö r. D e ta lá n jó is, m e r t az á lla n d ó b a r á ti k ö r b e n a té ­ m a is á lla n d ó . . . NÉM ETH PÉTER, é v v e l e z e lő tt v é g z e tt ö s z tö n d íj a s a k é n t . A g é p észm érn ö k . N égy M is k o lc o n , a v á l l a l a t 27 é v e s s z a k e m b e r a szám ítóközpontban k ezdte a p ály afu tását, je ­ lenleg a m unkaszervezési csoport vezetője. Ő a fiatal m ű szak iak és közgazdászok ta n á c sá ­ n ak titk á ra , s egy alap szerv ezetn ek a K ISZtitk á ra . — Ö n é v e k e t tö ltö tt M isk o lco n , a z o r ­ sz á g m á s o d ik v á r o s á b a n , s o k k a l jo b b k u l ­ tu r á lis , m ű v e lő d é s i le h e tő s é g e k é s k ö r ü l­ m é n y e k k ö z ö tt, m in t itth o n S a lg ó ta r já b a n . H o g y a n íté li m e g az itth o n i h e ly z e te t? — N e h a s o n líts u k ö ssze a k é t v á ro s t, m e r t to rz k é p e t k a p u n k . A n n y i b iz o n y o s, h o g y e g y n a g y v á r o s b a n m e g h a tá ro z ó sz e ­ r e p e t já ts z ik a f e jlő d é s b e n a h e ly i k u ltú r a . E n n e k a lé te v isz o n t r é s z b e n a h a g y o m á ­ n y o k o n m ú lik , ré s z b e n azo n , h o g y v a n n a k - e k is u g á rz ó in té z m é n y e k a v á r o s b a n é s m i­ ly e n az é rte lm is é g . L e h e tő s é g e in k m á r v a n ­ n a k , c s a k n e m h a s z n o s ítju k e z e k e t. V a la ­ h o g y a n n e m tu d m e g h o n o s o d n i az a f a jt a k lu b é le t, a m i a z e g y ik a la p ja a k ö zö sség i k u ltú r á ló d á s n a k . J ó n a k ta r to m a T IT -b e n m ű k ö d ő é r te lm is é g i k lu b o t, a z o n b a n a z o r­ v o so k o n k ív ü l m á s é r te lm is é g ie k r i t k á n lá ­ to g a tjá k . — V é le m é n y e s z e r in t o d a k e lle n e já r n i a jo g á s z o k n a k , a p e d a g ó g u s o k n a k v a g y a k o ­ h á s z o k n a k is? — N e íg y fo g a lm a z z u k m eg , h o g y o d a ! O d a is. L e h e tn e m á s h o v á is, h a le n n é n e k k lu b o k . D e n in c s e n e k . P e d ig jó le h e tő s é g e t k ín á l a T u d o m á n y o s I s m e r e tte r je s z tő T á r ­ s u la t a m o d e r n s z é k h á z á v a l, e s e tle g a J ó ­ zsef A ttila M e g y ei M ű v e lő d é si K ö z p o n t, d e itt v a n a k ö z v e tle n k ö z e lü n k b e n a K o h á sz M ű v e lő d é si K ö z p o n t, v a g y a T e c h n ik a H á ­ za, a m e ly e g y é b k é n t is ily e n c é lt h iv a to tt sz o lg á ln i. A M ű sz a k i és T e r m é s z e ttu d o m á ­ n y i E g y e s ü le te k S z ö v e tsé g e s z é k h á z h iá ­ n y á b a n k e v é s b é tu d ja k if e jte n i a h a tá s á t. A k ü lö n b ö z ő e g y e s ü le te k a s z ig o rú a n v e t t s z a k m a i é r d e k lő d é s n e k m e g fe le lő e n z á r ta k , a te v é k e n y s é g ü k az é r d e k e lt s z a k e m b e r e k s z ű k k ö r é r e k o r lá to z ó d ik . A k lu b é le t n y i­ to tta b b , s le h e tő s é g e t n y ú jt a b a r á tk o z á s ra , s z ó ra k o z á s ra is. 5 �— T e h á t v a n n a k le h e tő s é g e in k és m é g s in c se n e k . E b b e n az e s e tb e n h o g y a n o ld ja m e g e g y f ia ta l é r te lm is é g i a m ű v e lő d é s i p r o b lé m á it? — E lő b b a z t k e lle n e tis z tá z n i, h o g y v a n ­ n a k - e ily e n p r o b lé m á k a f ia t a l é r te lm is é ­ g ie k k ö ré b e n , s m ily e n e k ez e k a p r o b lé ­ m á k . A z is m e re ts é g i, b a r á ti k ö rö m b ő l t u ­ d o k k iin d u ln i. N os, v a n n a k ily e n g o n d ja in k . E ze k a g o n d o k a z o n b a n n e m a le h e tő s é g e k m ia tti g o n d o k , m é g h a sz ű k ö se k is a le h e ­ tő sé g e k . M e rt S a lg ó ta r já n b a n le h e t já r n i s z ín h á z b a , m o z ib a — f ilm e k e t is le h e t l á t ­ n i — , le h e t s p o r to ln i, sz ó ra k o z n i. A le g n a ­ g y o b b a k a d á ly a z idő. A le g tö b b e m b e r n e m tu d g a z d á lk o d n i a z i d e j é v e l . . . — E z t m a g á r a is v o n a tk o z ta tja ? — S a jn o s, ig e n . A m u n k a h e ly i e lfo g la lt­ s á g o m ig e n s o k ir á n y ú , s o k m in d e n b e n k e ll fe le lő ssé g g e l d ö n te n i. Ez b első fe s z ü lts é g e ­ k e t okoz. N y ilv á n a n a g y o b b r u tin k ia la ­ k u lá s á v a l ez m e g sz ű n ik . A n y u g o d ta b b k i­ lá tá s o k e lle n h a t a z o n b a n a k ib o n ta k o z ó tu d o m á n y o s - te c h n ik a i fo rr a d a lo m . A fe jlő ­ d é sse l e g y ü t tjá r a r é s z te r ü le te k b ő v ü lé se , s íg y e g y -e g y p r o b lé m á t s o k o ld a lú a n k e ll v iz sg á ln i. Ez p e d ig e lk é p z e lh e te tle n a sz a ­ k a d a tla n s z a k m a i ö n k é p z é s — v a g y ta n f o ­ ly a m i to v á b b k é p z é s — n é lk ü l. A z e m b e r m a g á n é le té b e b e tö r t a s z a k iro d a lo m s e g y ­ r e n a g y o b b h e ly e t k ö v e t e l .. . — T a p a s z ta la ta im s z e r in t a f ia ta l m ű ­ s z a k ia k n e m c s in á ln a k le lk iis m e r e ti k é r ­ d é s t a s z a k iro d a lo m o lv a sá sá b ó l. — Ig e n , v a ló b a n . N e m tu d o m , m ié rt. E n g e m p é ld á u l id e g e sít, h a n e m tu d o k v a ­ la m it, s n e m n y u g sz o m , a m íg v á la s z t n e m ta lá lo k a p ro b lé m á m r a . — S z é p iro d a lm a t is o lv a s? P o n to s a b b a n , ju t- e id e je a s z é p iro d a lo m m a l is m e r k e d n i? — R itk á n j u t r á id ő m , p e d ig s z e r e te k o lv a sn i. A k ö n y v e k ir á n t i s z e r e te tr e n e v e ­ le m a k ö r n y e z e te m e t is. A z o lv a sá si v á g y fe lk e lté s é b e n s o k a t s e g ít a K IS Z -a la p s z e r­ v ez eti o lv a só m o z g alo m . T ö b b e n e lo lv a s n a k eg y k ö n y v e t, s e g y -e g y b e s z é lg e té s k e r e té ­ b e n m e g v ita tju k . A v ita tk o z á s a z a m ib e n a le g jo b b a n le h e t c é lt é rn i. — E g y á lta lá n ju - e id e je sz ó ra k o z á s ra , v a g y m in d ig a k o m o ly d o lg o k é r d e k lik ? — V a ló s z ín ű j u t n a id ő s z ó ra k o z á s ra is, csak jo b b a n k e lle n e g a z d á lk o d n i az id ő v el. A lig h o g y m e g o ld o k e g y fe la d a to t, m á s ik h á ro m v á r a m e g o ld á s ra . P e rs z e n e m c s a k a k ö z v e tle n b e o s z tá so m b ó l a d ó d ó m u n k á k , ha n e m a tá r s a d a lm i f u n k c ió k k a l e g y ü ttjá r ó f e la d a to k is . . . — E n n y ir e le k ö ti a K IS Z -a la p s z e rv e z e t és a f ia ta l m ű s z a k ia k é s k ö z g a z d á sz o k ta ­ n ác sa ? — K IS Z - titk á r m o st le tte m , s az F M K T ba n se m r é g e n te v é k e n y k e d e m . D e n e m ­ cs a k e n n y i v a n . V e g y ü k p é ld á u l c s a k a S zerv ezési é s V e z e té si T u d o m á n y o s T á r s a ­ ságot, a h o l a N ó g rá d m e g y e i s z e rv e z e t v e ­ zetőségi ta g ja v a g y o k . A B u d a p e s ti M ű sz a ­ ki E g y e te m in s t r u k to r a k é n t p e d ig ta n íto k , Ta lá n ez az u tó b b i n e m is f á r a s z t a n n y ir a — m e r t n a g y o n s z ív e s e n ta n íto k . M o n d h a ­ tom , h o g y ez h o b b y m . N e m c sa k e g y e te m ­ re k é s z íte k elő f ia ta lo k a t s le v e le z ő h a llg a ­ tó k k a l fo g la lk o z o m , h a n e m k ü lö n b ö z ő t a n ­ 6 fo ly a m o k o n is ta n íto k . Ö rö m m e l ta p a s z ta ­ lom , h o g y a z e m b e r e k b e n m e g v a n a z é r ­ d e k lő d é s a z ú j ir á n t, s n e m m in d e g y , h o ­ g y a n o k ta tju k ő k et. H a a z ú j is m e r e te k e t n e m a m e g le v ő is m e r e te k r e é p ítjü k , n e m ­ h o g y em b erek e t nem n y e rü n k m eg a ta ­ n u lá s n a k , h a n e m e g y e n e s e n e lr ia s z tju k ő k et. V aló ság o s m ű v é s z e t k ö ze l ju t n i az e m b e re k h e z , s m ic so d a ö rö m e t o k o z a t u ­ d ás á ta d á s a ... — S z é p e n fo g a lm a z . Ős z in té n b e v a llo m , h o g y a b e s z é lg e té s e le jé n g o n d o la tb a n m e g ­ v á d o lta m , c s a k n e m b e s o ro lta m Ö n t a sz a k ­ b a r b á r o k közé. H a d d k é rd e z z e m m eg te h á t, Ö n s z e r in t m ily e n n e k k e ll le n n ie e g y fia ta l m é rn ö k n e k ? — N e m le h e t o k o m s é r tő d é s r e a f e lté te ­ lezés m ia tt. S a jn o s , v a la m i v a n e b b e n a s z a k b a rb á rs á g b a n . S o k a n b e le le s ü n k e b b e a h ib á b a , g y a k r a n n e m is a m a g u n k h ib á i m ia tt. A m i p e d ig a k é r d é s t ille ti, n o s a f ia ­ ta l m ű s z a k i m in d e n e k e lő tt a s z a k m á já b a n le g y e n n a g y o n p rec íz, n a g y o n ig é n y e s. T ö ­ r e k e d je n a s o k o ld a lú s á g ra . A s z a k m a u tá n p e d ig a k ö z é le tb e n v a ló já r ta s s á g o t ta r to m fo n to s n a k . P o litik a i is m e r e te k , g y a k o r la t n é lk ü l n e m tu d o m „le r e a g á ln i” a tá r s a d a l­ m i in fo rm á c ió k a t, a m á so k g o n d o lk o d á s á t f o rm á ln i p e d ig m é g k e v é sb é . P e d ig m in t f ia ta l é r te lm is é g in e k ez is fe la d a to m . . . — E ln é z é s t a k ö z b e sz ó lá sé rt. N e m a k a ­ r o k k ö te k e d n i, d e az is m e r te tő je g y e k k ö ­ z ü l k im a r a d t a k u ltú r a is m e re te , az á lta lá ­ nos m ű v e lts é g fe jle sz té se . V a g y e z t m é g ­ se m s o r o lja id e ? — T e rm é s z e te s e n az is m e r te tő je g y e k k ö zé so ro lo m a z á lta lá n o s m ű v e lts é g e t, a k u ltú r á n a k a n ö v e lé sé t is. C s u p á n a z t n em tu d o m , m ily e n o rv o s s á g g a l g y ó g y íth a tn á m m e g ö n m a g a m a t, m ily e n m e g o ld á s sa l v o n ­ h a t n á m a k t ív k u ltu r á lis k ö z ö ssé g e k b e a m ű sz a k i e m b e re k e t. K U T I IS T V Á N , s z e rv e z é s i o s z tá ly v e z e tő , 43 é v e s . A f i a t a l o s t a r t á s ú é s g o n d o lk o d á s ú o k ­ l e v e le s k o h ó m é r n ö k é s o k le v e le s k o h ó i p a r i g a z d a s á g i m é r n ö k 1963-tól d o lg o z ik S a l g ó ta r ­ já n b a n . J e le n le g a S a lg ó ta rjá n i K o h á s z a ti Ü z e m e k s z e rv e z é s i o s z tá ly v e z e tő je . T á r s a d a l ­ m i e lf o g la lts á g a i k ö z ö tt j e l e n tő s s z e r e p e t j á t ­ s z ik a s z e rv e z é s s e l t ö r té n ő f o g la lk o z á s — h i ­ sz e n a S z e rv e z é s i é s V e z e té s i T u d o m á n y o s T á r s a s á g N ó g r á d m e g y e i S z e r v e z e té n e k t i t ­ k á ra. — Ö n s z e r in t m i a m ű v e lts é g ? — N e m a k a r o k o k o s a b b le n n i a h iv a ta ­ los m e g h a tá ro z á s n á l, íg y e n n e k a m e g fo ­ g a lm a z á s á r a sz o rítk o z o m . E s z e rin t a m ű ­ v e ltsé g le x ik á lis m e g h a tá ro z á s b a n a k u ltu ­ r á lis é r té k e k e g y é n i e ls a já títá s á n a k a fo k a . A m ű v e lts é g t e h á t az e m b e r n e k n e m s z ü le ­ t e t t a d o tts á g a , h a n e m az é le te fo ly a m á n k ü lö n b ö z ő k ö r n y e z e ti té n y e z ő k p o z itív és n e g a tív m o tiv á ló h a tá s á r a , e g y é n i a d o tts á ­ g a in a k , h a jla m a in a k in d íté k á b ó l a k tív t e ­ v é k e n y s é g e r e d m é n y e k é n t m e g sz e re z h e tő e m b e r i tu la jd o n s á g . . . — S m i a m ű v e lő d é s ? — A m ű v e lts é g m e g s z e rz é s é re a k tív te v é k e n y s é g . . . ir á n y u ló — A z elő b b f e ls o r o lta k h o g y a n é r v é n y e ­ s ü ln e k v a g y e g y á lta lá n é r v é n y e s ü ln e k -e az e m b e r e k n a g y o b b m ű v e lts é g re v a ló tö ­ re k v é s é b e n ? — H a a k ü lö n b ö z ő k ö r n y e z e ti té n y e z ő ­ k e t te k in te m , k e z d jü k a le g fo n to s a b b a l: F re d M a rg u lle s í r j a : „ O ly a n v ilá g b a n é lü n k , a m e ly b e n a tu d o m á n y é s a te c h n ik a h ih e te tle n ü l g y o rs ü te m b e n fe jlő d ik , s v e ­ lü k e g y ü tt a z é le t- é s m u n k a k ö r ü lm é n y e k is. A k i ezzel n e m tu d lé p é s t t a r t a n i — a k á r e g y é n , ü ze m , á lla m v a g y p á r t — , a z t a f e j­ lő d é s k ö n y ö r te le n ü l f é lr e to lja . A z e m b e r i­ sé g tö r té n e té n e k s o k sz á z e z e r e s z te n d e je a l a tt az e m b e r m o z g á s á n a k s e b e s s é g é t e g é ­ sz e n a 20. sz á z a d e le jé ig m in d ö s sz e a g y a lo ­ g o s s e b e s s é g é n e k a tíz s z e re s é re s ik e r ü l t fe l­ e m e ln i. A se b e ssé g to v á b b i m e g tíz sz e re z é se m á r n e m e g é sz e n 50 é v a l a tt m e n t v é g b e , a le g u tó b b i 20 é v b e n p e d ig ú ja b b száz szo ­ r o s á r a e m e lk e d e tt és e lé r te a k o z m ik u s s e ­ b e s sé g e t.” N os. m it m u ta t ez? N e m m á st, m in t a z t, h o g y a fe jlő d é s, a k ö r ü lö ttü n k lev ő v ilá g a la k u lá s a s z o ro n g a tó e rő v e l k é n y s z e ríti az e m b e r t tu d á s á n a k n ö v e lé ­ s é re . . . — E z t e lfo g a d o m , d e n e m g y ő z ö tt m eg a rr ó l, h o g y e z t a s z o ro n g a tó k é n y s z e rt e g y ­ fo rm á n é r z ik az e m b e re k . E rr ő l m i a v é le ­ m é n y e .? — Ig az, n e m é r z ik e g y f o r m á n a fe jlő d é s d ik tá lta k é n y s z e rt, m e r t é p p e n a k ü lö n b ö ­ ző tu d á s ta r ta lm a k , v a g y m ű v e lts é g ta r ta l­ m a k m ia tt n e m is é r e zh e tik e g y fo rm á n . A z e g y ik fo n to s f e la d a t le n n e é p p e n az, h o g y e z e k e t a n a g y o n is k ü lö n b ö z ő m ű v e lts é g ­ ta r t a lm a k a t k ö z e líts ü k eg y m á sh o z . P o n to ­ s a b b a n , f o k o z a to s a n e m e ljü k a z o k n a k a s z á m á t, a k ik k ö z é p isk o la i, fő isk o la i v a g y e g y e te m i v é g z e tts é g e t sz e re z n e k . F o n to s s z e r e p e t tu la jd o n íto k az is k o la i v é g z e tt­ sé g n e k , d e ez e n k ív ü l sz á m o s f o rr á s b ó l tá p ­ lá lk o z h a tn a k a tu d á s r a sz o m ja s e m b e re k . V e g y ü k i t t a h a tá r e s e te k e t. I t t v a n p é ld á u l az a u to d id a k ta e s e te . S z á ­ m o s p é ld á t le h e t e m líte n i L o m b K a tó tó l id ő sb . S z a b ó I s tv á n sz o b rá sz m ű v é sz ig , h o g y m ir e k é p e s e g y -e g y e m b e r, h a el a k a r é r n i v a la m it. E ze k a z e m b e r e k c s u p á n ö n ­ k é p z é sse l — d e n a g y o n k ita r tó ö n k é p z é sse l — , j u t o t t a k el é le tc é lju k ig . P e rsz e , az ö n ­ k é p z é s n e k n e m c s a k ily e n e s e te k b e n v a n sz e re p e , h a n e m a le g m a g a s a b b e g y e te m i k é p z e tts é g m e g sz e rz é se u tá n is. N a g y o n e g y s z e rű , h o g y m ié r t. A z é v s z á z a d e le jé n m e g s z e rz e tt d ip lo m a e g y é le tr e sz ó ló an b iz to s íto tta a z e g y é n tu d á s á t. M a n a p s á g p e d ig m á r ö té v e n k é n t fe le z ő d ik a tu d á s . T e h á t a k i n e m v esz f á r a d s á g o t m a g á n a k az ö n k é p z é s re , az c sa k n e v e z h e ti m a g á t m é r ­ n ö k n e k , d e n e m az . . . — O ly a n b e o s z tá s b a n d o lg o z ik , a h o l k ö z­ v e tle n k a p c s o la ta v a n a tu d o m á n y é s a g y a k o r la ti é l e t le g ú ja b b e re d m é n y e iv e l. A k ö z v e tle n g y a k o r la tá b a n is é r z é k e li a z ö n ­ k é p z é s je le n tő s é g é t? — H a d d é rz é k e lte s s e m e g y p é ld á n . A m i­ k o r é n az e g y e te m re já r t a m , m é g n e m t a ­ n u ltu n k m á tr ix - s z á m ítá s t. A zo k a f ia ta lo k p e d ig , a k ik m o s t k e r ü lte k k i az e g y e te m rő l, m á r tö b b n y e lv e n ” tu d n a k p ro g ra m o z n i. Ők m á r é r t i k a s z á m ítá s te c h n ik á t, a m it n e ­ k e m é s m á s o k n a k is m e g k e ll t a n u l n i . . . — Ö n eg y fo n to s o s z tá ly n a k a v e z e tő je . P re s z tíz s t c s in á l ab b ó l, h a a b e o s z to ttja i, v a g y v a la m e ly ik b e o s z to ttja tö b b e t tu d . s e z é r t „ h a j t ” v a g y m á s é r t? — K e ttő s a k é rd é s . E lő sz ö r, n e m c s in á ­ lo k p r e s z tíz s k é r d é s t ab b ó l, h a v a la m e ly ik �b e o s z to tta m tö b b e t tu d , m e rt m in d e n t e g y e tle n v e z e tő se m tu d h a t. Ig az, s o k a t t a ­ n u lo k , k é p z e m m a g a m , d e n e m a z é r t „ h a j­ to k ” , m e r t m in d e n k i fö lö tt a k a r o k á lln i, h a n e m e g y n a g y o n e g y s z e rű o k m ia tt: e n ­ g e m k ie lé g ít a m u n k a . S h a e b b e n a m u n ­ k á b a n a k a d á lly a l, is m e r e tle n d o lo g g a l t a ­ lá lk o z o m , a z t e l k e ll h á r íta n o m , m e g k e ll ism e rn e m . — T e h á t a z t v a llja , h o g y c s a k a in d íté k b ó l tá p lá lk o z ik a tu d á s v á g y ? b első — A b e lső in d ít é k n a k n a g y o n f o n to s a sz e re p e . É n e z t az a n y a g ia k e lé h e ly e z e m , m e r t b iz o n y o s a n y a g ia k is f o n to s a k a t u ­ d á s m e g sz e rz é sé h e z . D e n e m a z é r t k é p z e m , m a g a m , h o g y ezzel m in d tö b b é s tö b b a n y a g it sz e re z z e k . E g y sz ó v a l n e k e m a t u ­ d á s n e m eszk ö z a n a g y o b b a n y a g ia k h o z , h a n e m f o rd ítv a . S z ív e se n m e g v e sz e k a k á r k ö n y v e t, a k á r h a n g le m e z t, v a g y b á r m i m á s t, a m i az é n m ű v e lts é g e m e t, tu d á s o m a t sz o lg á lja . — A k ö r n y e z e té b e n , az ism e rő se i k ö r é ­ b e n is e z t v a lljá k az e m b e r e k ? — S z á m o sa n v a lljá k ezt, d e ta g a d já k is. A z é le t p é ld á i a z t lá ts z a n a k b iz o n y íta n i, h o g y ra g á ly o s a b b az u tó b b i. S o k k a l tö b b e n h a js z o ljá k az a n y a g ia k a t, m in t g y a r a p ítjá k a tu d á s u k a t. — Ö n r ő l a z t m o n d já k , h o g y k ita r tó a n ö sz tö n z i a b e o s z to ttja it, h o g y ta n u lja n a k . — N e m tu d o m , le h e t- e e z t m o n d a n i ró ­ la m . A z té n y , h o g y c s a k o ly a n b e o s z to tta k ­ k a l le h e t d o lg o z n i, a k ik re n d s z e r e s e n o lv a s­ n a k , lé p é s t ta r t a n a k s z a k te r ü le tü k , az á l ta ­ lá n o s m ű v e lts é g v á lto z á s á v a l. N á la m v a ló ­ b a n tö b b e n ta n u ln a k , d e h isz e n a m u n k á n k k ö v e te li m eg . N e m ré g ib e n e g y ism e rő sö m lá to g a to tt m e g a z o rs z á g m á s v id é k é rő l. S z in té n fő n ö k . S a m ik o r m o n d ta m n e k i, h o g y m e n n y ie n ta n u ln a k a k o lle g á k , e p é ­ s e n je g y e z te m e g : „M ég é n ö sz tö n ö z z e m a b e o s z to ttja im a t, h o g y ta n u lja n a k , h o g y h o ln a p tö b b e t tu d ja n a k , m in t é n ? ” N os, ily e n is v a n . V a n n a k fő n ö k ö k , a k ik a m á ­ sik elő l e lz á r n á n a k m in d e n in f o rm á c ió t, is­ m e re te t, n e h o g y m e g in o g jo n a f ő n ö k i ír ó ­ a s z ta l . . . A feln ő tto k ta tásró l je le n id ő b e n T á r s a d a lm i e s g a z d a s á g i fe jlő d é s ü n k zá lo g a , a m u n k a m a m á r e ls ő s o rb a n n e m s z á n d é k é s le lk e s e d é s , h a n e m tu d á s k é rd é s e . A h ­ hoz, h o g y tö b b e t d o lg o z z u n k , m é g elég v olt a fe lv ilá g o sító , m e g ­ g y ő ző szó é s a te n n ia k a r á s , a k ö zö s ü g y ir á n t i fe le lő ssé g é rz e t. T á r ­ s a d a lo m é p ítő , f e la d a ta in k m e g v a ló s ítá s a s o r á n e r e d m é n y é s le h e ­ tő ség , h o g y tö b b e n d o lg o z z u n k : a tö r té n e lm i v ív m á n y , a m u n k á ­ h oz v a ló a lk o tm á n y o s jo g k o n k r é t m u n k a h e ly e k e n , m u n k a a lk a l­ m a k b a n r e a liz á ló d o tt. A n n a k a z o n b a n , h o g y tö b b e n és tö b b e t d o l­ g o z z u n k , k o n k r é t h a t á r a i v a n n a k , s m a m á r e l ju to tt u n k a szo cia­ lis ta tá rs a d a lo m é p íté s é n e k a b b a a s z a k a s z á b a , a m ik o r a fe jlő d é s e g y e tle n le h e ts é g e s ú t j a a h a té k o n y a b b , e r e d m é n y e s e b b m u n k a . S z á m u n k r a a sz o c ia liz m u s n e m c s a k g a z d a g a b b o rs z á g o t, jo b b m u n k a k ö r ü lm é n y e k e t, n ö v e k v ő é le ts z ín v o n a la t je le n t, h a n e m te l­ je s e b b e m b e r i é le te t, é le tf o r m á t is. E z é rt m o n d h a tju k , h o g y m a a k ö z m ű v e lő d é s a tá r s a d a lm i é le t a z o n te rü le te , a h o l ta lá lk o z ik e g y ­ m á s s a l a tá rs a d a lo m é s az e g y é n é r d e k e , a p o litik a i, a g a z d a s á g i é s a k u ltu r á lis f e la d a t; e lő re h a la d á s u n k f e lté te le a m ű v e lte b b m u n k á s , a k é p z e tte b b , s o k o ld a lú b b s z a k e m b e r — e g y s z ó v a l a z a l­ k o tó e m b e ri m u n k a . E g y re tö b b e n fig y e ln e k fe l a r r a , h o g y m a m in d g y a k r a b b a n b e s z é lü n k , o lv a s u n k , h a llu n k k ö z m ű v e lő d é si k é r d é s e k r ő l, té m a le t t a m ű v e lő d é s , a ta n u lá s . T ö m e g e k is m e r ik f e l: a h h o z , h o g y h e ly t t u d ju n k á lln i a m u n k a p a d n á l, a k ö z é le t f ó ru m a in , h o g y t á ­ jé k o z ó d n i tu d ju n k a sz ű k e b b k ö zösség, v a g y a v ilá g d o lg a ib a n — t a n u ln u n k k ell. E g y re tö b b ta n á c s k o z á s , ú js á g c ik k té m á ja le t t a f e ln ő tto k ta ­ tá s is. H e ly z e té rő l, e r e d m é n y e ir ő l é s g o n d ja ir ó l, p e r s p e k tív á ir ó l so k — n é h a e g y m á s n a k e lle n tm o n d ó — v é le m é n y t h a llh a tu n k , ol­ v a s h a tu n k . T é n y , h o g y a z o k ta tá s , a k ö z m ű v e lő d é s tá r s a d a lm i ü g g y é v á lik n á l u n k : in d o k o lt te h á t, h o g y e lb iz a k o d o tts á g tó l, e l­ k e s e re d é s tő l, in d u la to k tó l és p ro b lé m a é r z é k e tle n s é g tő l m e n te s e n m e g k ís é re ljü k fe jlő d é s é t b e m u ta tn i, je le n h e ly z e té t f e ltá r n i és p e r s ­ p e k tív á it fe lv á z o ln i a N ó g rá d m e g y é b e n fo ly ó f e ln ő tto k ta tá s n a k . Ü z e m e k s o r a k e r e s s z a k m u n k á s o k a t, k ö z is m e rt té n y a m u n ­ k a e r ő h iá n y . G a z d a s á g i v e z e tő k k e r e s ik a s z a k m u n k á s - u tá n p ó tlá s le h e tő s é g e it. M a m á r e g y é rte lm ű , h o g y h iá b a s z id ju k az o k ta tá s ­ ü g y é r t fe le lő s v e z e tő k e t, a s z a k m u n k á s k é p z ő in té z e te k e t — a ttó l n e m le sz tö b b s z a k m u n k á s ta n u ló . D e m o g rá fia i h e ly z e tü n k is m e ­ r e té b e n a r r a k e ll f e lk é s z ü ln ü n k , h o g y a s z a k m u n k á s - u tá n p ó tlá s eg y r é s z é t a g y á r k a p u k o n b e lü l k e ll k e r e s n i: a b e t a n ít o tt m u n k á ­ so k b ó l, s e g é d m u n k á s o k b ó l k e ll s z a k m u n k á s o k a t k é p e z n i, az a n y a g m o z g a tá s t p e d ig g é p e s íte n i k e ll, h o g y a z o t t fe ls z a b a d u ló — S m i lesz a k k o r , h a a b e o s z to tt h o l­ n a p té n y le g tö b b e t tu d , m in t Ö n ? — N em e se m k é tsé g b e . E g y ré s z t m a g a m is ta n u lo k , lé p é s t ta r t o k a fe jlő d é sse l, a m e n n y ir e c s a k le h e t, m á s ré s z t b e o s z to tt­ k é n t is e l tu d o m k é p z e ln i a v ilá g o t. — A k i ta n u l, a z a z t is g o n d o lh a tja , h o g y e g y isk o la v a g y ta n fo ly a m m e g s z e r­ zése e g y e n e s e n v e z e tő i á llá s b a s e g íti. H a Ö n v a ló b a n s o k a t ta n u l, b e o s z to ttk é n t is el tu d ja k é p z e ln i az é le te t, a k k o r é r d e ­ m e s-e s o k a t ta n u ln i? — M ie lő tt e g y é r te lm ű v á la s z t a d o k , h a d d m o n d ja m el, h o g y s o k a n c s a k a b e ­ o sz tá st, a f e k e te a u tó t, a v ík e n d h á z a t, s m i­ e g y e b e t lá tjá k m a g u k e lő tt. A z e s z ü k b e se m j u t ta lá n , h o g y a m u n k á n a k sz é p sé g e és ö rö m e v a n . S n e m a c ím e k é rt, a r a n g o ­ k é r t m e g a s tá tu s z s z im b ó lu m o k b ir to k lá ­ s á é r t k e ll ta n u ln i. N e k e m az a v é le m é n y e m , h o g y a k k o r is é r d e m e s ta n u ln i, h a ezzel se m m ifé le m a g a s a b b b e o s z tá s, v a g y félsz o ­ b á n y i ír ó a s z ta l n e m já r . A z e m b e rtő l u g y a n is m in d e n t e lv e h e tn e k , d e a tu d á s t, a z t n e m . E z é rt é rd e m e s . P á d á r A n d rá s m u n k a e r ő v e l jo b b a n t u d ju n k g a z d á lk o d n i, a te rm e lé s s z o lg á la tá ­ b a á llíta n i. E g y é r te lm ű te h á t, h o g y a s z a k e m b e r p ro b lé m á in k m e g o ld á s á t — h o ssz a b b tá v o n is — a f e ln ő tto k ta tá s k e r e te i k ö z ö tt k e ll k e r e s n ü n k . A tö m e g e s m é r e tű f e ln ő tto k ta tá s le h e tő s é g e i a fe ls z a b a d u lá s u tá n a la k u lta k k i n á lu n k , f e ln ő tto k ta tá s i r e n d s z e r ü n k a sz o c ia lis­ t a k u ltu r á lis f o r r a d a lo m v ív m á n y a . N a p ja in k b a n a f e ln ő tto k ta tá s h a r m a d ik n a g y fe lle n d ü lé s é n e k le h e tü n k ta n ú i. A f e ln ő tto k ta tá s első h u llá m a tíz e z re k n e k a d ta m e g a le h e tő s é g e t — a n e g y v e n e s é v e k v é g é n é s a z ö tv e n e s é v e k e le jé n — , h o g y p ó to ljá k a z o k a t a m ű v e lts é g b e li h á t r á n y o k a t, a m e ly e k a m ú lt r e n d s z e r n e k az u r a l­ k o d ó o sz tá ly o k m ű v e lő d é s i m o n o p ó liu m á t b iz to sító , a d olgozó o s z tá ly o k a t s ú jtó is k o lá z ta tá s i p o litik á ja n y o m á n k e le tk e z te k . T ö ­ m e g e k s z e r e z té k m e g ú j m u n k a k ö r ü k — s o k a n : v e z e tő b e o s z tá s u k — e llá tá s á h o z s z ü k sé g e s is m e r e te k e t. A f e ln ő tto k ta tá s h ő s k o r á n a k je le n tő s e r e d m é n y e it s a jn o s n e m tu d tu k , ú g y m o n d , s z in te n ta r ta ­ n i. G a z d a sá g i é l e tü n k a k k o r i s z in tjé n m é g n e m v o lt p a ra n c s o ló s z ü k s é g s z e rű s é g a m a g a s a b b k é p z e tts é g , s e z é r t a ta n u lá s r a k é sz ­ te tő tá r s a d a lm i ö sz tö n ző re n d s z e r is k ia la k u la tla n v o lt. A z 1960-as é v e k k ö z e p é n a z o n b a n ú ja b b f e lle n d ü lé s k ö v e tk e z e tt b e a fe ln ő tto k ta tá s b a n . A m e z ő g a z d a sá g b ó l az ip a r b a á r a m ló k tö m e g e i fe je z ­ té k b e — m u n k a m e lle tt — á lta lá n o s is k o la i ta n u lm á n y a ik a t, a tá r s a d a lm i m u n k a m e g o s z tá s le g k ü lö n b ö z ő b b te r ü le te in d o lg o z ó k tíz e z re i s z e re z te k e s ti é s le v ele ző ta g o z a to k o n é r e tts é g it, s o k a n fe lső fo k ú o k le v e le t. E f e lle n d ü lé s k a m p á n y s z e r ű s é g e s z in te e lő re tu d h a tó v o lt: a f e ln ő tto k ta tá s b a n r é s z t v e v ő k n a g y tö b b s é g e e k k o r e g y é n i in d íté ­ k o k a la p já n ta n u lt. H iá n y z o tt az ü z e m , a m u n k a h e ly ö sz tö n ző e re je , s ő t e lé g g y a k o r i v o lt, h o g y a ro s s z u l é r te lm e z e tt c s o p o rté r ­ d e k a z ö s s z tá rs a d a lm i é r d e k — a ta n u lá s — e lle n h a t o t t : a m u n k a ­ h e ly e k s a já t, r ö v id tá v ú é r d e k e ik a la p já n ja v a s o ltá k , v a g y ta g a d ­ tá k m e g a to v á b b ta n u lá s i le h e tő s é g e k e t. A m u n k a h e ly i ö sz tö n zé s, tá m o g a tá s e lm a r a d á s a m ia tt m e g is m é tlő d ö tt a k o r á b b i, ig e n je ­ le n tő s m é r e tű v issz a e sé s. C sa k n é h á n y s z á m a N ó g rá d m e g y e i h e ly z e t é r z é k e lte té s é re . A z 1965 66. ta n é v b e n a f e ln ő tto k ta tá s b a n r é s z t v e t t: á lta lá n o s is k o lá b a n 1426 fő ; k ö z é p is k o lá b a n 3529 fő. A z 1970/71. ta n é v b e n : á lta lá n o s is k o lá b a n 294 fő ; k ö z é p is k o lá b a n 1925 fő. A m u n k a h e ly i ö sz tö n z ő k h iá n y á n tú l a z 1960-as é v e k v é g é n e g y r e n y ilv á n v a ló b b á v á lta k a f e ln ő tto k ta tá s i r e n d s z e r e g y é b p r o b lé m á i is. S z e rv e z e ti k e r e te i m e re v e k v o lta k , t a r t a lm a m e c h a ­ n ik u s a n ig a z o d o tt a n a p p a li ta g o z a to k ta n a n y a g á h o z . A lig n y ílo tt le h e tő s é g a r r a (p e d a g ó g ia i tö r e k v é s s e m v o lt), h o g y fig y e le m b e v e g y é k a f e ln ő ttk o r é le tk o r i s a já to s s á g a it, f e lt á r já k , é p íts e n e k a m u n k a s o r á n s z e r z e tt ta p a s z ta la to k r a , is m e r e te k re . 7 �K ö z b e n a z o n b a n e g y re e r ő te lje s e b b e n je le n tk e z te k a z o k a tá r s a d a lm i ig é n y e k , m e ly e k ú j r a é s s ü r g e tő e n v e t e tt é k fe l a f e l­ n ő tto k ta tá s , f e ln ő tt s z a k k é p z é s k é rd é s e it. M u n k a e r ő - ta r ta lé k a in k k im e r ü lte k , az ü z e m i r e k o n s tr u k c ió k u tá n tö b b s z a k k é p z e tt, to ­ v á b b k é p e z h e tő d o lg o z ó ra v a n s z ü k s é g ; a sz o c ia lista d e m o k ra tiz ­ m u s ta r ta lm a s a b b á té te le , a z ü z e m i d e m o k rá c ia e rő sö d é se , a h ely i s z e rv e k , te s tü le te k ö n á lló s á g á n a k n ö v e k e d é s e k é p z e tte b b , tá jé k o ­ z o tta b b e m b e r e k tö m e g é t ig é n y li. A sz o cia liz m u s n e m c s a k t á r ­ s a d a lo m fo rm á ló , h a n e m k o n k r é t e m b e r fo r m á ló e rő is: a sz o c ia liz ­ m u s é le tm ó d o t, te lje s e m b e r i é le te t je le n t — ez p e d ig m a m á r n e m k é p z e lh e tő el fo ly a m a to s m ű v e lő d é s , ö n m ű v e lé s é s tá rs a d a lm i m é r e tű k ö z m ű v e lő d é s n é lk ü l. A z e g y re in k á b b e g y m á s r a é p ü lő , k ö lc s ö n h a tá s b a n le v ő k ö z o k ta tá s é s k ö z m ű v e lő d é s k ö z ö tt h íd a f e ln ő tto k ta tá s : tá r s a d a lm i é rd e k , g a z d á s á g i s z ü k sé g le t, e g y é n i p á ly a k o r re k c ió s a lk a lo m , ú j is m e re te k , á lta lá n o s m ű v e ltsé g , s z a k ­ m a i k é p z e tts é g m e g s z e rz é s é n e k é s to v á b b fe jle s z té s é n e k le h e tő s é ­ ge, é s a tá r s a d a lm i m o b ilitá s e lő s e g ítő je e g y a r á n t. A z 1960-as é v e k e le jé n k e z d te k k ia la k u ln i a f e ln ő tto k ta tá s ú j, k o r s z e rű b b r e n d s z e r é n e k a k ö rv o n a la i. I n te n z ív k u ta tá s o k , k ís é r ­ le te k in d u lta k m e g a f e ln ő tto k ta tá s e lm é le ti é s g y a k o r la ti m ű h e ­ ly e ib e n , k e d v e z ő sz e m lé le tv á lto z á s k e z d e tt k ib o n ta k o z n i a g a z d a ­ sá g i s z f é r á b a n is. Ú j f e ln ő tto k ta tá s i f o rm á k , le h e tő s é g e k a la k u l­ t a k k i, m e g te r e m tő d ö tt a f e lté te le a n n a k , h o g y jo b b a n fig y e le m b e v e g y é k a f e ln ő tte k é le tk o r i s a já ts á g a it, é p íts e n e k a g y a k o r la t s o ­ r á n s z e r z e tt is m e r e te k re , ta p a s z ta la to k r a . A z ü z e m e k , m u n k a h e ­ ly e k n e m c s a k le h e tő v é te sz ik , d e m in d in te n z ív e b b e n ö sz tö n z ik is a d o lg o z ó ik to v á b b ta n u lá s á t. A f e ln ő tto k ta tá s to v á b b fe jle s z té s i le h e tő s é g e in e k k e re s é s e m e g y é n k m ű v e lő d é s p o ltik a i f e la d a ta i k ö z t m in d ig k ö z p o n ti k é r ­ d é s v o lt. s m a is az. A z ú j f o rm á k k e re s é s é b e n , a f e ln ő tto k ta tá s i k ís é r le te k k ö z ö tt o rsz á g o sa n is az é le n j á r t u n k : az a k ís é rle t, a m e ly r e a z 1967/68. ta n é v b e n M iz se rfá n , a b á n y a te le p m u n k á s s z á lló já b a n k e r ü lt sor, m a m á r b e v á lt és o rs z á g s z e rte e l te r je d t f e ln ő tto k ta tá s i fo rm a . (S a jn o s N ó g rá d b a n k ö ze l s e m t e r j e d t el o ly a n g y o r s a n é s o ly a n m é rté k b e n , m in t m á s m e g y é k b e n .) A k í­ s é r le t e r e d m é n y e a m a m á r k ö z is m e rt m a g á n v iz s g á r a e lő k é sz ítő ta n fo ly a m , a m e ly h e z az á lta lá n o s isk o la V II. e s V III. o s z tá ly a s z á ­ m á r a a k é t ta n fo ly a m te m a t ik á j á t feld o lg o z ó ta n á r i s e g é d k ö n y v e t is k ia d o tt a N é p m ű v e lé si In té z e t. M a m á r a d o lg o z ó k is k o lá ja (esti é s le v ele ző ta g o z a t) h a g y o ­ m á n y o s le h e tő s é g é n tú l v á la s z th a tja a d o lg o z ó a m a g á n v iz s g á ra e lő k é sz ítő ta n fo ly a m o t, v a g y eg y m á s ik ú j f e ln ő tto k ta tá s i f o rm á t, a r ö v id íte tt ta n u lm á n y i id e jű ta n f o ly a m o t is. E n n e k k e r e té b e n 4 h ó n a p a l a tt v a n le h e tő s é g az á lta lá n o s isk o la V II. v a g y V III. osz­ tá ly á n a k e lv ég z ésé re . A f e ln ő tto k ta tá s b a n r é s z t v e v ő dolgozó m a m á r n e m c sa k az is k o la p a d b a n ta n u lh a t, e g y r e tö b b ü z e m i k ih e ly e z e tt ta g o z a t m ű k ö d ik , és a m ű v e lő d é s i h á z a k is m e g k e z d té k a m a g á n v iz s g á r a e lő k é sz ítő ta n fo ly a m o k sz e rv e z é sé t. A f e ln ő tto k ta tá s ir á n t i é r d e k lő d é s n a g y m é rté k b e n fo k o z ó d o tt N ó g rá d m e g y é b e n is : 1970/71. ta n é v b e n á lta lá n o s is k o lá b a n 294 fő, k ö z é p is k o lá b a n 1925 fő ; 1973/74. ta n é v b e n á lta lá n o s is k o lá b a n 712 fő, k ö z é p is k o lá b a n 2359 fő ; je le n le g ta n u l á lta lá n o s is k o lá b a n 1411 fő, k ö z é p is k o lá b a n 3047 fő. (E z e k b e n a s z á m o k b a n a m a g á n v iz s ­ g á r a e lő k é sz ítő ta n fo ly a m o k a d a ta i n e m sz e re p e ln e k .) A f e ln ő tto k ta tá s ú j — s z e rv e z e tile g k o r s z e rű b b — f o rm á i v i­ s z o n y la g la s s a n é s n e h e z e n h o n o s o d ta k m e g , ille tv e te r je d te k el. E le in te (a te rm é s z e ts z e r ű k e z d e ti n e h é z s é g e k m ia tt) f e n n ta r tá s s a l f o g a d tá k az ú j f o r m á k a t. A z ó ta az ü z e m i k ih e ly e z e tt ta g o z a to k e g y é r te lm ű e lism e ré sse l f o g a d ta tn a k , d e a m a g á n v iz s g á r a e lő k é ­ sz e tő ta n fo ly a m o k p ro p a g á lá s a , n é p s z e rű s íté s e m é g m in d ig so k te n n iv a ló t ig é n y el. É rd e m e s k ö z e le b b rő l is m e g is m e rk e d n i a z ü z e m i k ih e ly e z e tt ta g o z a to k m u n k á já v a l. E b b e n a ta n é v b e n a z á lta lá n o s is k o lá b a b e ­ ir a tk o z o tt 1411 f e ln ő tt k ö z ü l 9 6 0 -an az ü z e m e k b e n ta n u ln a k k i­ h e ly e z e tt o sz tá ly o k b a n . E z e k n e k a ta n u ló c s o p o rto k n a k a m u n k á ­ já v a l k a p c s o la tb a n e g y r e k e d v e z ő b b , p o z itív a b b ta p a s z ta la to k a t, v é le m é n y e k e t h a llh a tu n k . A k ih e ly e z e tt o sz tá ly o k ta n u ló i k ö z ö tt c sa k f e le a n n y i a le m o rz so ló d ó k sz á m a , m in t a h a g y o m á n y o s f o r ­ m á n ta n u ló k é n a k ; r e n d s z e r e s e b b e n lá to g a tjá k a fo g la lk o z á s o k a t — az ü z e m m u n k a id ő - k e d v e z m é n y t a d , t e h á t e lle n ő rz i is a ré sz ­ v é te lt — , n a g y o b b a ta n u lm á n y i fe g y e le m . A k ih e ly e z e tt ta g o z a ­ to k sz e rv e z é s é b e n a n a g y ü z e m e k j á r n a k az é le n : a K o h á s z a ti Ü ze­ m e k , a S ík ü v e g g y á r, a Z o m á n c ip a ri M ű v e k , a z É p ítő ip a r i V á lla la t és a z Ö b lö s ü v e g g y á r m u n k á já t e m e lh e tjü k ki. 8 A m u n k a h e ly e n tö r té n ő ta n u lá s s z o rg a lm a z á s á t az is in d o k o lja , h o g y m e g y é n k d o lg o z ó in a k 48% - a in g á zó . A ta p a s z ta la to k s z e r in t a z in g á z ó k b e v o n á s a a f e ln ő tto k ta tá s b a s o k k a l n e h e z e b b , m in t a h e ly b e n la k ó d o lg o z ó k e s e té b e n . (Ez te rm é s z e te s e n é r th e tő is.) A z e s e te k tö b b s é g é b e n a z o n b a n — m u n k a id ő - k e d v e z m é n n y e l — ez ek a d o lg o z ó k k ö n n y e b b e n tu d n a k r é s z t v e n n i az ü z e m i ta g o z a to k m u n k á já b a n , m in t a la k ó h e ly ü k ö n . A k ih e ly e z e tt o sz tá ly o k m e g sz e rv e z é sé re te rm é s z e te s e n n in c s m e g m in d e n ü tt a le h e tő s é g . M a a z o n b a n m á r n e m c s a k a z o k ró l a g a z d a s á g i e g y s é g e k rő l m o n d h a tó el, h o g y tö r ő d n e k a f e ln ő tto k ta ­ tá s s a l, s e g ítik , ö sz tö n z ik d o lg o z ó ik ta n u lá s á t, a h o l az ü z e m b e n s z e rv e z e tt f e ln ő tto k ta tá s fo ly ik . P é ld a m u ta tó a n fo g la lk o z n a k a k é r d é s s e l a p á s z tó i ü z e m e k b e n , a b a la s s a g y a r m a ti H ú s ip a r i V á l­ la la tn á l, a F é m ip a r i V á lla la tn á l, a n ó g r á d k ö v e s d i K ő b á n y á n á l, a s z o ro s p a ta k i b á n y á n á l, s ú ja b b a n a r o m h á n y i É p íté s i K e r á m ia ­ g y á r b a n is. A z e lm ú lt é v e k b e n je le n tő s e n f e jlő d ö tt az ü z e m e k é s az is­ k o lá k k ö z ti k a p c so la t. A d o lg o z ó k to v á b b ta n u lá s á n a k s z e rv e z é s é ­ b e és s e g íté s é b e e g y re e r ő te lje s e b b e n k a p c s o ló d ta k b e a z ü z e m e k p á rts z e r v e z e te i é s g a z d a s á g i v e z e té se , f o k o z a to s a n k ib o n ta k o z ik a s z a k s z e rv e z e te k és a K IS Z e z ir á n y ú m u n k á ja is. A sz e rv e z ő m u n k á n tú l n é h á n y te rm e lő e g y s é g b e n m á r k ia la k u lt é s m in d jo b ­ b a n te r je d a z ö s z tö n z ő re n d s z e r is: a to v á b b ta n u ló d o lg o z ó k m u n ­ k a id ő -k e d v e z m é n y t k a p n a k , a m u n k a h e ly m e g v á s á ro lja r é s z ü k re a ta n e s z k ö z ö k e t, a jo b b ta n u lm á n y i e r e d m é n y e lé r é s é re ju ta lo m ­ s z a b a d s á g g a l s p é n z ju ta lo m m a l b u z d íta n a k , a v é g b iz o n y ítv á n y m e g s z e rz é s e k o r fiz e té s e m e lé s t a d n a k . A ta n u ló d o lg o z ó k se g íté se n e m s z ű k ü l le c sa k a z a n y a g ia k r a : h a l lh a t u n k m á r o ly a n k e z d e ­ m é n y e z é s rő l is. h o g y m ű s z a k i é r te lm is é g b e v o n á s á v a l k o r r e p e tá ­ lá s o k a t, k o n z u ltá c ió k a t s z e rv e z n e k m a te m a tik á b ó l, s e g íte n e k a v iz s g á k r a v a ló fe lk é sz ü lé sb e n . A f e ln ő tto k ta tá s ú ja b b fe lle n d ü lé s e s ü r g e tő e n v e ti f e l a t a r ­ ta lm i k é r d é s e k e t, a ta n a n y a g é s a p e d a g ó g ia i m ó d s z e re k k o r s z e rű ­ s íté s é n e k ig é n y é t. A m ú lt é v n y a r á n az O rs z á g g y ű lé s K u ltu r á lis B iz o ttsá g a is fo g la lk o z o tt a té m á v a l. A b b a n te lje s m á r a z e g y e t­ é rté s, h o g y a f e ln ő tto k ta tá s ta n a n y a g a n e m le h e t a n a p p a li ta g o z a t a n y a g á n a k á tv é te le , v a g y m e c h a n ik u s tö m ö ríté s e , az ú j t a n t e r ­ v e k k e l k a p c so la to s ig é n y e k is k ö z is m e rte k : fig y e le m b e k e ll v e n n i a f e ln ő ttk o r i is m e re ts z e rz é s s a já to s s á g a it, é p íte n i k e ll a g y a k o r ­ la tb a n s z e r z e tt is m e r e te k re . T e rm é sz e te s , h o g y a z ú j ta n te r v e k , ta n k ö n y v e k b e v e z e té s e e lő tt k ís é r le te k r e v a n sz ü k sé g , a z o n b a n a f e ln ő tto k ta tá s ta n u ló lé ts z á m á n a k e m e lk e d é se , s — m in d e n b i­ z o n n y a l h o ssz a b b id ő sz a k o n k e r e s z tü li — m a g a s s z in te n tö r té n ő á lla n d ó s u lá s a in d o k o lja , h o g y m ie lő b b b e v e z e té s re k e r ü lje n e k a ta r t a lm i k o r s z e rű s íté s je g y é b e n k é s z ü lt ú j ta n te r v e k , ta n a n y a g o k . E zzel p á rh u z a m o s a n — s a f e la d a t m á r m e g y e ile g is m e g o ld h a tó — f o k o z o tta b b fig y e lm e t k e ll f o r d íta n i a f e ln ő tto k ta tá s p e d a g ó g u ­ si tö r z s g á r d á já n a k k ia la k ítá s á r a , b ő v íté s é re , to v á b b k é p z é s ü k m e g o ld á s á ra . F ig y e le m b e k e ll v e n n i a z t is, h o g y a f e ln ő tto k ta tá s b a n h e te ­ ro g é n k o rö s s z e té te lű , d e e g y re in k á b b f ia ta la b b k o r á tla g ú ta n u ló k v e s z n e k r é s z t — te h á t f o n to s f e la d a t a n e v e lé s is. A f e ln ő tto k ta tá s n a k o rsz á g o sa n is és a m e g y é b e n is m é g n a g y sz e m é ly i ta r ta lé k a i v a n n a k : m e g y é n k ta n k ö te le s k o ro n tú li la k o s ­ s á g á n a k c s a k fe le r e n d e lk e z ik á lta lá n o s isk o la i v é g z e ttsé g g e l, a 16— 40 é v k ö z ö tti k o ro s z tá ly k b . 25— 2 6 % -á n a k n in c s á lta lá n o s is­ k o la i v é g z e ttsé g e . M á r ö n m a g á b a n ez a sz á m is in d o k o lja , t á r s a ­ d a lm i, g a z d a s á g i f e la d a ta in k p e d ig m e g k ö v e te lik , h o g y a f e ln ő tt­ o k ta tá s b a n n e c s a k k a p m á n y s z e r ű fe lle n d ü lé s , h a n e m m a g a s s z in ­ tű á lla n d ó s u lá s k ö v e tk e z z é k be. M in d e z e k fo ly a m a to s fig y e lm e t, fo k o z ó d ó e r ő f e s z íté s e k e t k ö ­ v e te ln e k a te rm e lő ü z e m e k tő l és a z is k o lá tó l, m ű v e lő d é s i s z e rv e k ­ tő l e g y a r á n t. A m ű v e lő d é s ü g y i ir á n y ítá s n a k a r e n d e lk e z é s r e álló e rő k k e l ú g y k e ll g a z d á lk o d n ia , h o g y a f e ln ő tto k ta tá s ig é n y e i m a ­ r a d é k ta la n u l k ie lé g ith e tő e k le g y e n e k . A te rm e lő ü z e m e k n e k fo ly a ­ m a to s m u n k á ra , te r v s z e r ű b e is k o lá z á s o k ra , a ta n u ló k m u n k á já ­ n a k re n d s z e r e s fig y e le m m e l k ís é ré s é re , ö sz tö n z é sé re é s s e g íté s é r e k e ll tö r e k e d n iü k . F e l k e ll k é s z ü ln iü k a r r a . h o g y s z a k m u n k á s ig é ­ n y ü k e t ré s z b e n a f e ln ő tt s z a k m u n k á s k é p z é s k e r e te i k ö z ö tt b iz to ­ s íts á k . Ö rö m m e l s z ó lh a tu n k a r r ó l, h o g y tá r s a d a lm i ü g g y é v á l t a t a ­ n u lá s , a m ű v e lő d é s . D e ez — m in t m in d e n e r e d m é n y — e g y b e n ú ja b b g o n d o k f o r r á s a is: a m e g n ö v e k e d e tt ig é n y e k k ie lé g íté s e t á r ­ s a d a lm i e rő fe s z íté s e k e t, ö ssz e fo g á st k ö v e te l. dr. S za lá n cza y G y ö rg y �C igánysoron 1. K ö zsé g ek , v á r o s o k h a t á r á b a n s z o ru ln a k e g y cso m ó b a ez ek a tö b b n y ir e fö ld b ő l, v á ­ ly o g b ó l, s z é ts z ó r t té g lá b ó l, d e s z k á b ó l ö ssze­ tá k o lt, z ö ld re , s á r g á r a , f e h é r r e , k é k r e , r ó ­ z s a s z ín re m e s z e lt v a g y é p p e n m e sz e le tle n v isk ó k . A p ró k , eg y h e ly is é g b ő l á lln a k , b e ­ re n d e z é s ü k h iá n y o s. L a k ó ik g y a lu la tla n „ f a á g y a k o n ” a ls z a n a k , é s n y ito t t tű z h e ly e n , ö s s z e ü tö tt „ s p a r h e lte n ” fő zn e k . A z o k a t v itté k elő szö r, a k ik n e k so k g y e r e ­ k ü k v o lt. K e lle tt v a la m i k e v e s e t fiz e tn i é r ­ te, d e n e k e m a v á lla la to m e lő le g e z te , m e rt o tt d o lg o z ta m m á r h á r o m év e . M o st m eg tö r le s z te m h a v o n ta az O T P -ré s z le te k e t. T u d ja , m ily e n k é n y e lm e s ? Íg y m á r m in ­ d e n m ás. C sa k a z a b a j, h o g y s o k a n v a n ­ n a k m é g k ö z ü lü n k , a k ik e g y s z e rű e n csak la k já k a h á z a t: n e m v e t te k s e m m it, n e m te tte k h o zz á e g y sz ö g e t se m . S z é g y e lln i v aló , lu s ta e m b e r e k ezek. 4. Íg y é l, ily e n te le p e k e n — K e m é n y I s tv á n , sz o cio ló g u s s z e r in t —, m e g k ö z e lítő le g 320 000 fő, e b b ő l 80 000 isk o lá s k o rú , 60 000 0— 6 é v e s. A 15— 22 é v k ö z ö ttie k s z á m a n e m is á lla p íth a tó m eg , h isz e n a z a d a to k tö b b n y ir e a m ú g y is b e c sü lte k . P . D ez ső n é h a r m in c é v k ö r ü li c ig á n y ­ a ssz o n y . M o st k a p o tt eg y ú j, C— 3 típ u s ú „ a k c ió s ” la k á s t. A v a k o la t é s a k ő p o ro z á s m é g friss. A h á z k ö r ü li n a g y „ s z é jje ls é g ” , f ö ld k u p a c o k , té g la tö rm e lé k , ú g y a h o g y az é p ítő k h a g y tá k . A te le p e k f e ls z á m o lá s á t a k o r m á n y p r o g ­ r a m tíz é v v e l e z e lő tt tű z te cé lu l, a m e g ­ v a ló s u lá s a z ó ta is la s s ú ü te m ű , a m e g o ld á ­ so k e lté rő e k , e lle n tm o n d á s o s a k . J o g g a l te ­ h e t jü k fe l a k é r d é s t: h o g y a n v á lth a tó m e g ez a k ö zel fé lm illió s tö m e g ? É s h o g y a n a k a r ja m a g a a c ig á n y sá g e z t a m e g v á ltá s t? — A ta n á c s tó l? — k é rd e z i, m ie lő tt én k é re z n é k . A z tá n m a g y a r á z k o d ik is: — N em v o lt m é g id ő m r e n d e t c s in á ln i. A te r ­ m e lő s z ö v e tk e z e tb e n d o lg o zo m , és m o s t d o ­ lo g id ő v a n . A n a g y o b b ik fia m P e s te n la k ik m u n k á s s z á llá s o n , sz o m b a to n jö n c sa k h a ­ za, m a jd r e n d e t c s in á lu n k . 2. N. J ó z s e f a fa lu h a t á r á b a n la k ik , k in t a te le p e n . R a jta k ív ü l m é g h é t c s a lá d é l o tt. Ő ig e n , a fe le sé g e n e m d o lg o zik . — A z t h iszi, e ttő l a n y o lc g y e r e k tő l el tu d o k m e n n i v a la h o v á ? N em , a z t n e m le ­ h e t — m o n d ja k o m o ly a n , A g y e r e k e k r ia d t sz e m m e l á lln a k k ö r ü l é s c s o d á lk o z v a n é z ­ n e k rá m , az id e g e n re . H ir te le n ö ssz e sz a la d az eg ész te le p , g y e r e k b ő l le g a lá b b 20— 25. M a sz a to s a r c u k b ó l b e h íz e lg ő f é n n y e l r a ­ g y o g f e k e te sz e m ü k . A z o tth o n t a lá l t N. J ó ­ z s e fn é t sz ó líto m m e g : — A f é r je ? — D o lg o zik . — H o l? ― Az „ a k k u m u lá to r b a n ” . M á r la ssa n e g y é v e lesz. P e s tr e v isz ik in n e n b u ssz a l. — M e n n y it k e re s ? — E z e rn y o lc a t, k e ttő e z re t. S e g é d m u n ­ k á s. — C s a lá d i p ó tlé k ? — A z t is k a p , ú g y h á r o m e z e r k ö rü l. — I t t la k n a k ? — k é rd e z e m , és a pici v is k ó ra m u ta to k (a te te je c s e ré p és k á t­ r á n y p a p ír v e g y e se n , f e h é re n v ir íta n a k a fa la k ). — Ig e n . K e lle n e m á r n a g y o b b , de n in c s pénzünk. — E lf é r n e k e b b e n m in d n y á ja n ? — É js z a k a ig e n , m e r t a k k o r c sa k fe k sz ik az e m b e r. L á tja , n a p p a lr a m é g az á g y a t is k i k e ll te n n i. 3. Sz. k ö zség . H a r m in c ö t é v k ö r ü li cig án y f é r f i m e s é li: — M a g a n e m lá tta , m i v o lt i t t a z e lő tt. O tt la k tu n k k in t a h e g y a la tt. M a g u n k v á g tu k k i a b a r la n g o t: eg y h e ly is é g b ő l á llt az egész. E g y jó v o lt b e n n e , h o g y n y á r o n h ű v ö s v o lt, té le n m e g m e leg . A z tá n e g y sz e r b e h ív ta k m in d n y á ju n k a t a ta n á c s h o z , v o lt o tt e g y f é r fi, m e g íg é rte , h o g y m in d e n k i k a p h á z a t, n e m k e ll tö b b é k in t la k n u n k . E g y é v se m t e lt el, n é g y e n m á r k a p t a k is. — Más m unkahelyre került? — Először nem dolgozott, aztán elment a MÁ V-hoz, most meg betegállom ányban van. — Nem sikerült építenie? — Nincs pénze. M ondtam neki — mert többször is felkeresett a lakás miatt — : „takarékoskodjál” . Eredménytelen maradt a rábeszélés. — Más megoldás nem volt? — Tanácsi lakásunk nincs, ha volna, más is kérne. M ert jogosult az van több. Úg y próbáltunk segíteni rajta, hogy ingye­ nesen juttattunk neki telket, aztán szanál­ tunk egy régi épületet, odaadtuk belőle a téglát meg a faanyagot. Ő pedig egy szép napon eladta az egészet. Elment a szom széd faluba és elmulatta. — Mi a m egoldás? — Nem tudom. Egyszerűen m egáll az ész! Képzelje, ezek után m ég azt csinálta, hogy lefényképezte a házát és beküldte egy panaszlevél kíséretében a Népszabadság­ hoz. — M ily en a la k á s ? — J ó , k é n y e lm e s . I t t s o k k a l jo b b , m in t a b b a n a ro m h á z b a n v o lt. — A f é r je ? — E lv á lta m . V a n h á r o m g y e re k , m e g az a p á m é l i t t v e lü n k . — M ik o r k ö ltö z te k ? — H á r o m h e te ta lá n . — M ié rt é p p e n a te m e tő m e lle tt k a p o tt te lk e t? — M á sh o l a k a r ta k , d e a m ik o r a m a jd a n i sz o m sz é d o k m e g tu d tá k , h o g y c ig á n y sz o m ­ sz é d o t k a p n a k , h á t b e m e n te k a ta n á c s r a p a n a s z k o d n i. N a g y v ita m e g v e s z e k e d é s le tt b elő le. A zz al é r v e lte k : n e k e m is s o k k a l jo b b lesz itt. Én m e g n e m is b á n ta m . — W C. v a n ? — M ég n in c s. M a jd h o z u n k f á t és é p í­ tü n k . K e r t is lesz. A z ö re g a z t m o n d ta , csi­ n ál. T a lá n e g y h ó n a p m ú lv a j á r t a m o tt ism é t. A té g la és a f ö ld ra k á s u g y a n ú g y á llt. A z u d v a r s a r k á b a n e g y n a g y g ö d rö t á s t a k : — O tt lesz m a jd a W C — m o n d ta az ö reg . 5. L a k a to s M e n y h é r t, B é k é s m e g y e i c ig á n y ­ b ó l le tt szo cio ló g u s, cig a n o ló g u s s z e r in t a c ig á n y o k le te le p íté s é h e z és a tá rs a d a lo m b a v a ló b e ille sz té sé h e z h á r o m d o lo g s z ü k s é ­ g e s : M U N K A , L A K Á S , IS K O L A . Í gy, n a g y b e tű v e l, e b b e n a s o rre n d b e n . 6. N. k ö zség ta n á c s e ln ö k e tö b b , m in t n e g y ­ v e n év es. — H a llo tta m , h o g y c sa k e g y c ig á n y c s a ­ lá d n e m la k ik m é g ú j h á z b a n . — Ig en , c sa k eg y . D e ezzel tö b b b a ju n k v a n , m in t a tö b b i tízzel. V a n e n n e k a z e m ­ b e r n e k r e n d e s s z a k m á ja : so fő r. D o lg o z o tt is, m á r a z t h ittü k , s ik e r ü l m in d e n t r e n d ­ b e s z e d n i, m ik o r e g y s z e r c sa k e lb o c s á jto t­ tá k . K id e r ü lt, h o g y e la d ta k v a la m i s z á llít­ m á n y t. 9 �8. 7. 11 A te r ü le te n , a h o l v iz sg á ló d ta m , n é g y te ­ le p v a n . E g y -e g y te le p e n á lta lá b a n 10— 20 c s a lá d él. A c s a lá d o k 5— 8 fő b ő l á lln a k . A g y e r e k e k tö b b sé g e 0— 10 év e s. Is k o lá b a c sa k a n a g y o b b a k já r n a k , a z o k is a n e g y e ­ d ik -ö tö d ik o sz tá ly b a . B. E le m é r h u s z o n n y o lc év es, i t t s z ü le te tt a te le p e n . M u ta tja a h á z á t. K ö rb e v e z e t. A f a l v izes, o m la d o z ik . B e n t fö ld e s k o n y h a , m e g a sz o b a. — D o lg o z n a k -e re n d s z e r e s e n a f e ln ő t­ te k ? — A f é r f ia k ig en . T ö b b s é g ü k r e n d s z e r e ­ s e n v á lla l m u n k á t, e g y e se k a z o n b a n csak a lk a lm i m u n k á b ó l é ln e k . A n ő k k ö z ü l 5 d o lg o z ik f o ly a m a to s a n (a te le p e n 83 n ő él), a g y e r e k e k r e a d d ig az ö re g e k v ig y á z z n a k . A z asszo n y , a h a t g y e r e k n é m á n á ll az a jtó b a n . A k o n y h á b a n c s a k eg y n a g y tű z ­ h e ly , a s z o b á b a n n é g y n á g y , a sz o b a k ö z e ­ p é n g y a lu la tla n fá b ó l ö ssz eá cso lt, h a ta lm a s a s z ta l. — M e n n y it d o lg o z n a k ? — A f é r f ia k 6 0 % -a v é g ig d o lg o z z a a h ó ­ n a p o t. A tö b b ie k c s a k a n n y it, h o g y a csa­ lá d i p ó tlé k jo g o s u lts á g á t e lé rjé k . — K ita r tó a k - e a m u n k a h e ly e n ? — A 72 f é r f i k ö z ü l — a k it m i h a g y o m á ­ n y o s a n c s a lá d f e n n ta r tó n a k n e v e z ü n k — , 9 d o lg o z o tt eg y m u n k a h e ly e n 3 é v n é l (13% ), 16 f é r fi e g y é v n é l h o ssz a b b id e je (22% ). A tö b b ie k (65% ) k é t- h á r o m h a v o n ta v á lto z ­ t a tjá k a h e ly ü k e t. A z in d o k o k k ö z ö tt a „ tö b b k e r e s e t” (ez c s u p á n 100— 200 F t) és a z „ o tt d o lg o z n a k a tö b b ie k ” sz e re p e l. E g y ­ m á s t c s á b ítjá k , s z e r e tn e k e g y ü tt d o lg o z n i a f a lu b e lije ik k e l v a g y az eg y te le p r ő l v a ló k ­ k a l. L e g tö b b e n az é p ítő ip a r b a n , ú té p íté s ­ n él, M Á V A U T -n á l v a n n a k . — M ily e n s z a k m á ju k ? m unkát végeznek? V a n -e — Isk o la i v é g z e tts é g ü k ala c so n y , tö b b ­ n y ir e segédm unkások. É p ítk e z é s e k n é l a n y a g o t h o r d a n a k , ú té p íté s n é l la p á to ln a k , ta k a r íta n a k . A k a d k ö z tü k e g y -k e ttő , a k i­ n e k v a n s z a k m á ja , d e ez e k s o h a s e m é ln e k a te le p e n , s z ü le ik m á r r é g e b b e n b e n t la k ­ n a k a fa lu b a n . — N ézze m eg , la k n i. ebben m ár nem le h e t — D o lg o zik ? — A T E F U -n á l, P e s te n . R a k o d ó v a g y o k , ő sszel lesz n é g y é v e . S z e r e tn e k o tt, n e m s z o k ta m h iá n y o z n i. — Ú j h á z a t f o g u n k é p íte n i — szól k ö z b e az e g y ik tíz é v k ö r ü li k islá n y . — O ly a t, m in t a z O lá h é k n a k v a n — m o n d ja az asszo n y . — T a lá n a d a v á lla la t a n n y it, a m e n n y it b e k e ll fiz e tn i. V o lta k a ta n á c s tó l is, h a m a r o s a n m e g k ö tik a s z e r ­ ző d é st. 9. H. J ó z s e fn é m é g íg y , ö tv e n é v e s e n is sz ép , f e k e te asszo n y . J ó l f é s ü lt k o n ty b a n h o r d ja a h a já t, v á la s z té k o s a n ö ltö z ik , s o k a t a d m a g á r a . H u s z o n ö t é v v e l e z e lő tt o t t la k ­ ta k a te le p e n . A n a g y o b b ik g y e r e k jó l b á n t a h e g e d ű v e l, k e r e s e tt is sz é p e n . A p é n z t m e g fo g ták , az ö tv e n e s é v e k e le jé n ö n e rő ­ b ő l é p í te t te k : o ly a n h á z u k v a n a fa lu b a n , „ m in t a tö b b i e m b e r n e k ” . F e lh á b o ro d v a ú js á g o lja : — K é p z e lje , c ig á n y o k a t a k a r n a k m e l­ lé n k te le p íte n i. V a n o tt eg y ü r e s te le k , a z t m o st o d a a d tá k az Ilo n n a k . — B iz to sa n é p íte n e k ő k is — m a g y a r á ­ zom . — N em tu d o m , h o l k e ll e lin té z n i, d e b e­ m egyek. — M ié rt? — C s a k n e m g o n d o lja , h o g y o d a e n g e ­ d e m a z t a k o szo s n é p s é g e t. M ég c s a k az h iá n y o z n a ! 10 . L. G á b o r az O T P -fió k la k á s é p íté s i k ö l­ c s ö n e it in té z i. F ia ta l, e n e r g ik u s e m b e r, p á r é v e d o lg o z ik e b b e n a b e o s z tá sb a n . — H a p é n z k e ll, u g y a n ú g y jö n n e k , m in t m á s o k — m o n d ja . — L e g tö b b sz ö r sz e m é ly i k ö lc sö n k e ll n e k ik : r u h á t a k a r n a k v e n n i, s z e r e tn e k sz é p e n já r n i. — A z „ a k c ió la k á s ”-k ö lc sö n ö k ? — É v e n te 15— 20 la k á s r a a d u n k . S a jn o s, az u tó b b i id ő b e n n e h e z e b b , m e rt az e g y é n i h o z z á já r u lá s ö sszeg e ig e n m a g as. — M e n n y i az? — R é g e b b e n 8000 F t v o lt, m o st 28 000. E zt, sa jn o s , n e m b ír já k ö sszeszed n i. A v á l­ la la to k s e g íte n e k , m e g a d u n k m é g k ie m e lt sz e m é ly i k ö lc sö n t, d e s o k s z o r ez is k ev é s. — M ily e n a v is s z a fiz e té s i m o rá l? M o solyog, m a jd íg y v á la sz o l: — S e m m iv e l s e m ro ssz a b b , d e n e m is jo b b , m in t m á so k e s e té b e n . N é h a k e ll le ­ til tá s t eszk ö zö ln i. A re n d e s e b b je a z o n b a n d o lg o zik r e n d s z e re s e n , a z tá n íg y fiz e tn e k . 10 . — A z o k a t m e g n é z h e ti, n y u g o d ta n . K ü ­ lö n b e k a z o k m in d e n k in é l — m o n d ja az ö re g c ig á n y , a k iv e l az u tc á n ta lá lk o z ta m . M e rt k e r e s e m a m e g a d o tt u tc á b a n O lá h L á sz ló é k a t, d e n e m ta lá lo m ; k é n y te le n v a ­ g y o k h á t k é rd e z ő s k ö d n i. — A z a n a g y h á z , o tt — asszo n y . m u ta tja eg y D é lu tá n v a n , a fe le sé g e t m eg az e m b e r t o tth o n ta lá lo m . — M o st jö t t ü n k h a z a a m u n k á b ó l. E g y ­ s z e r re d o lg o z u n k , íg y le g a lá b b e g y ü tt v a n a csalá d . A g y e r e k e k r e fig y e ln i k e ll, s z e r e t­ n e k c s a v a ro g n i. I s k o lá b a já r n a k , a n a g y o b ­ b ik a z id é n v ég ez, la k a to s ip a r ita n u ló n a k je le n tk e z e tt. B e v e z e tn e k . A k o n y h á b a n sz ép re n d , tis z ta s á g . H ím z e tt, sz ö v e g e s f a lv é d ő k a f a ­ lo n . F e s te tt k o n y h a b ú to r. K é ső b b m e g m u ta tjá k a fü rd ő s z o b á t ez a b ü sz k e sé g ü k . is: — A r o k o n o k is f e lj á r n a k id e fü rö d n i. K é t é v e é p íte ttü k , és to ld o ttu n k a h á z h o z m ég eg y sz o b á t. 12 . — N a g y o n s z e r e te k já ts z a n i — m o n d ja T. L ászló p rím á s , é s s u g á r z ik az a rc a . — T u d ja , az ú g y v a n , h o g y az e m b e r m á r m in t csecsem ő , a te jje l s z ív ja m a g á b a . A z­ tá n n e m tu d m e g le n n i n é lk ü le . S z é p e n fe lö ltö z v e ü l v e le m s z e m b e n a v e n d é g lő b e n , a h o l b e s z é lg e tü n k . É sz re ­ v eszi, h o g y n é z e m a r u h á já t. — F e h é r in g , s ö té t ö ltö n y . Ez k e llé k is. H o g y n é z n e k i eg y ro n g y o s m u z s ik u s ? N e v e t, v id á m a n . K o c c in tu n k , sö rre l. — V o lta k n e k e m jó v e n d é g e im . H ú z­ ta m é n m á r . . . — é s s o r o lja h o ssz a n a n e ­ v e k e t. — A z tá n n e m s a jn á l tá k á m a p é n t. E zzel a b a n d á v a l já ts z u n k e g y ü tt v a g y n y o lc év e. K e r e s ü n k re n d e s e n . K e ll a p én z, m o st p a r k e ttá z ta tta m a la k á s t, v e tte m az a s s z o n y n a k m o só g é p e t. M o st m e g eg y L e­ h e lé r t n y a g g a t. M e g íg é rte m n e k i, h ú s v é tr a m e g is le s z ! 13. H . I s tv á n k ö r z e ti o rv o s. F ia ta l e m b e r, a k ö rz e té h e z ta r to z ik eg y o ly a n f a lu is, a h o l „ te le p ” v a n , — S o k b a j v a n v e lü k . N e m t a r t j á k b e a z u ta s ítá s o k a t. A g y e r e k e k e g y o ld a lú a n tá p lá lk o z n a k , f e jle tle n e k . A z t n e m tu d ju k e lé rn i, h o g y é v e n te k é ts z e r h o z z á k e l o r ­ v o si v iz s g á la tr a . A k ö te le z ő o ltá s o k m ia tt a v é d ő n ő l e já r ja a lá b á t. E g é sz sé g ü g y i k ö v e ­ te lm é n y e k ? O tt a te le p e n ? N em is le h e t e r r ő l b e sz é ln i. Z s ú fo lta n é ln e k , k ú t n in c s, r e n d s z e r te le n ü l tis z tá lk o d n a k . A k ik e lk e ­ r ü lte k , az o k m á so k . A tö b b s é g e le g a lá b b is. Ú g y lá ts z ik , a m e g v á lto z ó k ö r n y e z e t k e d ­ v e z ő e n h a t r á ju k . S o k a b e te g á llo m á n y , fő le g h é tfő i n a p o ­ k o n . P e rsz e , s o k fé le o k b ó l p r ó b á lk o z n a k , e g y ig a z o lá ssa l is e lé g e d e tte k : a z o n a n a p o n le g a lá b b n e m k e ll d o lg o z n iu k . A le g s ír a l­ m a s a b b a h e ly z e t e g y c ig á n y b á l u tá n : n e m g y ő zö m b e u ta ln i ő k e t a f e rtő z ő re , m e g a „ n e m i” o sz tá ly ra . �14 . T -n é e g y h á ro m c s o p o rto s ó v o d á b a n óv ó ­ nő. — C ig á n y g y e re k e k ? J á r id e n y o lc . E zek re n d s z e r e s e n jö n n e k . — T e le p ie k ? — N em , i t t a f a lu b a n n in c s te le p . M á r k é t é v e , h o g y fe lsz á m o ltá k . — H o g y v is e lk e d n e k a c s o p o rtb a n a tö b ­ b ie k k e l? — J á ts z a n a k , fe s te n e k , s z a la d g á ln a k , h i­ sz e n g y e r e k e k : n e k ik m in d e n k i p a jtá s . — A sz ü lő k ? — I d e g e n k e d te k elő szö r, v o lt e g y k i­ sú rló d á s . A z tá n r á jö tte k , h o g y n in c s se m m i Nehéz úton „C o n s c rip tio Z in g a ro r u m p ro A nno 1 7 7 5 . . . ” : é p p e n k é tsz á z é v e s ju b ile u m u k ­ h o z é r k e z te k el ez e k a c irk a lm a z o tt la tin b e tű k k e l, tö b b k e v e s e b b b u z g a lo m m a l és a la p o s s á g g a l m e g ír t s ta tis z tik a i ív e k . C i­ g á n y -ö s s z e írá s o k . H e tv e n h á r o m (a m ai N ó g rá d m e g y é h e z ta rto z ó ) k ö zség m in te g y 640 la k ó já n a k s o rs á b ó l ő riz te k m e g v a la ­ m ic sk é t. E fe lje g y z é se k a c ig á n y s á g ró l m a i p r o b ­ lé m á k g y ö k e r e ire is r á v ilá g íta n a k . G o n d o l­ ju n k a r r a , h o g y é v s z á z a d o k o n á t „ e x t r a ” h e ly z e tb e n é lte k — k ív ü l a f a lu n , v á ro so n , a z á lta lá n o s s z o k á s n o rm á k o n . K ív ü l — de e g y ü tt a tö b b i ré te g g e l. M ily e n h e ly e t fo g la l e l a tá rs a d a lo m s tr u k t ú r á j á b a n a c ig á n y sá g , m it je le n t a m a m á r tá rs a d a lo m p o litik a i fo g a lo m m á v á ló c ig á n y k é rd é s . I d é z e t e g y k ö z p o n ti d e m o g rá fia i fe lm é ­ ré s b ő l : „A m a g y a r o rs z á g i c ig á n y la k o ssá g n e m re n d e lk e z ik o ly a n n y e lv i, k u ltu r á lis és e tik a i v o n á s o k k a l, a m e ly e k ő k e t n e m z e ti je lle g g e l r u h á z n á k fel. A c ig á n y sá g n em n e m z e tisé g , h a n e m e g y m e g h a tá r o z o tt jö ­ v e d e lm i s z in te n élő , tr a d ic io n á lis a n k ia la ­ k u lt é le tf o r m a - s a já to s s á g o k k a l re n d e lk e z ő tá r s a d a lm i ré te g . A tá r s a d a lm i m é re te k b e n tö r té n ő in te g r á ló d á s s z o rg a lm a z á sa s o r á n f o k o z o tta n fig y e le m b e k e ll v e n n i a s a já to s é le tk ö r ü lm é n y e k e t az a d a p tá ló d á s é r d e k é ­ b e n .” M in d a z o k , a k ik h iv a ta lb ó l, v a g y é r d e k ­ lő d é sb ő l — s le g tö b b s z ö r ő sz in te se g ítő s z á n d é k k a l, te n n ia k a rá s s a l, — , a c ig á n y k é rd é s s e l fo g la lk o z n a k , s z in te k iv é te l n é l­ k ü l a f e n te b b e m líte tt in te g r á ló d á s i fo ly a ­ m a t h ív e i. D e fe lv e tő d ik a k é r d é s : v a jo n a c ig á n y sá g a k a r ja - e a b e ille s z k e d é s t, v a jo n e z t lá tja - e az e lő re lé p é s m ó d já n a k ? V e k e rd i Jó z se f, a p r o b lé m a k ö r k iv á ló is­ m e rő je íg y f o g a lm a z ta m e g a v á la s z á t a N a p ja in k 1974. é v i 10. s z á m á b a n m e g je le n t c ik k é b e n : „ . . . e l m é l e t i s z e m p o n tb ó l a lig h a in d o k o lh a tó a c ig á n y s á g ö n á lló n e m z e ti­ sé g g é n y ilv á n ítá s a . É p p íg y e lle n e szól az a g y a k o r la ti s z e m p o n t, h o g y a c ig á n y sá g sz éles tö m e g e i n e m a k a r n a k e lk ü lö n ü ln i; e lle n k e z ő le g , f e le jte n i s z e re tn é k , h o g y c ig á ­ n y o k . N e m c s u p á n r a j t u k m ú lik , h o g y ez n e h e z e n s ik e rü l. E lé g g é el n e m íté lh e tő m ó d o n , a n e m c ig á n y tá rs a d a lo m sz é le s tö ­ m e g e i é p p ú g y , m in t e g y e s v e z e tő á llá s b a n le v ő e g y é n e k , a c ig á n y sá g m in d e n r é te g é t e g y ö n te tű e lő íté le tte l k e z e lik , s ezzel m e g ­ n e h e z ítik a f e le m e lk e d n i v á g y ó , d o lg o s ci­ k ü lö n b sé g . R e n d e se k . E b b e n a f a lu b a n m in d e n k i d o lg o z ik , a c ig á n y o k is. P o n to ­ s a n fiz e tn e k , a g y e r e k e k e t u g y a n ú g y j á r a t ­ já k , m in t m á so k , s ő t e g y ik -m á s ik c ig á n y c sa lá d m á r tú lz á s b a v iszi. A zoknak jó l m e g y , a f é r f i sz é p e n k e re s , s z a k m á ja v a n és a u tó ju k . 15. — Ig e n . N e m v itte m v o ln a s e m m ir e m e l­ le tte . Iv o tt, n e m a k a r t d o lg o z n i. Íg y n e m le h e t m e g é ln i. — És m a g a ? — É n d o lg o zo m , a M Á V A U T -n á l, m á r h é t éve. L a k á s t a k a r o k . V a n h é te z e r f o r in t m e g ta k a r íto tt p é n z e m , a v á lla la to m tá m o ­ g a t — m o n d ja , é s a h a n g já tó l k ié rz ő d ik e lsz á n tsá g a . E lla. M in d e n k i íg y ism e ri. H a r m in c év es c ig á n y lá n y . C sin o s, n a g y o n s z é p e n ö ltö zik , d iv a to s a n . A s s z o n y n e v é n m u ta tk o z ik be. — F é r je ? — N incs. — E lv á lt? — A te le p e n la k ik ? — Ig e n , d e n e m a k a r o k o t t m a ra d n i. A la k á s p e d ig m in é l elő b b k e ll. J ó l a k a r o k é ln i, ú g y m in t m á s, e h h e z p e d ig jo g o m v a n ! g á n y e g y e d e k b e é p ü lé s é t tá r s a d a lm u n k b a . A c ig á n y s á g ö n á lló n e m z e tis é g k é n t v aló k e z e lé se e z t a v á la s z fa la t m é g in k á b b e r ő ­ s íte n é . A c ig á n y sá g o n b e lü l c ig á n y n a c io ­ n a liz m u s l é tr e jö tt é t s e g íte n é elő , a m in e k e lő je le i: az ö n á lló sá g h ív e in e k m a g a ta r t á ­ s á b a n je lle g z e te s n a c io n a lis ta v o n á s o k fi­ g y e lh e tő k m e g (b e é p ü lé s h e ly e tt e lk ü lö n ü ­ lés, é g e tő n e v e lé s i é s sz o c iá lis p ro b lé m á k m e g o ld á s a h e ly e tt n y e lv i s tb . k é r d é s e k e rő ­ sz a k o lt fe lv e té s e , a k u ltu r á lis ö n á lló s á g és a h a g y o m á n y o k h a m is id e a liz á lá sa ). A n e m c ig á n y o k r é s z é rő l te rm é s z e te s e n s z in té n fo ­ k o z n á a s a jn á la to s e lz á rk ó z á s t a n e m z e ti­ s é g n e k k ik iá lto tt c ig á n y sá g „ n e m z e ti ö n tu ­ d a t a ” , a m e ly e lő r e lá th a tó la g ig e n s a já to s f o r m á k a t ö lte n e . M ás k é r d é s , h o g y a ci­ g á n y s á g a k k o r is k ü lö n le g e s tá m o g a tá s t é r ­ d e m e l, h a n em m in ő s ítjü k n e m z e tis é g n e k .” * v a n m u n k a v is z o n y a . L e g tö b b e n a s a lg ó ta r ­ já n i ip a r i ü z e m e k b e n v á lla lta k m u n k á t: a Z IM -b e n 500, a S K Ü -b e n é s a z Ö b lö sü v e g ­ g y á r b a n 250— 250, a z É p ítő ip a r i V á lla la t­ n á l 200 fő. N a g y ré sz ü k ré g i d o lg o zó , b r i­ g á d ta g , é s n ő a tö r z s g á r d a ta g o k sz á m a . S a jn o s, s o k o ly a n g a z d a s á g i v e z e tő v e l is ta lá lk o z h a tu n k , a k i n e m lá tja , m e n n y ir e fo n to s tá r s a d a lo m p o litik a i cél a c ig á n y o k m u n k á b a á llítá s a é s m u n k á b a n ta r tá s a . A M a g y a ro rs z á g o n é lő c ig á n y o k s z á m a 1971-ben 320 000 fő v o lt. Ez a s z á m a z ó ta to v á b b n ő tt. V á r o s b a n la k ik 2 2 % (eb b ő l B u d a p e s te n 8% ), f a lu n 78%. A la k á s o k k é t­ h arm a d a te le p e n ta lá lh a tó , 4 4 % -á b a n n in c s v illa n y , 3 2 % -á b a n n in c s W C. A z é p ü ­ le t te lk é n n in c s k ú t 8 4 % -á b a n , c sa k f e r tő ­ z ö tt v iz e t tu d h a s z n á ln i 16% . A z e lm ú lt é v e k b e n ig e n s o k tö r té n t a la ­ k á s v is z o n y o k ja v ítá s a é rd e k é b e n . S o k a n v á s á r o lta k p a r a s z th á z a k a t, v a g y k ö lc sö n ­ n e l é p íte tte k . A p r o b lé m á k te lje s m e g o ld á ­ sá tó l m é g is m e ssz e v a g y u n k . G y a k o ri h ib a , ú j c ig á n y s o ro k s z ü le tn e k , é s s o k e s e tb e n e lő íté le te k k o r lá to z z á k a la k á s - é s te le k v á ­ s á rlá s o k le h e tő s é g e it. A m e g y e i h e ly z e t? 13— 14 e z e r r e te h e tő a c ig á n y la k o s s á g lé ts z á m a M íg a III. ö té v e s te r v 340 „ a k c ió - la k á s r a ” a d o tt k e r e te t, é s e b b ő l 329 v a ló s u lt m eg , 1971-ben a 127 es k e r e tte l s z e m b e n 164 la k á s é p ü lt. A IV . ö té v e s te r v e g é sz é re 800 la k á s t te rv e z te k , ez a te le p e n é lő k (70 te le p ), 5 0 % -á t j u t t a t ­ ja jo b b la k á s k ö r ü lm é n y e k k ö zé, é s e g y b e n m e g k e z d ő d h e t e g y e s te le p e k te lje s fe lsz á ­ m o lá sa . E h h e z a z o n b a n to v á b b k e ll ja v íta n i a c ig á n y la k o s s á g f o g la lk o z ta to tts á g á t. J e le n le g o rsz á g o sa n a c ig á n y f é r f ia k h á ­ r o m n e g y e d ré sz e re n d e lk e z ik á lla n d ó m u n ­ k a v is z o n n y a l. 5 5 % -u k s e g é d m u n k á s , 10— 1 0 % -u k p e d ik s z a k - ille tv e b e t a n ít o tt m u n ­ k ás. A k e re s ő k tö b b m in t h á r o m n e g y e d r é ­ sze m a m á r v é g ig d o lg o z z a a z é v e t. F ő le g a n ő k n é l g y a k o r i a z á p r ilis - o k tó b e r k ö z ö tti id é n y m u n k a , re n d s z e r e s e n c sa k 3 0 % -u k d o lg o zik . A m e g y e i a d a to k h a s o n ló a k : a f é r f ia k 70— 7 5 % -á n a k , a n ő k 30— 3 5 % -á n a k K ő -S za b ó Im re A m u n k a v á lla lá s le h e tő s é g e iv e l, az eg ész é le tm ó d d a l s z o ro s a n ö ssz e fü g g ő k é r d é s a z is k o lá z ta tá s . A z 1970/71-es ta n é v b e n a t a ­ n u ló k 5,3 sz á z a lé k a , 59 595 g y e r e k v o lt ci­ g á n y s z á rm a z á s ú . 1 9 74/75-re s z á m u k és a r á n y u k is n ő tt: 5,8 sz á z a lé k , 60 789 fő. N a ­ g y o n k e d v e z ő tle n a z o s z tá ly o n k é n ti „sz ó ró ­ d á s u k ” : 6 ,9 % alsó s (22,7% I. o sz tá ly o s!), és c sa k 35,1 j á r fe lső b e (V III. o szt. 5 ,3 % !). M e g y é n k a c ig á n y ta n u ló k s z á m a r á n y á t t e ­ k in tv e B o rso d u tá n a m á s o d ik 11,9 s z á z a ­ lé k k a l (3329 fő), m e g elő z i B a r a n y á t é s S za­ b o lcso t. A fo ly ó ta n é v b e n a sz é c sé n y i já r á s is k o lá ib a n a ta n u ló k 2 3 % -a c ig á n y . H iá b a 100 sz á z a lé k o s a b e isk o lá z á s , h a 30— 4 0 % a b u k á s i a r á n y , a 822 ta n u ló b ó l c s a k 359 j á r az é le tk o r á n a k m e g fe le lő o sz tá ly b a . E g y so­ k a t m o n d ó s z á m s o r: az 1971/ 72. ta n é v 169 első séb ő l 107 j u t o t t el a n e g y e d ik b e , 121 ö tö d ik e s k ö z ü l c s u p á n 46 k e z d te e l a n y o l­ c a d ik a t 1974/ 7 5 -b en . A le m o rz so ló d á s o k a it és e lle n s z e re it k u ta tv a a sz é c sé n y i já r á s b a n is e lju to tta k a z ó v o d a, a z isk o la e lő k é sz ítő , a n a p k ö z is c s o p o rto k fo k o z o tt sz e rv e z é sé ­ n e k k ö v e te lm é n y é h e z : a z u tó b b i h á r o m é v ­ b e n c s a k n e m n é g y s z e re s é re n ő tt az ó v o d á ­ so k sz á m a , m e g d u p lá z ó d o tt a z e lő k é sz ítő b e já ró k é , a ta n u ló k 1 3 .5 % -a n a p k ö z is fo g ­ la lk o z á so k o n v esz ré sz t. F o k o z o tta b b f i­ g y e lm e t f o r d íta n a k az if jú s á g v é d e le m re , az if jú k o r i b ű n ö z é s m e g e lő z é sé re . F ig v e lm e z ­ te tő sz á m , h o g y a 116 c ig á n y b ű n ö z ő e g y ­ ro n e g y e d e m e g y é n k b e n is f ia ta lk o r ú , m á sik o ld a lr ó l: az 1 9 7 3 -b an jo g e rő s e n s z a b a d s á g v e s z té s re íté lt f ia ta lk o r ú a k 30 s z á z a lé k a cig á n y s z á r m a z á sú . A z e lk ö v e te tt b ű n cs e ­ le k m é n v e k k ö z ü l k iu g r ik a g a r á z d a s á g (az u tó b b i id ő b e n k ü lö n ö s e n a p á s z tó i já r á s b a n s z a p o r o d ta k el ez e k az e se te k ). S z in té n n a g y a v a g y o n e lle n i c s e le k m é n y e k sz á m a , ez ek e g y ré s z t s z a b á ly s é rté s e k , m á s ré s z t b e ­ s u r r a n ó to lv a jlá so k é s „m e ze i lo p á s o k ” . A ro ssz é le tk ö r ü lm á n y e k v iss z a h ú z ó h a tá s a m e lle tt a tö r v é n y e k , a s z a b á ly o k , á lta lá b a n az á lla m p o lg á r i is m e r e te k h é z a g o s is m e re ­ té b e n k e ll k e r e s n i az o k o k a t. E z é rt n e m le ­ h e t elég g é h a n g s ú ly o z n i, m ily e n f o n to s a m e g elő z és é s a fe lv ilá g o s ítá s ! 11 �K . J ., a Z IM p á r tb iz o tts á g á n a k e g y ik v e ­ z e tő je tiz e n h é t é v ig m ű v e z e tő v o lt, jó l is­ m e ri a c ig á n y d o lg o z ó k p ro b lé m á it. — A z e lő íté le t, a n e g a tív v é le k e d é s k é t f o r m á já t e l k e ll k ü lö n íte n i e g y m á stó l. A k ö z v é le m é n y b e n sz éle s k ö r b e n h a tó a n t i­ p á tia le g tö b b s z ö r h a m is á lta lá n o s ítá s o k o n a la p u l. O ly a n ez k issé, m in t a f ia ta lo k el­ íté lé s e : az o k is b e k e r ü ln e k a s o r b a , a k ik n e m é r d e m lik m eg. I tt, a g y á r b a n m á s a h e ly z e t: a m u n k á b a n és a k ö zö s s z ó ra k o ­ z á s b a n n in c s m e g k ü lö n b ö z te té s , c sa k a t r e ­ h á n y o k a t íté lik el. V a n c ig á n y m ű v e z e ­ tő n k , a k in e k k ö z é p isk o la i é s m a r x is ta — le n in is ta e g y e te m i v é g z e tts é g e v a n , ta lá l­ k o z h a tu n k v e lü k a p á r t - é s tö m e g sz e rv e ­ z e ti tis z tsé g v ise lő k s o r a ib a n , a m ű h e ly b i­ z o tts á g o k b a n , a p á r t - é s K I S Z -ta g o k , m u n ­ k á s ő rö k k ö z ö tt. N e m a z t m o n d o m , h o g y m in d n y á ja n , d e a z i t t d o lg o z ó k n a g y o b b ik ré sz e m e g ta lá lta a h e ly é t, é lt a b e ille sz k e ­ d é s h e z n y ú jto t t se g ítsé g g e l. V o lt o ly a n ösz­ tö n z ő re n d s z e r ü n k , h o g y a k i n e m h iá n y ­ z o tt, a m o z g ó b é rb ő l ju ta lm a t k a p o tt. A ré g ó ta itt d o lg o z ó k a t is e rő se n g á to lja a z o n b a n a e lő re lé p é s b e n a z isk o la i v ég ­ z e tts é g h iá n y a : tö b b m in t h e tv e n fő a n a l­ fa b é ta , s o k a n c s a k p á r o s z tá ly t v é g e z te k . A z á lta lá n o s isk o la i ta n fo ly a m o k r a 35-en je le n tk e z te k , ez is m u ta tja , m ily e n e rő s a s e g é d m u n k á tó l v a ló e ls z a k a d á s v á g y a a b e ille s z k e d e tte k b e n . * B .-n é, h a r m in c év k ö rü li, k im o n d o tta n jó m e g je le n é s ű fia ta la s s z o n y . A z eg y ik n a g y k ö z sé g c ig á n y la k o s a in a k ta n á c s ta g ja . — S o se ta g a d ta m , h o g y c ig á n y s z á r m a ­ z á sú v a g y o k . M in d a z , a m it e lé rte m , t u la j­ d o n k é p p e n íg y é rté k e s , e z é r t e re d m é n y . C i­ g á n y te le p e n s z ü le tte m . T a lá n é n v o lta m o tt az első, a k i e lv é g e z te a n y o lc á lta lá n o s t. 1968-ig c sa k n y a r a n ta d o lg o z ta m , a h a tv a ­ n i k o n z e r v g y á r b a n . 196 1 -b en m e n te m f é r j­ hez, eg y k is lá n y u n k v a n , eg é szség i o k o k b ó l n e m is le h e t tö b b . A k ö zö s é le tü n k ú g y in ­ d u lt, m in t a tö b b i c ig á n y h á z a s p á r é : eg y sz o b a -k o n y h á s la k á s k o n y h á já b a n la k ­ tu n k . H o g y a n j ö t t a f o r d u la t? A kkor m á r á lla n d ó m u n k a v is z o n y o m v o lt, fé r je m k a to n a id e jé t tö ltö tte , a k is lá n y e lső b e já r t . A m it h é t-n y o lc é v a l a t t ö s s z e g y ű jtö ttü n k — b ú to r o k a t, té v é t, h á z ta r tá s i fe ls z e re lé s e ­ k e t — , m in d e n t e g y la p ra té v e e la d ta m , e b ­ b ő l v e tte m a h á z h e ly e t. Össz e se n v o lt tíz ­ e z e r f o r in t k é s z p é n z e m é s az isz o n y ú n a g y e lsz á n á s. T a, é s a s z e re n c se : a K I S Z so ro n k ív ü l, k u lc s á ta d á s r a v á lla lta az é p íté s t, k a p ta m 30 e z e r d o tá c ió t, 52 e z e r k ö lc sö n t. A m ik o r a b r ig á d ta g ja i k ö ltö z te tn i a k a r ­ ta k , a lig tu d ta m e lm o n d a n i, h o g y n in c s m it, c sa k a le g sz ü k sé g e s e b b tá r g y a in k v a n n a k . H á la a jó O T P -n e k , a z ó ta a h a r m a d ik szo­ b a. a fü rd ő s z o b a is kész. B e re n d e z e tt la k á ­ s u n k v a n . É s h a v a la k i e s te b e k o p o g h o z­ z á n k , első lá tá s r a a z t h ih e ti, eg y é r te lm i­ ség i c s a lá d b a c s ö p p e n t, m in d e n ü tt k ö n y ­ v e k . fü z e te k . A f é r je m n e m ré g te tte le az 5— 6. o s z tá ly v iz sg á it, s f o ly ta tja to v á b b . É n a k ö z é p is k o lá t k e z d te m el. L á n y u n k h e ­ te d ik e s , k ö z e p es é s n é g y e s k ö z ö tti e r e d ­ m é n y e k k e l. H a ja v u l e g y k ic sit, n a g y o n s z e re tn é m , h a ta n ító n ő le h e tn e . N e m n a g v ­ r a v á g y á s b ó l, h a n e m a z é rt, m e r t k ö z ü lü n k v a ló tö b b e t te h e t a c ig á n y o k é rt, m in t a k i n e m is m e r m in k e t. 12 S o k a t f o g la lk o z ta to tt, h o g y a n le h e tn e m in é l h a m a r a b b fe lsz á m o ln i a te le p e t. E d ­ d ig a c s a lá d o k e g y h a r m a d a j u t o t t k i — n e m a s o k g y e re k e s e k k ö z ü l v a ló k ! A tö b ­ b ie k n e k e g y e lő re h iá b a v a n re n d s z e re s m u k a v is z o n y a , n e h é z az ú t . . . E l k e ll is­ m e rn i, n a g y a tu d a ti e lm a r a d o tts á g is. S o k -so k fe lv ilá g o sító e lő a d á s ra , r é te g e n ­ k é n ti ő sz in te b e s z é lg e té s e k re , a la p is m e r e ti és á lta lá n o s isk o la i ta n fo ly a m o k s z e rv e z é ­ s é re v a n sz ü k sé g . S o k m ú lik a ta n á c s i v e ­ z e té se n — c s a k az u tó b b i é v e k b e n fig y e l­ n e k jo b b a n o d a a p r o b lé m á in k r a . V essző p a rip á m , h o g y s o k k a l tö b b c ig á n y g y e r e k ­ n e k k e lle n e le n n i az ó v o d á k b a n , a g y e r e ­ k e k é s a sz ü lő k fe lv ilá g o s ítá s á b a n tö b b e t s e g íth e tn é n e k a p e d a g ó g u so k ! „ H a az e m b e r n e m d o lg o z ik r e n d s z e r e ­ se n , n e m é l m e g — e r r e a tíz ille tv e tiz e n ­ eg y g y e re k m e lle tt n e m v o lt n e h é z r á jö n n i.” R .-n é m u ta tja a k e z é t, b o k á já t, a m it n em k ím é lt m e g a r a k o d ó m u n k a . N y u g d íj e lő tt á ll: k é t é v e t v o lt az é p ítő ip a r b a n , 11 é v e itt, a g y á rb a n . E g y m ű h e ly b iz o tts á g i ta g v é le m é n y e : — Id ő s k o r a é s a so k g y e r e k e lle n é re n a g y o n jó a m u n k á h o z v a ló h o z z á á llá sa , ig a z o la t­ la n ja n in cs. S z o k tá k m o n d o g a tn i, h o g y a c ig á n y o k m e n n y ir e s z e r e tik a g y e r e k e k e t — ez r á s z in te tú lz o tta n is je lle m z ő , p e d ig so k g o n d ja - b a ja v o lt a fiú - é s lá n y g y e r e ­ k e iv e l e g y a r á n t, n e m k a p ta v issza a z t a so k á ld o z a to t, a m it h o z o tt é r tü k . T íz s a j á t g y e re k e m e lle tt m é g a lá n y a g y e r e k é t is n e v e l i . . . H a m e g te h e tjü k , s e g é ly e k k e l t á ­ m o g a tju k , m o s t is b e n t v a n e g y k é r v é n y e . R .-n é — I t t a m ű h e ly b e n n e m „c ig á n y o z n a k ” , so k m u n k á b a á lló fia ta la s s z o n y ö r ü l­ ne, h a ily e n r e n d e s e n b e s z é ln é n e k v ele, m in t a h o g y v e le m . Ig az, Z -b e n , a la k á s p ro b lé m á m m a l k a p c s o la tb a n m á r a fe je m ­ h ez v á g t á k : m a g u k b e v á n d o rló k ! P e d ig a c s a lá d u n k b a n s e n k i s e m v o lt ré sz e g e sk e d ő , a k é t fia m d o lg o z ik . C s a k h á t s o k a n v a ­ g y u n k . . . H o g y a lá n y o m g y e r e k é t é n n e ­ v elem , so se b á n ta m m e g — , tá n e g y ik b e n se m v o lt a n n y i ö rö m e m , m in t b e n n e . J ó l ta n u l, r e n d e s — re m é le k , v isz i v a la m ire , h a feln ő . * Z a g y v a I m re a M in is z te rta n á c s m e lle tt m ű k ö d ő C ig á n y K o o rd in á c ió s B iz o ttsá g e g y ik v e z e tő je . S z a b o lc stó l B a ra n y á ig so k h e ly e n t a r t o t t a n k é to k a t, e lő a d á s o k a t: „T is z tá b a n k e ll le n n ü n k azzal, h o g y a k ü ­ lö n c ig á n y o sz tá ly o k , isk o lá k , ó v o d á k , és e g y é b p e d a g ó g ia i in té z m é n y e k , m é g h a a s o k -so k le h e tő s é g e t r e jt ő c sa p i k o llé g iu m ­ ró l v a n i s szó, c s a k á tm e n e ti m e g o ld á s t je ­ le n te n e k . A z e lk ü lö n íté s m in d e n f o rm á ja c s a k eszköz, és c sa k á tg o n d o lta n , a le h e ­ tő sé g e k a la p o s fe lm é ré s é v e l s z a b a d ig é n y b e v e n n i. S o k k a l tö b b e t k e lle n e é p íte n i a t á r ­ s a d a lm i ö ssz e fo g á sra . A z e lő íté le te k ig a z á ­ b ó l c sa k a k iv á ltó n e g a tív je le n s é g e k m e g ­ sz ü n té v e l k e r ü ln e k sü lly e s z tő b e , d e m ég is a z t v a l lo m : n in c s h e ly e a p e s sz im iz m u sn a k , a „ k u ty á b ó l n e m lesz s z a lo n n a ”-e lv n e k . S zem e lő tt k e ll ta r ta n i, h o n n a n jö n v a la k i, d e n e á llíts u n k e lő íté le tb ő l k o r lá to k a t a h o v á ? , a z e lő b b re ju tá s e lé !” G . K iss M a g d o ln a A lakult 1887-ben A S a lg ó ta r já n i K o h á sz M ű v e lő d é si K ö z­ p o n tb a n n eg y s z e r e te tte l, fé lté s s e l ő riz n e k e g y s e ly e m re n y o m ta to tt p la k á to t. A p la ­ kát d á tu m a s z e r in t: 1896. s z e p te m b e r 1 2 -én a z O lv asó E g y le t te k e p á ly a h e ly is é ­ g e ib e n a d a tik a B e ty á r k e n d ő je . E re d e ti n é p s z ín m ű n é g y fe lv o n á s b a n . Ír t a : A b o ­ n y i L ajo s, R e n d e z ő : H o n ti L a jo s, K a r n a g y : B e e r Jó z se f, S ú g ó : K a je tá n L ajo s. Ez a le g ré g e b b i e m lé k e , m o n d h a tn i e r e k ­ ly é je a s a lg ó ta r já n i m u n k á s s z ín já ts z á s n a k . J e g y z ő k ö n y v b e n m a r a d t — a m a i n y e lv e n sz ín já ts z ó s z a k o s z tá ly — a la p ítá s i é v e : 1887. á p r ilis 2-a. „ I n d ítv á n y té te t ik a z ir á n t, m is z e rin t az O lv asó E g y le t k e b e lé b e n eg y m ű k e d v e lő tá r s u l a t á la k íta s s é k .” M a jd a h a tá r o z a tb a n : „A z in d ítv á n y e g y h a n g ú la g e lf o g a d ta tv á n tu d o m á s u l v é te tik .” A N é p m ű v e lé si I n té z e t k ia d á s á b a n 1962b e n eg y n e g y v e n n é g y o ld a la s m u n k a k e ­ r ü l t k ia d á s r a . V e rtic h Jó z s e f ír ta , a k i é v ­ tiz e d e k e n á t ir á n y ító ja , sz e rv e z ő je , r e n d e ­ ző je v o lt a s z ín já ts z ó c s o p o rtn a k . N a g y a la a la p o ssá g g a l, f á r a d s á g o t n e m k ím é lv e ösz­ s z e g y ű jtö tte a d o k u m e n tu m o k a t é s m e g ­ ír ta az a k k o r 75 év e s S zin já tsz ó c s o p o rt tö r té n e té t. N a g y u t a t te tte k m e g a sa lg ó ­ ta r j á n i m u n k á s s z ín já ts z ó k . A z e g y ü tte s — h a sz a b a d íg y n e v e z n i — fé n y k o r a a fe lsz a ­ b a d u lá s u tá n i id ő k r e e sik és 1949-től 1965ig ta r t . A fe ls z a b a d u lá s é v é b e n v e tte fe l a c s o p o rt P e tő f i S á n d o r n e v é t és m é g u g y a n ­ e b b e n az e s z te n d ő b e n a ré g i f o r m á t és g y a ­ k o r la to t m e g ta r tv a , ú j ta r ta lo m m a l k e z d ő ­ d ö tt a m u n k a . „ V á ro s u n k é s k ö r n y é k e m u n k á s s z ín já t­ s z á s á n a k , ir o d a lm i é le té n e k é s k u l t ú r á j á ­ n a k em elé se, á p o lá s a és te rje s z té s e , e n n e k az é le tn e k i r á n y í tá s a é s k isz o lg á lá sa a c é l.” — m o n d ta k i az a la p s z a b á ly z a t, a m e ly a z ü g y r e n d e t is ta r ta lm a z ta , sz ó lt a s z a k o sz ­ tá ly v e z e té sé rő l, tis z ts é g v is e lő irő l é s le szö ­ g e z te : a P e tő f i S á n d o r S z ín já ts z ó S zak o sz­ tá ly m u n k á já t a p á r t ir á n y ítja . A c e n te n á ­ r iu m e m lé k é re 1 9 4 8 -b an a ta g o k ju ta lm a ­ z á s á ra , v a la m in t a m ű v é sz i é s s z a k k ö r i m u n k a e m e lé s é re k é t d íja t, a P e tő f i- és a M u n k a - d íja t a la p íto tta a sz a k o s z tá ly . A z e lő b b it az a ta g k a p ta m e g é v e n te , a k i a le g jo b b m ű v é s z i te lje s ítm é n y t n y ú jto tta , m íg u tó b b it azo k , a k ik a k ö zö sség i é le tb e n a le g jo b b m u n k á t v é g e z té k é s a s z ín já ts z á s ­ b a n sz é p fe jlő d é s t m u ta tta k . N a g y m e g ­ tis z te lte té s v o lt d íja t k a p n i. M in d e n év m á rc iu s á b a n ü n n e p é ly e s sz a k o sz tá ly i ü lé ­ se n k e r ü lte k a d íja k á ta d á s r a . Ez a k e d v e s, b e n s ő sé g e s a k tu s , ez a h a ­ g y o m á n y e b b e n az e s z te n d ő b e n m e g sz a ­ k a d t. N e m a d tá k k i s e m a P e tő fi-, s e m a M u n k a -d íja t. E g y s z e rű e n n e m v o lt k in e k ! E lm a r a d t a sz a k o s z tá ly -ü lé s , m e r t a n a g y ­ h ír ű , k é ts z e re s k iv á ló e g y ü tte s , a S z o c ia ­ lis ta k u l t ú r á é r t b ü s z k e tu la jd o n o s a t i ­ z e n h á r o m é v v e l a 75 é v e s ju b ile u m u tá n m a m á r c sa k p a p ír o n lé te z ik , v e g e tá l. A z ig a z sá g h o z ta rto z ik , h o g y ö t- h a t le lk e s s z ín já ts z ó m é g m in d ig ö ssz e já r. F e llé p n e k az a lk a lm i re n d e z v é n y e k e n , k ö z ö se n m ű ­ s o r t a d n a k a z ö b lö s ü v e g g y á ri sz ín já ts z ó k ­ k a l, d e ez m á r n e m a n a g y m ú ltú P e tő fi S z ín já ts z ó S z a k o s z tá ly ! M i tö r té n t? M ié rt n e m te tte k m é g c sa k k ís é r le te t se m , h o g y a h a g y o m á n y o s m á r ­ �ciu si ü n n e p é ly e s sz a k o sz tá ly i ü lé s t össze­ h ív já k ? B u k á s ? E lö re g e d é s ? K ile n c v e n év es ju b ile u m o t k ö s z ö n th e tn é n e k k é t é v m ú lv a ! M i a z o k a a m é ly p o n tn a k , a n n a k , h o g y id á ­ ig j u t o t t a z a z e g y ü tte s , a m e ly a m a g y a r o r ­ sz á g i m u n k á s m o z g a lo m k ia la k u lá s á v a l s z in te e g y id ő b e n j ö t t lé tr e ? V a n -e k iú t? F e ltá m a d h a t- e a P e tő f i S z ín já tsz ó S z a k o sz ­ tá ly ? A k é r d é s e k r e k e r e s tü k a v á la s z t. IL L É S P Á L , a K o h á sz M ű v e lő d é si K ö z­ p o n t ig a z g a tó ja : H e te n v o ltu n k te s tv é re k . J ó m a g a m ti ­ z e n n é g y é v e s k o r o m b a n m á r az A c é lg y á r­ b a n d o lg o z ta m , elég n e h é z f iz ik a i m u n k á n k e z d te m a k o v á c so ló g y á r b a n . S z e r e tte m v oln a to v á b b ta n u ln i. D o lg o z ta m és k ö z b e n k é t o s z tá ly t v é g e z te m a m u n k á s g im n á ­ z iu m b a n . N e m tu d o m m ié r t, de engem m in d ig o ly a n b a r á to k v o n z o tta k , a k ik tő l le h e te tt ta n u ln i. S z e r e tte m a v e r s e k e t. I f jú v o lta m m é g é s a r r ó l á b r á n d o z ta m , h o g y sz ín é sz le sze k . A Z a g y v a i r a k o d ó n v o lt egy s z ű k k ö r ű , k is lé ts z á m ú s z ín já ts z ó c so p o rt. E n g e m is b e f o g a d ta k . I t t k e z d te m , s a z tá n tiz e n n y o lc é v e s k o r o m b a n n a g y m e g tis z te l­ te té s t je le n t e tt , h o g y b e lé p h e tte m a P e tő fi S z ín já ts z ó k k ö zé . C s o d á lk o z ta m : e z t is le­ h e t. M e g ta n u ltu k a s z ín p a d o n v a ló já r á s t, m o z g á st. B e szé ln i ta n u ltu n k ! M iv e l e n g e m a v e rs m o n d á s v o n z o tt, m e g ta n u lta m a s z a ­ v a lá s f o rté ly a it. A m ik o r m á r e lé r te m egy s z in te t, a k k o r k a p t a m e g y -e g y k is s z e re p e t. K é ső b b az o p e r e tt le tt a k e d v e lt m ű fa jo m . V o lt h a n g o m , s z e r e tte m é n e k e ln i é s tíz é v e n á t 1960-ig jó b a n -ro s s z b a n , d e in k á b b jó b a n k ita r to tta m a c s o p o rt m e lle tt. E b b e n a z id ő b e n h a t v a n ta g ja is v o lt az e g y ü tte s n e k . H á r o m b r ig á d b a n d o lg o z tu n k . V o lt o ly a n é v , h o g y k é t- h á r o m s z ín d a r a b o t is b e m u ta ttu n k . F e lv á ltv a já ts z o ttu k : e g y ik h é te n az e g y ik e t, a z tá n a m á s ik a t. A P e tő fi o ly a n k ö zö sség v o lt, a h o l é n m e g ta ­ lá lta m a z t, a m it k e r e s te m . A s z ó ra k o z á s t, a v id á m s á g o t é p p ú g y , m in t a ta n u lá s t. M in d ig v o lt ir á n y ító ja a s z a k o s z tá ly n a k . E z s o k a t je le n te tt. M á r c s a k a z é r t is, m e r t m a n a p s á g é p p e n ez e k az ir á n y ító e g y é n is é ­ g ek h iá n y o z n a k az e g y ü tte s b ő l. Ó zd o n , 1972-ben a V asa s s z ín já ts z ó k fesz­ tiv á ljá n m e g é re z tü k , m i az a b u k á s . M i, eg y o ly a n c s o p o rt, a m e ly n e k ta g ja i k o r á b b a n s i k e r t s ik e r r e h a lm o z ta k , v a la h o g y n e m é r e z tü k jó l m a g u n k a t e z e n a fe sz tiv á lo n . H a g y o m á n y o s d a r a b o t v itt ü n k , e g y e g y fe l­ v o n á s o s t, és a tö b b ie k le k ö rö z te k . E g y e d ü l m a r a d tu n k . G y ő z te k a z ú j f o rm á k , a m e ­ ly e k ú j ta r ta lo m m a l p á r o s u lta k . É n b íz o m a b b a n , h o g y ú jjá é le d a sz a k o sz tá ly , d e is ­ m é tle m : h iá n y z ik e g y o ly a n v a la k i a z é l­ rő l, a k i ö ssz e fo g n á a g á r d á t, a k i p r o g ra m o t a d n a az e g y ü tte s n e k . N in cs re n d e z ő n k ! N e m tu d tu k tu d a to s íta n i a ta g o k k a l, h o g y v á lto z ta k a z id ő k , f e jlő d ö tt m in d e n . A z a fo rm a , a m i k o r á b b a n jó v o lt, m a f a b a tk á t se m é r . Ú j h e ly z e t v a n , ú j f o r m á k k a l k e ll e lő jö n n i. S a jn o s r e n d e z ő in k , m a g u k a s z ín ­ já ts z ó k is n e m tu d ta k te lje s e g é sz é b e n az o ­ n o s u ln i az ú j ir á n y z a tta l. B e le f á r a d ta k a m u n k á b a , k o r o s o d ta k é s n a g y o n e rő s e n r a ­ g a s z k o d ta k a ré g ih e z . M ég m a is, h a az id ő s e b b e k k e l b e s z é lg e tü n k , a k ik ré s z tv e t­ te k az é v tiz e d e s m u n k á b a n , m é g m in d ig a b b ó l s z e r e tn é n e k é ln i, a m i v o lt. E m lé k e ­ k e t id é z n e k , é s s ó h a jto z n a k : m ié r t n e m le ­ h e t e z t m a is ú g y c sin á ln i, m in t ré g e n . N e m é r ti k m eg . h o g y az m á r s e n k it se m é rd e k e l, m á so k az ig é n y e k . V a la h o g y e n e r g iá t se m é re z n e k m a g u k b a n a r r a , h o g y b e fo g a d já k az ú ja t. A f ia ta lo k a t m e g k ö té lle l is n e h é z le n n e id e h o z n i. • B R U N C Z E L T IB O R , a K o h á s z a ti Ü ze­ m e k d o lg o z ó ja : A P e tő f ib e 1 9 4 9 -b en k e r ü lte m , m in d j á r t a m ű s z a k ia k k ö z é . M á r o tt d o lg o z o tt P e tik Is tv á n , T u r e k L ászló , k é s ő b b b e k a p c s o ló ­ d o tt a m u n k á b a K u k u r u g y J á n o s b ácsi, G éczi G y u la . B e lé p e tt J á v o r G y ö rg y , F a jd L ász ló — , h o g y c s a k n é h á n y n e v e t e m lít­ sek . A m i s ik e r v o lt, a z n e k ü n k m ű s z a k ia k ­ n a k is az m a r a d t, a m i b u k á s , a b b a n is k ö ­ zö sen o s z to z tu n k . N e m ta g a d o m , v o lta k d a ­ r a b o k , a m e ly e k a s z ív e m h e z n ő tte k . A z Ily e n n a g y sz e re le m , A z a r a n y e m b e r , a K ő ­ sz ív ű e m b e r fia i, a L u x e m b u rg g r ó fja . N e m v a g y o k o p tim is ta — tö r v é n y s z e r ű v o lt, h o g y id á ig j u t o t t a sz a k o sz tá ly . S o k m in d e n k ö z r e já ts z o tt. N e m s o r r e n d b e n m o n d o m a z o k o k a t, h a n e m a h o g y e sz e m b e j u t : te le v íz ió , k ö z ö n s é g h iá n y — s z e re p lő ­ h iá n y , é s n e m u to ls ó s o r b a n a m ű v e lő d é s i h á z n a k a s z ín já ts z ó k n e m a le g k e d v e s e b b g y e re k e i. S z e re p lő k h iá n y a ? A m a f ia ta lja m illió le h e tő s é g , sz ó ra k o z á s k ö z ü l v á la s z t­ h a t. M e g o ld ás le n n e , le g a lá b b is k e lle n e t a ­ lá ln i, d e ez c s a k ö ssz e fo g á ssa l é r h e tő el. A K o h á s z a ti Ü z e m e k le h e tn e a z első , a m e ly f e lk a r o lja az e g y ü tte s t, h isz e n a P e tő fi s z ín já tsz ó k é v tiz e d e k e n á t ö r e g b íte tté k a v á lla la t h ír n e v é t is. A h a g y o m á n y e lső so r­ b a n a v á lla la to t é r in t i! A ta b ló k o n d o lg o ­ zom . H a m a r o s a n ú j h e ly is é g e t k a p u n k , k lu b a v a tá s lesz, s r e m é n y k e d e m , h o g y a t a ­ g o k a t is s ik e r ü l ö ssz e h ív n i. M e g p ró b á ln i v a la m i ú ja t? • C S IC S G Y Ö R G Y , a K o h á s z a ti Ü z e m e k d o lg o z ó ja : A fe ls z a b a d u lá s é v é b e n , 1945 k a rá c s o ­ n y á n m á r eg ész e s té t b e tö ltő d a r a b b a l lé p ­ tü n k a k ö z ö n sé g elé, H á y G y u la : Iste n , c sá ­ szár, p a r a s z tjá v a l. M á r a z első é v b e n h a t a l­ m as le n d ü le tte l k e z d ő d ö tt a m u n k a . E rő t, le n d ü le te t a d o tt a f e ls z a b a d u lá s , és m i f ia ­ ta lo k m o h ó sá g g a l v e te ttü k m a g u n k a t a m ű ­ velő d ésre. M o n d ju k m e g ő s z in té n : az ö n te ­ v é k e n y sé g b e n , a m ű k e d v e lé s b e n n y ila tk o ­ z o tt m e g a z a z a m b íc ió , a m i a k k o r ib a n az if jú s á g b a n m e g v o lt. I g a z a z is, h o g y m á s m ű v e lő d é si le h e tősé g n e m ig e n a k a d t a v á ­ r o s b a n , é s a z o k a z ip a r i m u n k á so k v a g y d iá k o k , a k i k v a la m i n e m e s e t , s z é p e t k e r e s ­ te k , a z o k m e g ta lá ltá k m in d e z t n á lu n k , a P e tő f ib en . N e m v o lt g o n d ö tv e n — h a tv a n f i a t a l t ö ss z e to b o ro z n i. S íg y le n e te tt a z tá n a k is e b b ir o d a lm i m ű v e k m e lle tt k la s s z ik u ­ s o k b e m u ta tá s á r a is v á lla lk o z n i. V e r tic h J ó z s e f s z a k m a i v e z e té sé v e l, a k itű n ő sz e r­ v e z ő k é p e ssé g g e l m e g á ld o tt J a n c s á r S á n d o r ir á n y ítá s á v a l in d u lt a m u n k a , a m e ly o ly a n nagy je le n tő s é g ű m űveket p r o d u k á lt, h o g y a c s o p o rt o rsz á g o s h ír n é v r e t e t t sz e rt. E n g e m V e rtic h J ó z s e f „ s z e rv e z e tt b e ”, és a m a i n a p ig ta lá n le g e m lé k e z e te s e b b a la k í­ tá s o m M o lie re T a r tu f f e - jé b e n O rg o n v o lt. E r r e e m lé k s z e m le g s z ív e s e b b e n ! C s a k m in t sz ín já ts z ó d o lg o z ta m 1954-ig, d e m é g e b b e n az é v b e n m e g re n d e z te m e lső ö n á lló d a r a ­ b o m a t G o ld o n i K é t ú r sz o lg á já t, m a jd ze n é s d a r a b k ö v e tk e z e tt, L e h á r: L u x e m b u rg g r ó fja . N e m ré sz le te z e m , m e r r e já r t u n k , m ily e n d a r a b o k k a l a r a t t u n k s ik e r t , c sa k a n n y it m o n d h a to k , s z e r e tte m e z t a m u n k á t és v a ló já b a n c s a k a r e n d e z é s t h a g y ta m a b ­ b a, a k u ltú r m u n k á tó l n e m v á lta m el, n e m tu d o k e lv á ln i. Ö tv e n é v e s v a g y o k . N em v o lt m á r elég e rő m , h o g y e g y e d ü l v á l­ la lja m a m u n k á t. V e r tic h J ó z s e f é s S o m o s­ k ő i I s tv á n r e n d e z ő k n y u g d íjb a m e n te k . E g y e d ü l m a r a d ta m n y o lc — tíz „ ö r e g ” s z ín ­ já ts z ó v a l é s e g y - k é t te h e ts é g e s f ia ta lla l. A m ű k ö d é s le h e tő s é g é t n e m lá tta m b iz to s í­ to ttn a k , s e z é r t 1974 ta v a s z á n le m o n d ta m a re n d e z ő s é g rő l. M ire g o n d o lo k ? A z ö n te v é k e n y m u n k á b a n , c s a k ú g y m in t a s z ín já ts z ó ib a n , v á lta n i k e lle tt. A m o d e rn k o r m o d e rn sz ín p a d o t, s z ín já ts z á s t k ö v e ­ te lt. Ő s z in té n b e k e ll v a lla n i, e z t a v á ltá s t a c s o p o rt n e m tu d t a le b o n y o líta n i. A z ö re ­ g e k a ré g i n a g y d a r a b o k m u n k á já b a n sz í­ v e s e n r e s z tv e tte k , s m iv e l a f ia ta lítá s s a jn o s n e m s ik e r ü l t o ly a n ü te m b e n , a h o g y s z e r e t­ t ü k v o ln a , ő k e t m á r n e m le h e te tt m e g g y ő z ­ n i a r r ó l, h o g y az a m a tő r s z ín já ts z á s is a la p v e tő e n m e g v á lto z o tt. A m o d e rn f o rm á k lé p te k e lő té rb e , a z iro d a lm i és p ó d iu m m ű ­ s o ro k jo b b a n k if e je z té k a m a i é l e t lü k te té ­ sé t, a z ig é n y e k e t. A z a z e m lé k e z e te s ózdi fe s z tiv á l s o k m in d e n r e v á la s z t a d o tt. M á r az e lő k é sz íté s s e m v o lt jó . F e lm e n tü n k a v a s a s k ö z p o n tb a , e lm o n d tu k , h o g y G a l­ góczi A k n a m e z ő jé v e l in d u lu n k . A z t m o n d ­ tá k : r e n d b e n v a n , k é s z ü ljü n k , jó le sz a d a ­ ra b . Ó zd o n a z tá n k id e r ü lt, h o g y a tö b b ie k — fő leg a b u d a p e s ti és a fő v á r o s k ö r n y é k i c s o p o rto k — m á r e g é sz e n m á s u ta k o n j á r ­ n a k , m i p e d ig m é g m in d ig a h a g y o m á n y o s f o rm á t k ö v e tjü k . M in d e n e s e tr e k e lle m e t­ le n é rz é s v o lt, m e r t e z e k e t a c s o p o rto k a t ú ttö r ő k é n t e m le g e tté k , k ö v e te n d ő p é ld a ­ k é n t á llíto ttá k e lé n k . E lé n k , a k ik h ú s z ­ h u s z o n ö t é v e n á t e g é sz e n m á s k r itik á k h o z v o ltu n k sz o k v a. I t t v ilá g o s a n k id e rü lt, h o g y azo n az ú to n — a h a g y o m á n y o s s z ín ­ já ts z á s ú tjá n — , a m e ly e n e d d ig já r t u n k , to v á b b n e m le h e t m e n n i. A v á ltá s h o z m in ­ d e n k é p p e n b e já ts z o tt a k o r te c h n ik á ja . M in d e n h o l v a n m a m á r te le v íz ió , s z ín h á z és m á s e g y é b o ly a n k u ltu r á lis le h e tő s é g , n e m é r d e k li ő k e t a z a m a tő r p ro d u k c ió , a m ik o r k a r n y ú jt á s n y ir a v a n h iv a ta lo s v o ­ n a lo n a m a g a s s z ín v o n a lú b e m u ta tó k e g ész so ra , a m e ly a d o lg o z ó k re n d e lk e z é s é re áll. A k ö ­ zö n ség e lő re lé p e tt, f e jlő d ö tt é s m a m á r 13 �M ég is lá to k k iu ta t, s ez e g y b e n fo g la lh a tó össze. E g y ú j f ia t a l g á r d á v a l, m e g fe le lő ir á ­ n y ítá s s a l e lin d u ln i. F e lk u ta tn i a z o k a t a f ia ta lo k a t, a k ik b e n n e m c s a k a k a r a t , h a n e m is v a n é s v á lla ljá k e z t az ú j k o r n a k , a m a i é le tn e k m e g fe le lő ú j fo rm á t. H a n e m jö n a k ö zö n ség , k i k e ll h o z z á m e n n i. K a m a r a e lő ­ a d á s o k k a l f e lk e re s n i a s z o c ia lista b r ig á d o ­ k a t, o tt le n n i a k lu b e s te k e n a m u n k á s s z á l­ lá so k o n , és h a k e ll, ö tv e n , d e h a r m in c e m ­ b e r n e k is já ts z a n i, a d n i v a la m it. A s z é p s é ­ g e t, a t a r t a l m a t íg y is m e g le h e t m a jd t a ­ lá ln i. A s i k e r t is. M i é v tiz e d e k e n á t c s in á l­ tu k é s n e m b á n t u k m eg. V a n m ir e e m lé ­ k ezn i, és v a llju k be, so k sz o r e m lé k e k b ő l is é l a z e m b e r. V E R T IC H J Ó Z S E F n y u g d íja s : M i t a r t o t t a ö ssze a tá r s u la to t? O tt ta lá l­ tá k m e g a f ia ta lo k a z t a z e m e lk e d e tte b b sz ó ra k o z á s i le h e tő s é g e t, a m i a k k o r m é g h iá n y z o tt a v á ro sb ó l. N e m v o lt m é g te le v í­ zió. N e m v o lt S a lg ó ta r já n b a n re n d s z e r e s sz ín h á z i e lő a d á s, és a z ö n te v é k e n y sz ó ra k o ­ z á s a s z ó ra k o z ta tá s s a l e g y ü tt m a g a s fo k o n m ű v e lh e tő v o lt a P e tő fib e n . N e m c sa k a m a ­ g a s s z in tű e lő a d á s o k v o lta k é rd e k e s e k , h a ­ n e m az is, a m it c s in á ltu n k , a m it e lő a d tu n k , m in d e n k i sz ív e se n jö tt, a k i é re z te , h o g y v a n b e n n e e g y k is te h e ts é g és ez a k a r a t t a l p á ro s u l. J ö tt e k a m u n k a p a d m e llő l, m in t B a lo g h I s tv á n , B olyós L ászló, S o m o sk ő i I s tv á n , és jö tt e k a v á ro s b ó l a f e ln ő tte k és a d iá k o k e g y a r á n t. M e g k e re s tü k a k ö z é p ­ is k o lá k a t! A z 1960-as é v e k e le jé n k ih e ly e ­ z e tt g á r d á n k m ű k ö d ö tt a M a d á c h g im n á ­ z iu m b a n , d e v o lta k ta g ja in k a k ö z g a z d a sá g i te c h n ik u m b ó l is. J ó l é r e z té k m a g u k a t a fia ta lo k , h a f e ljö tte k a p r ó b á k r a , fo g la l­ k o z á s o k ra , a m e ly e k e t ig y e k e z tü n k é r d e ­ k essé, s z ín e ss é te n n i. K é t íz b e n s z ín já ts z ó is k o lá t is r e n d e z tü n k . E g y id ő b e n h á z i ú j ­ s á g ja is v o lt a s z a k o s z tá ly n a k — h a ts z o r je le n t m e g — , P e tő f i H ír a d ó v o lt a n ev e . H á n y le v é l j ö t t m á r S a lg ó ta r já n b a a P e tő ­ fih e z a z o k tó l, a k i k v a la m ik o r i t t b o n to g a t­ tá k s z á r n y a ik a t, fe ls o ro ln i se m tu d n á m ! E g y e t e m líte k , a m it T u r e k L ászló í r t a k u l­ tú r o tth o n v o lt ig a z g a tó já n a k , K o v á c s J ó ­ z s e fn e k B e rn b ő l, a h o l m in t a M a g y a r Á l­ la m i O p e r a h á z ta g ja v e n d é g s z e re p e l. H á lá ­ v a l é s k e d v e s e n e m lé k s z ik a z o k r a az id ő k ­ re , a m ik o r m é g m in t P e tő fi s z ín já ts z ó sz e ­ r e p e lt. A n n y i id ő u tá n is e m le g e ti, h o g y n á lu n k ta n u lta m e g a s z ín p a d i m o z g á st, a sz é p b e sz é d e t. H á y G y u la sz e m é ly e s e n is le n n j á r t d a ­ r a b ja b e m u ta tó já n , e lis m e ré s s e l sz ó lt a lá ­ to tta k r ó l, m e g je g y e z te u g y a n a k k o r , h o g y a já n lja a k ö n n y e b b d a r a b o k a t, h o z z á té v e ; n e m v a llo ttu n k sz é g y e n t. A z első n a g y lö­ k é s t Z e lk Z o ltá n a d ta , a k i m e g n é z te a z É j­ je li m e n e d é k h e ly b e m u ta t ó já t é s m in d e n t m e g te tt a z é rt, h o g y a c s o p o rt B u d a p e s te n is fe llé p h e s se n . Ez a k k o r , 1 9 4 6 -b an a n y a ­ g ia k m ia tt n e m v a l ó s u lh a to tt m eg. N a g y o n jó k a p c s o la tu n k v o lt M a jo r T a m á ssa l, a k i c s o p o rtjá v a l m é g a f e ls z a b a d u lá s e lő tt itt já r t, és b e m u ta t tá k az Ö zv eg y K a r n y ó n é t. N a g y o n sz ív e se n a d o tt ta n á c s o t, és ő v o lt az, a k i k é s sé g g e l h o z z á já r u lt a h h o z , h o g y a N e m z e ti S z ín h á z a t is m e g elő z v e b e m u ­ ta s s u k az Is te n , c sász ár, p a r a s z to t. L e v e le z ­ tü n k s z ín h á z ig a z g a tó k k a l, m in t p é ld á u l 14 L e n d v a i F e re n c c e l, a k i tő l d a r a b o k a t k a p ­ tu n k . K é ső b b a N é p m ű v e lé s i I n té z e t s z a k ­ e m b e re iv e l is á lla n d ó v o lt a k a p c s o la tta r ­ tá s. S o k sz o r le jö tt h o z z á n k D é v é n y i R ó b e rt, K e le ti Is tv á n , E g y k o h á s z fe s z tiv á lo n itt v o lt F ö ld e á k R ó b e rt, a D é ry n é S z ín h á z a k ­ k o r i re n d e z ő je , d r a m a tu r g ja . A z s ü ri e ln ö ­ k e k é n t te v é k e n y k e d e tt. B o ld o g a n m u ta tta m e g m in d e n k in e k , h o g y ü r e s a je g y z e tfü ­ zete, m e r t a R e g é n y e se k c ím ű b e m u ta tó n ­ k o n n e m tu d o tt s e m m it le je g y e z n i, a n n y ir a e lr a g a d ta az e lő a d á s s o d rá s a , h a tá s a . F o ly ­ ta to m a s o r t T ö rö k T a m á ssa l, a k it a r á d ió ­ tó l m in d e n k i is m e r — e b b e n az e s z te n d ő ­ b e n k a p ta m e g a J ó z s e f A ttila -d íj m á s o d ik fo k o z a tá t. H o ssz ú id e ig le v e le z tü n k , e g y s e ­ r e g ta n á c s o t a d o tt d a r a b já h o z , a D él k e ­ re s z tjé h e z . Ő ír ta , tu d o m id é z n i: „ n e m tu ­ d o m m e g é rte n i, m i le h e t az a z e rő , a m i ezt a c s o p o rto t ö s s z e ta rtja . E g y h iv a tá s o s t á r ­ s u la t is ta n u lh a t n a a P e tő f itő l! ” V is s z a k a ­ n y a r o d n é k Z elk Z o ltá n h o z , a k i a z t ír t a a S z a b a d s á g 1946. m á ju s 16-i s z á m á b a n : „...e lő a d á s u k n a k s o h a sin c s m ű k e d v e lő je lle g e , a z első je le n e te k b e n m e g ü tö ttt a la p h a n g b ó l s o h a se m z ö k k e n n e k k i, s o h a se m rip a c s k o d n a k , v é g ig tö r e tle n , m é r té k ­ ta r t ó és m ű v é sz i sz e m p o n tb ó l is m a g a s s z ín ­ v o n a lú já té k u k .” M a jd k é s ő b b : „ S o k a t ta ­ n u lh a tn a k e g y m á stó l. A b u d a p e s tie k m é r ­ té k ta r tá s t, m a g a s s z ín v o n a lra v a ló tö r e k ­ vést . . . ” E zek , ú g y g o n d o lo m , a m a i n a p ig a le g ­ é r té k e s e b b d o k u m e n tu m o k , b ír á la to k , v é ­ le m é n y e k . A z ú js á g c ik k e k r ő l m o st n e m szó­ lo k k ü lö n — s o k d ic s é r e te t k a p t u n k a n a ­ p ila p o k tó l. A c s o p o rtn á l az a n y a g ia k k a l s o h a b a j n e m v olt, m e r t a p á r t, a s z a k s z e r­ v e z e t, a g y á rv e z e té s m in d ig o tt á llt a cso­ p o r t m e lle tt, tá m o g a tta . A sz a k o s z tá ly z a ­ v a r ta la n u l m ű k ö d h e te tt. E m e lle tt k é t ö l­ töző, z u h a n y o z ó k , k is m ű h e ly , a m e g fe le lő k e llé k e k re n d e lk e z é s é re á llta k , ú g y h o g y a jó m u n k a f e lté te le b iz to s ítv a v o lt. A sze­ m é ly e s k a p c s o la to k is ig e n s o k a t je le n t e t­ te k . E lh a tá r o z tu k p é ld á u l, h o g y s z a b a d té r i s z ín p a d o t é p í tü n k a ré g i k u g liz ó b a n . A z első k a p a v á g á s t a g y á r a k k o r i ig a z g a ­ tó ja , B é rc ze s H enriik te t t e m eg-és ő t k ö v e t­ té k a tö b b i v e z e tő k . A s z ín p a d e lk é sz ü lt. A z a z tá n m á s k é rd é s , h o g y S h a k e s p e a re S z e n tiv á n é ji á lo m ja n e m k e r ü l t b e m u ta ­ tá s ra . A v á lla la tn a k k ö s z ö n h e ttü k a ta n u l­ m á n y u ta k a t a fő v á ro s b a , a h o l d a r a b o k a t n é z tü n k , és a M a d á c h S z ín h á z R ó m e o és J ú li a e lő a d á sa e lő tt a s z ín p a d te lje s b e ­ d ísz le te z é sé t is lá ttu k . E lő a d á so k u tá n m a jd n e m m in d ig f e ljö tt az ö ltö z ő b e a v á l­ la la t ig a z g a tó ja , sz a k s z e rv e z e ti ti t k á r a és m e g k ö sz ö n te a v é g z e tt m u n k á t. P e rsz e , h a n e m is m in d ig v o lt e r r e id e jü k a v e z e tő k ­ n e k , a z é r t m in d ig fig y e le m m e l k ís é r té k a P e tő f ib e n fo ly ó m u n k á t, é rd e k lő d te k , m ir e k é s z ü lü n k , m it te rv e z ü n k . 1940-től ta lá n h á r o m é v e t le s z á m ítv a , 1965-ig d o lg o z ta m m in t r e n d e z ő a sz a k o sz ­ tá ly n á l. A k k o r m á r s o k n a k é r e z te m a m u n ­ k á t, és a k u ltú r o tt h o n v e z e tő sé g e is ú g y t a ­ lá lta , h o g y k é t re n d e z ő elég . E n g e m m ű v é ­ s z e ti ta n á c s a d ó k é n t f o g la lk o z ta tta k é s fe l­ a d a to m v o lt a s z ín já ts z ó k k a l é s az a k k o r s z e rv e z ő d ö tt iro d a lm i s z ín p a d d a l v a ló fo g ­ la lk o z á s. M á r 1 9 6 6 -b an é rz ő d ö tt, h o g y a h a ­ g y o m á n y o s s z ín já ts z á s t, a P e tő f i s z ín h á z ­ p ó tló s z e r e p é t tú lh a la d ta az id ő . A te le v í­ zió h á z h o z h o z o tt m in d e n t, és S a lg ó ta r já n ­ b a n ö rv e n d e te s m ó d o n m a g a s s z in te n r e n d ­ sz e re ssé v á lta k a s z ín h á z i e lő a d á so k . E z e k ­ k e l se m k o n k u r r á ln i, se m m e g fe le lő s z in te n p r o d u k á ln i, n a g y d a r a b b a l k é s z ü ln i n e m le h e te tt. A ta g s á g f o g y o tt, m in d e n k in e k a k a d t v a la m ily e n d o lg a , t a n u lta k is az e m ­ b e re k . A m íg az ö tv e n e s é v e k b e n h e te n te ö t- h a t n a p o t a P e tő f ib e n tö lt ö tte k az e m ­ b e re k , m e r t jó l s z ó ra k o z ta k , m o s t m á r a h e ti h á r o m p r ó b a is ig e n te r h e s k e z d e tt le n n i. K e z d tü k k e r e s n i a f ia ta lo k k ö z ö tt az u tá n p ó tlá s t, és a k a d ta k is te h e ts é g e k az if jú m u n k á s o k , a k ö z é p isk o lá so k k ö z ö tt. M á r a k k o r k e z d te m m o n d o g a tn i: n e m a h á r o m fe lv o n á so s d a r a b o k ú t j á t k e lle n e já r n u n k , h a n e m p ó d iu m s z ín p a d k e lle n e , e s e m é n y já té k , d o k u m e n tu m d a ra b . K is lé t­ sz á m ú g á r d á v a l, g y o r s a n ta n u lh a tó , h a tá s o s d a r a b o k , m in t p é ld á u l M e rle : S is ip h u s és a H a lá l c ím ű d a r a b ja , a m iv e l m é g 1965-ben is n a g y s ik e r t a r a t t u n k S z é k e s f e h é rv á ro n az o rsz á g o s fe sz tiv á lo n . S a jn o s a ta g o k n a g y ré s z é b e n n e m ta lá l t m e g é r té s re ez a g o n d o la to m , és a v e z e té s se m á llt te lje s eg é­ sz é b e n m e llé m . M ég m in d ig é l t az a fe lfo ­ g ás, h o g y az a jó d a r a b , a m ib e n h a r m in c e m b e r sz e re p e l. N em v o lt m e g é rté s , u g y a n ­ a k k o r a ta g o k tö b b e t a k a r ta k s z e re p e ln i, m in t ta n u ln i. H o lo tt a P e tő f in e k m in d ig az v o lt az e re je , h o g y a p r ó b á k m e lle tt a t a ­ g o k k é p z é s é re is je le n tő s id ő t f o r d íto ttu n k . K é ső b b a z e m líte tt k is c s o p o rt is s z é te se tt, és b e k ö v e tk e z e tt e g y o ly a n id ő sz a k , a m ik o r n e m v o lt, c sa k n a g y o n f ia ta l és n a g y o n „ ö re g ” sz ín já ts z ó . N e m tu d tu k m e g ú jíta n i m a g u n k a t! M ég m o s t s e m t a r t o tt a P e tő fi, h o g y n e tu d jo n k ilá b o ln i a k á ty ú b ó l. V a n k iú t! E lő tte m n a g y r a b e c s ü lt p é ld a k é n t á ll B a ­ la s s a g y a r m a t, a h o l m a g a s s z in tr e k e r ü lt az iro d a lm i sz ín p a d . S a lg ó ta r já n b a n in k á b b a s z ín já ts z á s d o m in á l a m a i n a p ig . É n to ­ v á b b r a is a p ó d iu m s z ín p a d o t ta r to m é r d e ­ k e s n e k , és á llíto m , v a n te h e ts é g e s f ia ta l a v á ro s b a n , c s a k fe l k e ll k e r e s n i ő k e t. Iz g a l­ m a s p r o b lé m á k a t, m a i d o lg o k a t le h e tn e a k ö z ö n sé g e lé v in n i. N e m n é g y s z á z -ö tsz á z fő s k ö z ö n s é g re g o n d o lo k , h a n e m eg y s z a k s z e rv e z e ti ü lé sre , eg y H a z a fia s N é p f ro n t é r ­ é r te k e z le té r e , N ő k n a p já r a . K ilé p h e tn e a P e tő f i ú j r a a m e g y é b ő l is, d e e h h e z idő k e lle n e . K ö ze leg a sz áz év es é v f o r d u ló ja a K o h á sz M ű v e lő d é si K ö z p o n tn a k é s az n e m le h e t, h og y a P e tő f i s z ín já ts z ó k ró l csak m in t m ú ltr ó l b e s z é ljü n k . T o b o rz ó , a v e z e ­ té s ré s z é rő l tü r e lm i id ő , á tá lln i a k o rs z e ­ r ű r e ! M á r h o ln a p el k e ll k e z d e n i a m u n ­ k á t. A v é le m é n y e k tu la jd o n k é p p e n m e g o l­ d á s t is a d n a k . A P e tő f i S z ín já ts z ó S z a k o sz ­ tá ly e g y k o ri v e z e tő i k im o n d tá k , h o l s z o rít a cip ő , és jó l lá tjá k a b a jf o r r á s o k o k a it. Ú jíta n i k ell, d e ú g y , h o g y fé lr e te s s z ü k a n o s z ta lg iá t. M e rt a m ú ltb ó l m e g é ln i m a m á r n e m le h e t. A n y itá s c s a k ú j ú to n in ­ d u lh a t, s z é le s re t á r t k a p u k k a l, fo g a d v a m in d e n ir o d a lm a t, s z ín já ts z á s t k e d v e lő f ia ­ ta lt. A h a g y o m á n y o k k ö te le z n e k , h isz en h a m a r o s a n r i t k a e s e m é n y re k e r ü lh e t s o r S a lg ó ta r já n b a n . A m ű k e d v e lő s z ín já ts z ó m o z g a lo m tö r té n e té b e n n in c s m é g eg y e g y ü tte s , a m e ly 90 é v e s é v f o r d u ló r a k é s z ü l­ h e tn e , m in t a P e tő f i S z ín já ts z ó S z a k o s z tá ly . S zo k á cs László �Győri László Kisvárosi föliratok AZ EM LÉKTÁBLÁÉ EGY K Ö RÖ M O LLÓ É A k u k tá h o z íg y szól a s z a k á c s : É n is ta lá lk o z ta m v e l e d : é n a z t h isz em , rá g ó s ez a h áz . b a le ttc ip ő b e n á llta m , u jjh e g y e n , D o b d el a h á z a t, n in c s tu d o m á n y in te g e tte m , é s z re se v e tt, rá , ro ssz h ú s, d e a tá b la ta lá n lá b a m g ö rb e v o lt s v olt k é t n a g y sz em e m S a lg ó ta r já n eg y tü n d e f a lá n E b b e n a h á z b a n sz á llt m e g m é g h o g y h a n in c s is, fő n i k ív á n . h a tv a n e g y é js z a k á r a EGY K Ö RÖ M É G y ő ri L ászló k ö ltő m eg K e r e s z ta p á m eg y m a c sk a v olt, fe le sé g e , S á ra . eg y tig r is v o lt a d é d a p á m . U n o k a h ú g o m k ec csel o jt EM M ÁÉ sz e re lm e t lá n y b a . V é rz ik á m ! Niklai Ádám e g y k o r a f ia ta l A M EGGYFÁÉ Bakter-rigm us k ö ltő , a k i í r t is m e g E g y lá n y k is u j já t o lto tta b e lé m n e m i s : G y . T iv a d a r. C sík o s M a csek , a z ó ta h ív la k én . E b b e n a h á z b a n sz á llt m e g N ézd a k ö rm ö m e t, la k k p ir o s . A g a m o n T íz re j á r . H a lk u l az u tc a . R e k lá m r i k k a n t : k a p a r j, k u r ta ! c iró k a , d e h a e lk a p la k , sírsz n a g y o n . T iz en eg y . — É n (s h o g y ’. . .? ) k a p a r ja k ? S z e m e m le sik m á r a v a r ja k . te lje s h a tv a n e g y n a p ig , A M o st ü ti a tiz e n k e ttő t. K ö rü lö tte m a csö n d m e g n ő tt. a m íg csak b e n e m tá n c o lt K é t p o n t k ö z t a le g rö v id e b b a h a tv a n k e tte d ik . ú t én v a g y o k : e g y e n e s, A HÁZÉ M e g sz á llta m G y ő ri L á sz ló t k é p z e t t á r s ít á s é g ö rb e , sz elíd és m e re d e k , É jfé l u tá n ó ra eg y m á r. A b la k ü v e g : sz ilv a le k v á r. e b - és o ro sz lá n sz e m e s. M esszi to r o n y k e t tő t k o n d u l — k é t k o r tty a l is fo g y a b o rb u l. d e m a m á r n e m v a g y o k se h o l. AZ EM LÉKTALÉ H á ro m . — T á v o l d e re n g m o s t a t e n g e r . ..T a v a ly té r d e m m o sta . E z e rk ile n c s z á z h a tv a n h a tb a n B e le k e rü l az e m lé k tá lb a ta lá lk o z tu n k e g y v o n a to n . a fö ld a r a b o lt e m lé k tá b la . A H A T V A N K E T T E D IK N A P É É n o k tó b e r e ls e je v o lta m , Erdős István A házőrző A b á g y a d t f é n y u d v a r ú v illa n y k ö r té t é s s z e rű tle n m a g a s s á g b a n h e ly e z té k e l a lá m p a o s z lo p o n , m é g is a z o szlop a k a n y a r b a n v o lt, s a f é n y is tö b b v o lt a s e m m in é l. E lé g jó lesz i t t a m e g v ilá g ítá s a h h o z , h o g y m e g lá s s a n a k , h o g y fe lv e g y e n e k , g o n d o lta a k o p a sz o d ó f ia ta l ta n á r , é s k é n y s z e r e d e tte n to p o r g o tt a z ú j tá m a s z p o n tjá n , a fa g y o s fö ld c so m ó n . A h á z a k , s z e m b e n az ú t tú ls ó o ld a lá n s ö té t a b la k s z e m e k k e l h á t r á lta k elő le a fo ly ó felé , e g y e tle n a b la k b ó l d e ­ r e n g e tt h a lv á n y , v ib r á ló fé n y , a te le v íz ió k é k e s m o c c a n á s a it é re z ­ te , m if é le m ű s o r m e h e t m é g tiz e n k e ttő k o r , m o ty o g ta m a g a elé, és a z a b la k h o z lo p a k o d o tt lá b u jjh e g y e n , h o g y ú j r a fe l n e z a v a r ja á lm á b ó l a k ím é le tle n ü l v ic so rg ó s á n ta k u ty á t, a s ű r ű n le fü g g ö n y ­ z ö tt a b la k m ö g ü l v a la m ily e n sz lá v n y e lv e n s z ű r ő d te k k i h a n g ­ fo sz lá n y o k . A s z lo v á k té v é t n é z h e tik , p r ó b á lt b e p illa n ta n i a f ü g ­ g ö n y ré s e in , d e fe la d ta , n a g y le n d ü le tte l u g r o tta á t v iss z a fe lé az á r k o t, s p r i n t e lt v a g y tíz m é te r t, m e le g íts e v a la m i m o z g ás, a lá m p a o s z lo p a l a t t h e ly b e n f u to tt to v á b b , e g y re tö b b h id e g s z o ru lt a b é le lt b a llo n k a b á tja , a lá és a u tó n a k , já r m ű n e k m á s fé l ó r á ja n y o m a se m v o lt. B e lá tta , e g y re k is e b b az esély , h o g y jö n n e e g y já r g á n y , k i a fe n e fo g é jf é lk o r e lin d u ln i, je g e s ú to n , p e ly h e d z ő h ó ­ e sé sb e n ! E g y é js z a k a i m u n k á s já r a t, c é lfu v a ro s te h e r a u tó jö h e tn e m é g le g fö lje b b , d e n em , m á r m u n k á s já r a t se m , e m lé k e z e tt, h o g y a m e n e tr e n d b e n , a la p a ljá n a n n a k a b u s z n a k a z é r k e z é s i id ő p o n t­ ja v o lt a z u to ls ó a d a t, a m e lly e l id e e lju to tt, m a r a d a te h e r a u tó ­ r e m é n y , e s e tle g te je s a u tó jö h e tn e , re n d ő rk o c s i, m e n tő k , tű z o ltó k v a g y b á r k i, c sa k jö n n e , c s a k v in n é k to v á b b e b b ő l a d e rm e s z tő h i­ d eg b ő l. a m e ly e g y re jo b b a n á t j á r j a c s o n tja it, a m e ly e lle n e g y re k e v é s b é é r t v a la m it f u tk o s n i, á r k o t u g r a n i o d a v issz a , v a g y n ő k r e g o n d o ln i, tá n c r a , a tá n c r a , G a b ir a , a k iv e l n é h á n y ó r á ja m é g ú g y s z o r íto ttá k á t e g y m á s t a p a r k e tto n , m in t lá n c sz e m e k k a p a s z k o d ­ n a k e g y m á s b a , e g y -e g y szó, félszó , in k á b b te s tü k m o c c a n á s a it h a llg a ttá k , z u h o g ta k r á j u k a k e m é n y d o b c s a tta n á s o k , a d o b o s N é g y ó ra . — R é g v á r a f e k h e ly . A m o tt is. M a jd n e f e le d j el. v o lt e g y e tle n e lv is e lh e tő m u z s ik u s a z e n e k a rb a n , G a b i is m e r te v a ­ la h o n n a n , e g y s z e r o d a is ü lt m e llé jü k eg y p e r c re , m e g itta G a b i k o n y a k já t, m o n d o tt k é t- h á r o m ré sz e g , b á r g y ú m o n d a to t, á t ü l t e g y m á s ik ré g i h a v e r k o n y a k ja m e llé , a n y á m é k a ls z a n a k ily e n k o r , f e l­ m e g y ü n k h o zz ám , m o n d ta G a b i b á to r ta la n u l, é s p ir o s lo tt a sz e m e a z e n e k a r o sto b a s z ín e s v illo g á sá tó l, o k é, d e m in d e n p e r c ü n k m e g v a n sz á m o lv a , v á la s z o lt fo n to s k o d v a , e z t k é s ő b b b o rz a s z tó a n m e g ­ b á n ta , m e r t v a la h o l itt g y ö k e r e z e tt a z é js z a k a m in d e n o s to b a s á g a , b u ta h is z té riá k , h a z u g s á g o k h ű s é g rő l, p a p o lá s o k tis z ta n a g y b a ­ r á ts á g r ó l, s e g y o ly a n ö ssz ev issza ság , te h e te tle n s é g , m e ly b ő l m á r c s a k e g y k iu g r á s v o lt, G a b ié k h á z a m e lle tt fe ls z á lln i az első j á r ­ m ű re , a m e ly k ö z e le d v é n , c sa k b ú c s ú in té s m a ra d , s e g y p illa n tá s a p lé h le m e z e n fe sz ü lő m e n e tr e n d r e , e g y u to ls ó b u sz , m e lly e l m e g ­ te h e t h ú s z k ilo m é te r t a z o tth o n a fe lé , fe le sé g e , g y e r e k e felé , a b u s z v é g á llo m á s tó l m a r a d h a tv a n k ilo m é te r a u tó s to p p r a , fo g ez m e n n i, b iz o n y g a tta m a g á n a k rö g tö n z é s e é rte lm e s s é g é t, é s a zsú ­ f o lt a u tó b u s z b a n ú g y it t a e g y sz ő k e lá n y m o h ó te k in te té n e k íg é ­ r e te it, m in t a p re s s z ó b a n a k o n y a k o t, s ö rt, n y a k r a - f ő r e , ta lá n ez a z ita l v o lt e d d ig az e g y e tle n se g íts é g a h id e g e lv ise lé sé b e n , d e a b első f o rr ó s á g é jf é l k ö r ü l m á r fe ls z á llt a d r ó to k fö lé , a f e lk a v a r t le b e g ő h ó v al, m a r a d t a d e rm e d ts é g , a c sen d , a h iá b a v a ló v á r a ­ k o zá s. A z ú t k ih a lt v o lt, n é m a . B u m ! B u m ! V e r te k é t ö k ö lle l k e m é n y e n a lá m p a o s z lo p o t, és e lh a tá ro z ta , h o g y a k á r e lle n k e z ő ir á n y b a is e lin d u l, h a a r r a m e n ­ n e v a la m i já r m ű , d e r ö g tö n n e v e te tt is a z e n g e d m é n y e n , e z a z e l­ h a tá r o z á s is k o m o ly ta la n , e g y m a r a d , v iss z a k e ll in d u ln ia a k is v á ­ ro s c e n tr u m á b a , a b u sz m e g á lló h o z , h a n e m a k a r j a , h o g y m e g fa g y ­ jo n . n e g y e d ó r a sin c s a z ú t, s h a k ö z b e n jö n n e e g y já r m ű , az ú t sz é lé n h a la d v a is in te g e th e tn e , s ő t a b u sz m e g á lló b a b e h ú z ó d v a is é s z re v e sz m in d e n m o to r z a jt, k ö ze lg ő r e f le k to r v illa n á s t, és sz él­ v é d e tt h e ly e n ta lá n k i le h e t b ír n i e z t a z á t k o z o tt h id e g e t, e z t az ó lm o s sá g o t a té r d e ib e n , k a r já b a n , n y a k á b a n , o t t le is ü lh e t, a k á r v é g ig d ő lh e t e g y p a d o n , n e m , a lu d n i n e m le h e t, h is z e n a k k o r n e m v eszi ész re , h a g é p k o c si jö n , h a in d u l a fo rg a lo m . A te je s a u tó k ily e n k o r m á r k e ll h o g y s ta r to lja n a k , ig a z v a sárn ap h a jn a lb a n 15 �egész más lehet az éjszakai m enetrendjük, mint 10 éve, átlag hét­ köznap este volt, hogy egyszer erre csavargott egy nyári éjszaka. A buszmegálló várófülkéjében, a mocskosszürke ablakokon át is kivehetően három pad v olt, egy vaskályha, egy csővázas szék ülés nélkül. Am int megnyitotta a nehéz, pontatlanul záródó ajtót, vad morgással két kutya ugrott közvetlen a lába elé, Lord, Vezér, hal­ latszott nyom ban a csitítás kutyanevekben krákogva a kályha mögül, vissza, a padon felült egy fiú, a kutyák nyom ban engedel­ mesen a pad alá som fordáltak, a fiú m egdörzsölte szemét két ök­ lével, visszatekerte nyakára az álmában széthagyott hosszú sálat, és bizalmatlanság nélkül bólintott a jóestétre, mutatott helyet a szomszéd padon, hosszú szőke haja arcába hullt, ahogy előregör­ nyedt, megtapogatni a kányha vasát, ez mint a jég, megint, m o­ rogta, felállt, kezet nyújtott, jóestét kívánok, kutyahideg lett ez a b od ega, pedig m ikor elaludtam, még volt parázs, n o nem hivatalos tűz, már én raktam, ahogy elment az utolsó járat. M indjárt be­ gyújtok újra, nevetett, és elindult, mozdulataiban már nyom a sem volt a bénító álmosságnak, kitárta az ajtót, visszarúgta, am ikor már úgy tűnt, hogy tiszteletlenül és az újonnan jöttre nézve go­ rom ba sértésként tárva nyitva hagyja maga után. A tanár nézte a parkon át igyekvő fiút, nagyot ugrott, csípőig érő bőrzakóján szétnyílt a cipzár, bőszárú nadrágja, sálja lobogott a fölerősödő szélben, s azt látta még, hogy a sarkon a hirdetőtáb­ lához lép, egy, kettő, három, tépi le egy lendülettel a plakátokat, ejti le a gyűrt papírt a lába elé, aztán a sarkon túlról kem ény re­ csegés, robaj hallatszott, s néhány m ásodperc m úlva újra ott volt a fiú nagy paírcsom óval három m éternyi deszkadarabbal hóna alatt. A deszkán az útjavító vállalat piros csíkjai, betűi emlékez­ tettek repeszekben szétcsattanva a kinti világra, a fiú a kályha mellett levő padnak támasztva törte le a deszka 30— 40 centis da­ rabjait, s nagy szakértelemmel igazította azonnal a kályhába sor­ ba a plakátnyújtósra, fal mellé a maradékot, Déryné Sz lehetett olvasni egy lelógó kék-fehér papírcsíkon, aztán, hogy a fiú gyu­ fát gyújtott, épp ezen a csíkon futtatta a lángot a kályhába, lesz itt m indjárt olyan meleg, nevetett rokonszenvesen, és m egpaskol­ va kutyáit, félkönyökre dőlt, visszafeküdt a padjára, jó l ég ez a deszka, hajnalig kibírjuk már mellette, ásított és várta, hogy a jö ­ vevény is m ondjon végre valamit, hogy beszélgetni lehessen, mert az alvás itt sokkal fárasztóbb, kim erítőbb, mint az ébrenlét. A ta­ nár megérezte a a fiú hallgatásán a várakozást, szép állat ez a fe­ kete, mondta, s a hozzá közelebb fekvő kutyára mutatott, sajnos nem az enyém, az enyém ez a tarka korcs, s megvakargatta az ál­ lat fejét, emez csak segít nekünk a házat őrizni hosszú estéken, éjszakákon, rendes dög a Lord, ugyanúgy mindent megtesz ne­ kem, mintha én lennék a gazdája, de az is lehet, még jobban is szeret, mint az orvost, aki m ellől minden este megszökik, hogy reggelig velünk legyen, velem m eg Vezérrel. Életemben egyszer volt kutyám, nevetett a tanár, 10 éves korom ban, Sajónak hívták, kicsi volt, barnásszürke, jó l lehetett vele hancúrozni, hűséges volt, szerettem, de egy napon elment, pont azon a napon, hogy a nővé­ rem lakodalma volt, nagy töm eg nyüzsgött a udvaron, m egijed­ hetett szegény a zajtól, és otthagyta a sok jó falatot, világgá ment, sose láttuk többet, még meg is sirattam, sokáig visszavártam, így van vele az ember, vette át a szót öregem beres bölcsességgel a fiú, megszereti ezeket a dögöket, néha jobban lehet őket szeretni, mint ném elyik barátot, rokont, a tanár fátyolos szemmel nézte az elm osódó ég -föld darabkákból összeálló üvegfalat, szerette volna kimondani, testvéred, barátod ül itt, fiú, szemben a padon, de hir­ telen nagy fénylyukat szakított egy közelgő autó reflektora a szürkeségen, m indketten felugrottak, a tanár kitárta az ajtót, s már futott volna az út szélére, a fiú csendesen utánaszólt, rend­ őrök, itt van szem ben az őrs, idejönnek, és mintha m egkönnyeb­ bült volna, hogy a tanár visszaült, nem kell egyedül maradnia, maga hová menne, ha jönne valami járgány, kérdezte a fiú, és gyöngéd simogatással nyugtatta Lordot, m ivel a kutya hangosan m orgott az ajtóhoz ugró tanárra, akármerre elindulnék már, vá­ laszolt a tanár nem túl nagy m eggyőződéssel, mert a buszmegálló­ ban lassan meleg lett, a tanár a fiú szem ében lobogó élet-ám ulat­ tól m eghatódva m ajdhogynem jól érezte magát, a dzsipp tényleg befordult szem ben a vöröstégla épület kapuján, jó hecc lett volna, ha akkor jön ez a rendőrségi kocsi, am ikor a fiú a plakátokat tépi, va gy az útjavítók korlátját bontja, m osolygott maga elé a tanár, belekeveredtem volna én is biztosan, feltette kinyújtott lá­ bát a padra, hátradőlt, két óra alatt ez az egyetlen járm ű az or­ szágúton, mondta, én meg, naív, azt hiszem, éjfélre otthon leszek egy jó stoppal, teljesen összefagytam lenn a sarkon, hanyattdőlt, olyan volt, mintha lakatlan lett volna ez a város, egyetlen házban 16 hadart egy szlovák tévém űsor bem ondója, se ember se jármű, se­ hol egy moccanás, ez a koszos lyuk most paradicsom i hely . . . Mi meg építkezünk itt, mondta hálásan a fiú, a folyópartra vezető utca végén épül a házunk, s az apám két hónapja minden éjszaka engem hagy itt a házra vigyázni, mert még Holdaskán la­ kunk, túl a folyón , májusban lehet m ajd beköltözni, én vagyok a vigyázó, vigyázok a félig kész házra, őrzöm az ablakkereteket, az anyagot, szerszámokat, magát a házat, bele ne költözzön valami csavargó népség, és ötvennyolc nap után tegnap éjszaka jutott először eszem be otthagyni azt a jégverm et, azt az istenverést, mert abban hidegebb van, mint kinn a betonon, a kokszkályhára hagyott szén é jfé lre elparázslik, aludni nem lehet, de m ajd alszok nappal, ugyanis ráérek, m ondja az apám, mert az építkezésen ne­ kem nem kell dolgozni, sőt nem lehet, súlyos beteg voltam , kis­ híjján elpatkoltam, nem szabad egy téglát sem arrébb tennem, hát így veszik hasznomat, éjszaka, csak én vagyok ott, illetve ne­ kem kellene ott lennem, de én itt tüzelek, itt alszok ezután, va gypedig. ha nem is alszom, legalább tűrhető melegen vagyok, úgy is lehetne mondani, csendesen fellázadtam az apám szava ellen. Ezt hallgassa meg. m ilyen em ber az apám. két méteres megvan, m ajd­ nem aggastyán, előre bocsátom , nem szeretem. A tanár a két ku­ tya dühös morgása közt felállt, a kályhához lépett, lesöpört a vas­ ról egy égő, b űzlő forgácsdarabot, ilyet az m ondjon énelőttem, m i­ lyet, kérdezte vissza a fiú, hát, hogy nem szereti az apját, ezt bo­ csátotta előre. De hát, ha egyszer így van, felelt nyugodtan a fiú, az is valami, hogy nem gyűlölöm , nem köptem le, mint a bará­ taim tették, mégiscsak az apám, akárhogyan is van a szag az atyai gondoskodása körül, persze maga azt nem értheti, nem fiúi nya­ valyák, vagy kivételesen fá jó atyai szigor miatt alakult ez így, az én apám egy falu atyja akart lenni, erővel, szegény haldokló­ öreg-őrült, aki végül is pusztán a kedvezőtlen feltételek miatt bu­ kott a prófétaságba, s lett egyre idegenebb számára a világ, ellán­ golt az élete, nézi a tenyerét, csak gyűlölet-pernye, undor-ham u van benne, ijedtében egyetlen kiáltás tapad a szájaszélére, elvtár­ sak, és mindenki nevet, és mint m ondom , vannak akik le is köpik, nyílt utcán, kocsma előtt, neki folyt a könnye, már inkább asz­ szony könny, mint férfié, nevetséges lett volna bárkit is bejelente­ nie akárhová, akármiért, ahogy mellette a faluban vicsorogtak, köptek az emberek, a felső kapcsolatok úgy m osolyogtak már az öreg szánalmas vergődésén, és akkor az anyám kitalálta itt ezt a házat, amit építeni kell, kőm űves volt az apám eredetileg, és ma­ ga olyat még nem látott, micsoda vad, dühös erővel ásta itt az el­ ső gödröt a mészoltáshoz, aki az utcán méltatlan tivornyáktól m egnyom orítva, görnyedten araszolt előre, itt a telken aggságát elhagyta, mintha látomásai lettek volna, úgy nézett a semmibe, ahol a falak m ajd állni fognak, ahol m ajd a szélkakas fordul a szél ellen próbálkozni, hiába, én m ondom , két életű lett az apám ezzel a házzal, első éves egyetemista voltam, m ikor elkezdték az alapokat rakni, tegnap már kinyílt a kém ény szája, az égre, én egy senki vagyok, két év elszaladt, délibábjaim is üszkös sarkúak, szeretném ledobni vállam ról a terhet, de ahogy az apám gyűlöle­ tében, úgy az én szánásomban is összetartanak az emberek, sze­ gény beteg gyerek . . . Mi az a betegség, kérdezte a tanár, és azt nézte a szennyes üvegen át, hogy az útmenti keskeny árok alján összegyűlik a hó. Már semmi, túl lennék rajta, m ondta a fiú, mégis úgy vagyok, mint a kétségbeesett koldus, aki túl szegény ahhoz, hogy éljen, de egyszál ingében, fél szemmel is túl gazdag az elpusztuláshoz. Én agyhártyagyulladáson estem át, súlyos agyhártyagyulladáson, az orvosok szerint az a ritka kivétel vagyok, akin a szörnyű baj nem hagyott nyom ot, szóval, állítólag normális vagyok, nem bolond, egyetlen durva kiáltás bevérezi a kezem, egyetlen elcsigázott öreg állat nyújtózkodása az istállóban jók ed vre derít, m eglehet külön­ ben, hogy a nyári gyakorlaton tehenek között szedtem össze a bajt, a fertőzést, ezt már nem lehet utólag biztosan kideríteni, de a kezelőorvos szerint elképzelhető ilyen variáns is a m egbetegedé­ sek k ö z ö tt. . . A fiú elhallgatott, deszkadarabokat dobált a tűzre, keskeny arcán gyerm ek mesék szüksége, a halántékán lángok táncolása. Anyák, gyerekkerékpárok, csecsemők, fehér gyapjú takaróban, látta a tanár félig becsukott szemével a házuk előtti teret, a mellén szétnyíló ballonját, sálját már nem kellett összehúznia, a kályha ontotta a meleget. Asszonyom , én évek óta összevissza hazudozom Önnek, kívánta volna m ondani barátságosan a harmadik padra képzelt feleségének ,ezzel a vadidegen fiúval félóra alatt em be­ �r ib b k ö z e lsé g b e k e r ü lte m , m in t Ö n n e l 10 é v a la tt, n e m , m o s t n e s z ó ljo n k ö zb e , a s sz o n y o m , c sa k m e g s ü k e tü ln é n k i t t az Ö n le f o jto tt g y ű lö le té tő l, n e b e s z é lje n m o st, c s u k ja b e a s z e m é t, h a llg a s so n , p r ó b á lja m e g e lk é p z e ln i, h o g y h ív n a k e n g e m , s u h o g n a k é r te m a sz é lle l h a t ty ú n y a k ú lá n y o k , s z á lln a k a v á r o s u n k f ö lö tt, k iá lto z ­ n a k é r te m , n e m is k iá ltá s ez, in k á b b é n e k , c s a k ó r á ju k b íz tá k a z é n e k lé s t a fö ld ö n , és é r te m é n e k e ln e k , h ív ó é n e k ez, e g y ik ü k , a s z ­ sz o n y o m Ö n re m u ta t, lá to m Ö n t, a m in t 4 é v e s lá n y u n k n y a k á t fö ld fe lé n y o m v a k iá lto z ik g ö rcsö s d ü h h e l a sz ő n y e g tó c s á ja fö ­ lö tt, a já té k b a f e le d k e z e tt g y e r m e k n e m é r t i a s z itk o k a t, s a k e ­ g y e tle n d u r v a s á g s z á n d é k á t, b e le v e re m a z o rro d , a g y e r e k csak n é z r á m k é rd ő n , a p a , te d d le k e z e d b ő l a m e g e m e lt k ir á ly n ő t, e n ­ g e m e m e lj f e l a z a rc o d elé, m i ig a z o ln a e n g e m , h a h ív ó a é n e k m á r a h e g y e k e n tú lr ó l h a n g z ik , h o v á in d u lo k é r te lm e tle n ü l n a p o n ta , a z a tá n c v á r , G a b i a r c a az a rc o m o n fo rró , sz o k á s o m m á lesz, v éd , a n é m a s á g v e le , ez a tél a m i k in y ílt k ö n y v ü n k , e ls z ö k ö tt b e lő le m in d e n je l, ta lá n m é g te s tü n k m o c c a n á sa i, f é ls z a v a k g y ű rő d é s e i a r c u n k ö s s z e s im u lá s á n k ö z e líth e tn e k v a la m i b iz o n y o ssá g h o z , sz e ­ re le m , v á g y k e re s é s M i lá n c o l ö ssze, é s m ic so d a lá n c ez? K é t fe ­ h é r e n izzó v a s lá n c sz e m , h id e g a r a n y k a r ik á k k a l k a p c s o ló d ik m á s o ld a lo n . A f iú m e g rá z ta h o ssz ú sz ő k e h a j á t, n ő ie s m o z d u la tta l re n d e z ­ te e l n y a k á n a f ü r tö k e t, é s m i lesz a ta n u lm á n y a iv a l, k é r d e z te a ta n á r , a tá g r a n y ílt sz e m m e l v á r a k o z ó fiú t, é s m o s t h a s o n ló n a k é r e z te K á ro lly a l, G a b i e g y e te m is ta v ő le g é n y é v e l, u g y a n a z a n y ú j­ t o t t k e s k e n y a rc , é le s e n m e ts z e tt s z á j, u g y a n a z a z é le t- á m u la t a s z e m é b e n . M a jd f o ly ta th a to m , v á la s z o lt k e d v e tle n ü l a fiú , csak tü r e lm e s n e k k e ll le n n e m az o rv o so k s z e rin t, eg y e lő re . C sa k s e m m i m e g e rő lte té s ! M in th a a z a r e n g e te g p ia , a m it k ín o m b a n le n y e le k , n e m le n n e sz á z sz o r n a g y o b b m e g e rő lte té s , m in t ta n u ln i, d o lg o zn i, d e v á r n o m k e ll, m é g n e m k a p ta m zö ld u ta t, a k o c s m á b a o tth o n m e g zö ld u t a t k a p o k , a b a r á ta im sz e re tn e k , h ív n a k , m e g b o c s á tjá k n e k e m az a p á m , m e g b o c s á tjá k , h o g y ta n u ln i a k a r o k ú jr a , é s a n a ­ p o k H o ld a s k á n o ly a n e g y fo rm á k , a k o c s m á n a k v a n v a la m i v a r á ­ zsa, e m b e r e k n y ü z s ö g n e k o tt, s z e r e tn e k , já ts z a n a k , b ic s k á t v á g n a k e g y m á s h á tá b a , tö r té n ik v a la m i, L o rd , m a r a d j n y u g o d ta n ! A k u ­ ty a c se n d e s m o rg á s u tá n az a jtó h o z f u to tt, eg y ré sz e g ö re g e m b e r b ó k lá s z ik a z a j t ó m ö g ö tt, b e n é z , s m á ris to v á b b in d u l sz éle s v i­ g y o r r a l az a rc á n . L o rd m é g k e ttő t v a k k a n t u tá n a , a z tá n a f iú lá b a e lé ü l, le e r e s z ti fe jé t, a fö ld re , le h u n y ja a s z e m é t. Ős z in té n sz ó lv a, r é g n e m h isz e m , h o g y f o ly ta tn i fo g o m v a la h a m é g az e g y e te m e t, k e z d te ú j r a a f iú m o n o to n h a n g s ú lly a l, so k ez a k é t év, a m it e l­ lé b e c o lta m , r e tte n e te s e n b u tá n a k , k ö z ö n s é g e sn e k , o tr o m b á n a k é r ­ z e m m a g a m , m in d já r t, a h o g y e g y lá n y k e z é t v a g y d e r e k á t e le n ­ g e d e m , tiz e n e g y ig m o s t is n ő n é l v o lta m , i t t a p re s s z ó n t ú l la k ik , n e m m essze, ez K a ti, d e v a n i t t n e k e m É v a, M á rta , M a r ik a és eg y fia ta la s s z o n y is, az ő n e v é t n e m m o n d o m ki, m e g e s k e te tt rá , h o g y m é g a n e v é t se m o n d o m k i so h a , se h o l, az u r a b ú to r g y á r i m u n k á s , f é lté k e n y te rm é s z e tű , ez a d ó d ik m é g az ita l m e lle tt. A z ú j h á z m e lle tt, a lá n y o k fé n y e s g ö m b ö ly ű s é g e , ez v ig a sz ta l, ez fe le d te t, ez jó. A t a n á r h a n y a tt f e k ü d t a p a d o n , á lo m é s é b r e n lé t h a t á r á n b á m u lta a b ó d é m ű a n y a g m e n n y e z e té t. R o ssz u l e s te k , f á j t a k a fiú v á r a tla n u l k ö zö n ség e s, d ic se k v ő s z a v a i m o z g é k o n y s z e re lm i é le té ­ rő l, h id e g lö tty in té s k é n t h u llt r á m in d e n n ő i n év , m e g p ró b á lta m é rle g e ln i, v a ló s á g o s s z e re lm e k rő l fe c se g -e a fiú , v a g y k a m a sz o s k é p z e lg é se it r a k j a elé m u ta tó s a n ? A z ó r á já r a n é z e tt, h é t ó ra m ú lt. G a b i v ilá g o ssz ő k e h a j á t lá tta lo b o g n i a fá k o n . J a j n e k e m , h a ig a z a m le h e t, g o n d o lta , h a az ő h ű tle n s é g e n e m az é n k e r e s é ­ se m r o k o n a , c s a k a p illa n a t m e n e d é k e . K á r o ly ö rö k k é o tt a k a r á lln i, a h o l a b iz o n y o ssá g v a n . A sz e re le m b e n is. É n ö rö k k é o tt a k a r o k á lln i, a h o l a k o c k á z a t v a n , s k ü lö n ö s e n a s z e re le m b e n , a h o l m e g le h e t, te lje s e n é r te lm e tle n a v ég leg e sség , k e re s é s , tö p r e n ­ g e tt, é s á t ü lt a z a jtó m e lle tti p a d r a , s z e m b e n a k u ty á k k a l, a z o k m á r m e g s z o k tá k a je le n lé té t, n e m m o r o g ta k r á , L o rd c s ö p p e t m e g e m e lte a f e jé t, d e n y o m b a n v is s z a e r e s z te tte k i n y ú jt o tt m első lá b á r a , s fé lig n y ito t t sz e m e s a r k á b ó l le s te az a jtó t. M e leg e v a n , k é r d e z te a f iú ó v a to s a n , m in th a m e g é r z e tt v o ln a v a la m it a ta n á r id e g e ssé g é b ő l, a la p o s a n b e d u r r a n to t tu n k a v é n k a z á n n a k , c sa k az első h a jn a li u ta s o k n a k e s ik m a jd le a z á llu k , h a b e á lln a k id e a h ó , a szél elő l, m ic so d a m e le g v a n , m a g á n a k m ik o r in d u l a b u s z a ; h a j n a lb a n N é g y ó ra - ö tv e n k o r , v á la s z o lt á lm o s a n a ta n á r , és v é ­ g ig d ő lt az ú j p a d já n , k á r h o g y b e s z é lt n e k e m a s z e re lm e irő l, k i ­ á b r á n d ító v o lt h a llg a tn i, a h o g y m o n d ta , n ő n é l v o lta m é s h o g y K a ti, É v a , Á g i . . . A f iú sz e re lt, Á g it é n n e m m o n d ta m és m a g á ­ n a k is a h o m lo k á r a v a n ír v a , h o g y e g y n ő m ia tt c s e lle n g i t t é js z a ­ k a , íg y v a n , n o u g y e , a k k o r m e g m i b a ja a z é n lá n y a im m a l? ! N em v a g y o k lo v a g ? H á t n e m v a g y o k ! I s m e r te m e g y lo v a g o t h a ll­ g a tó k o ro m b a n , te s ti- le lk i jó b a r á to m v o lt, c s u p a é rz é s, c s u p a u d ­ v a ria s s á g , lo v a g ia s sá g , és a lá n y t a k ib e s z e re lm e s v o lta m , m in t az ő r ü lt, az első a lk a lo m m a l m a g a a lá te p e r te , h o g y k ite tte m a lá ­ b o m a v á ro s b ó l, e h h e z m it szól, g y e r e k e t c s in á lt n e k i, h o g y é n az a g y b a jo m m ia tt, ú g y a z a lá n y a n a g y h a s a m ia tt e l tű n t a z e g y e ­ te m r ő l. é s a z t h isz i, h o g y a lo v a g , a h ő ssz e re lm e s é s ra b ló lo v a g e l­ v e tte , fe le lő ssé g e t v á lla lt a tö r té n te k é r t, n e m u r a m , a h o g y é n n e m v e tte m fe le s é g ü l a z t a lá n y t, ú g y ő se m , sz e la v i, m o n d ta e g y s z e r, h o g y ta v a ly te le fo n o n k e r e s te m , é s s z e m é re h á n y t a m a p is z o k s á ­ g á t, ez v a n , ez az é le t, n e m t u d o tt m á s t k in y ö g n i, p e d ig é n n e m a b a r á ts á g u n k a la p já n k é r te m tő le sz á m o n , a m it te tt, a r r a a k a r ­ ta m r á b ír n i, n e h a g y ja c s e rb e a z t a lá n y t, m o n d a n o m s e k e ll, jö ­ v ő r e v é g e z a fiú , fő o k o s, s z in te b iz to s r a v e h e tő , h o g y k é t é v m ú l­ v a K u b á b a k e r ü l, m in t sz e lle m i e x p o rt, ö r e g b íti o tt h a z á n k jó h í r ­ n e v é t. é s a tö b b i. A ta n á r s z é tt á r ta k a r já t, v a n ily e n , m o n d ta , és a k á ly h a tű z v ö rö s v a s á t n é z v e , ö s s z e s z ű k íte tt s z e m m e l m o so ly g o tt, s z e re n c se , h o g y K á r o ly t m in d ig is u tá lta m , a le g n a g y o b b e lle n s é g e m se fo g ­ h a t n á rá m , h o g y b a r á t j a v o lta m v a la h a , g o n d o lta , d e G a b ib a n k é ts é g te le n ü l tö m é n y te le n le lk iis m e r e tf u r d a lá s le h e t, m ic so d a h ü ly e v é le tle n p á r h u z a m , ezzel a h á z ő rz ő v e l, é s e g y s z e rű e n é r t h e ­ te tle n n e k ta lá lta a z t a r o k o n s z e n v e t, b a r á ts á g é r z é s t, a m it eg y ó r á ja m é g é r z e tt a fiú ir á n t, b a n á lis m a jd n e m -s z a v a k v o lta k a sz á já n , b a r á to d , te s tv é r e d ü l i t t a p a d o n , m é g jó , h o g y c s e n d b e n m a r a d t v é g ü l, fu rc s a , k ü lö n ö s fiú , d e m á r ig e n is, ig e n is e lle n s z e n ­ v es, in k á b b , m é g h o g y 4— 5 lá n y is v a n itt, a k i ő t s z e r e ti, e g y sin c s, ta lá n le g fö lje b b e g y le h e t, a tö b b i n a g y z o lá s, k ita lá c ió , k a m a s z ­ álo m . É s a fele ség e , k é r d e z te a fiú . a fe le sé g e m it sz ó l h o zzá, a m ik o r re g g e l b e á llít íg y ö ssz e g y ű rv e . N e m sz ó l s e m m it, v á la s z o lt a ta n á r , s z á m á ra a z a fo n to s, h o g y re g g e l h a z a m e g y e k , n y o lc k o r a z is k o lá ­ b a n le g y ü n k , h o g y e g y ü tt é r h e s s ü n k o d a a v é n k is a s s z o n y k o llé ­ g a n ő k e t m in d e n r e g g e l eg y e a fe n e , h o g y s ö té t jó s la ta ik e lle n é re tíz é v u t á n is e g y ü tt v a g y u n k , e g y ü tt jö v ü n k . M a g a ta n á r , h i t e t ­ le n k e d e tt fe jc s ó v á lv a a fiú , n a, e z t s e h itte m v o ln a , h o g y a k a d o ly a n ta n á r , a k i e g y ü tt ő rz i v e le m a h á z a t. N e m ő rz ö m m a g á v a l a h á z a t, m o n d ta g o ro m b á n a ta n á r , a b u s z ra v á r o k , ez e g y b u s z ­ m e g á lló , n e m ? A f iú n e m é r t e t t e a t a n á r h a r a g já t — k é r d e z n i a k a r t v a la m it, m é g is in k á b b h o s s z a n h a llg a to tt, m a jd fe lá llt, k i­ n é z e tt az a b la k o n . N in c s is h áz , s ó h a jto tt c s e n d e se n a fiú , n in c s h áz , é s s e m m i m e n e d é k e n in c s az a p á m n a k . N in cs, c s a k é n ta lá lo k k i n e k i id ő n k é n t v a la m i b ú v ó h e ly e t, a h o l c s e n d b e n , tito k b a n ö ssz e tá k o l v a la m it. É r ti? A k á r m it! C s a k h o g y tis z te lh e s s e m é r te . . . A z a lk o tá s é r t. A ta n á r é r te tle n ü l b á m u lt a f iú h á tá b a . Á lm o s f á r a d ts á g o t é r ­ z e tt v á llá r a n e h e z e d n i, n e m v o lt e lé g fris s, g o n d o lk o d n i a fiú s z a ­ v a in , a lu d n i a k a r t, a lu d n i e g y k e v e se t, o ld a lt f o r d u lt a p a d o n , a r ­ ca a lá s z o r íto tta te n y e r é t, a k a d - e sz e re tő , a k i m e lle ttü n k m a ra d , s ú g y m a r a d m e lle ttü n k , h o g y n e m k ív á n ju k a p o k o lb a , tö p r e n ­ g e tt, G a b i a r c á t a k a r ta m a g a elé id é z n i, l á tn i ú j r a v ilá g o ssz ő k e h a j á t a f á k r a ú sz n i, d e m in t a k it g y o r s ö k ö lle l h a lá n té k o n v á g n a k , e la lu d t. A f iú lá b u jjh e g y e n m e n t á t a b ó d é n , k i t á r t a c s e n d b e n az a jtó t, k ív ü lr ő l s z is s z e n te tt, L o rd . V e z é r, g y e r ü n k , s a fe le rő s ö d ő sz é lle l s z e m b e n e lin d u lt h a z a f e l é ! Boronyai Tam ás A k észen lét á ra — J ó s k a , k e lj fe l! — h a n g z o tt a k ö v é r b á n y á s z a s s z o n y s z a ­ v a , d e a s z ó líto tt m e g se m m o c ca n t. — J ó s k a , k e lj, f é l k ile n c , s ik tá b a k e ll m e n n i! A z a s sz o n y to p o g ó tü r e lm e tle n s é g e , n o m e g a fo k o z o tt h a n g ­ e rő v a la m i m o ty o g á s r a k é s z te tte u g y a n az a lv ó t, a m i k ö r ü lb e lü l a z t je le n ti, h o g y „ jó -jó , é r te m , k e le k m á r ” , d e c s a k n e m a k a r t s z a b a d u ln i m e le g n e k tű n ő á lm á tó l. — J ó s k a , te ré sz e g e s d iszn ó , h a eg é sz n a p a k o c s m á b a n iszol, le g y e n e rő d fe lk e ln i, a n n a k az ily e n m e g o ly a n a n y á d n a k , m e r t . . . Ez h a to tt. E rő s J ó z s e f b iz o n y ta la n u l f e lü lt a d ik ó n , m o ro g v a h a já b a t ú r t, z s e b é b e n c ig a r e tta u tá n m a ta to tt. M ég ü lté b e n is im­ b o ly g o tt. L á tsz ik , n e m a lu d ta k i d é lu tá n i ré sz e g sé g é t. É rd e k e s b ú ­ to r d a r a b ez a d ik ó , n e m is ág y , n e m is sz é k , o ly a n sz éle s, m in t 17 �e g y v o n a t k é ts z e m é ly e s ü lé se , ta lá n v a la m iv e l h o s s z a b b : i t t a lu d t e l E rő s J ó z s e f v á j á r d é lu tá n , a lig h o g y m e g e tte az e lé lö k ö tt, tö b b ­ s z ö r m e le g íte tt, fé lig k ih ű lt é te lt, s a z tá n a ré sz e g e m b e r e k e r ő t­ le n sé g é v e l e ld ő lt é s á ju lá s s z e rű e n e la lu d t. M o st tö r ő d ö tt fü stö lg ő c ig a r e ttá já v a l a s z á já b a n p r ó b á lta r e n d e z n i g o n d o la ta it, az asz­ sz o n y m e g s z o k o tt s z itk o z ó d á s a itó l k ís é rv e . H o g y is v o lt? Ig e n ! É js z a k á s ib ó l s z á llta k k i jó k e d v ű e n . — H é t fix — m o n d o g a ttá k a k a s b a n , s g y o rs a n k is z á m o ltá k , e z é r t 180 f o r in t k ö r ü li n y e r s b é r j á r , e h h e z jö n n e k a p ó tlé k o k , az a n n y i m in t 230— 240 f o r in t ö ssz ese n . . . N e m rossz. A jó l v é g z e tt m u n k a ö rö m é v e l v ic ce lő d v e, e g y m á s t lö k d ö sv e m e n te k az ö ltö z ő felé . A s z e r s z á m o k a t b e z á r tá k a „ p is z k o s b a ” , i t t t a r t o t t á k a m u n k a r u h á t, h o g y a z tá n m e g fü rö d v e , a „ tis z tá b ó l” á tv e g y é k az u tc a it. — J ó re g g e lt!. . . L e te lt? — h a n g z o tt m ö g ü lü k , s h á tr a f o r d u lv a az ö re g H a n s it p ill a n to t tá k m eg , k e z é b e n e lm a r a d h a ta tla n b u ty ­ k o sá v a l. A z ö re g s v á b p á lin k á t m é r t r e g g e le n te — p e rs z e c sa k „ tö rz s ta g o k n a k ” . N e m v o lt jó az ö re g ita la , in k á b b ro ssz, d e v o lt eg y e lő n y e : n e m k e lle tt c s a k f iz e té s k o r k ie g y e n líte n i, a d d ig fe l­ ír ta . „M iv el az a s sz o n y a le g u tó b b i p é n z o s z tá s k o r ú g y is k iz s e b e lt” fe lk iá ltá s s a l m in d e n re g g e l ig é n y b e v e tté k H a n s i b á c si s z o lg á lta ­ tá s a it : a tö r z s ta g s á g n ő tt, a f o rg a lo m fe lle n d ü lt. A p á lin k a g y o r s a n h a t o t t a z e ln y ű tt s z e r v e z e tr e , s a f ü r d ő ­ b e n m á r fe ld o b ó d v a é n e k e lté k a H á ro m v ö d ö r a p r ó k a v ic s. . . k e z d e tű tr á g á r n ó tá t, a m it h a r s á n y n e v e té s k ís é rt. A b u sz m e g á lló ­ n á l á llta k , a m ik o r B éla, a csillé se m e g sz ó la lt: — L e k é n e sz á lln i a K a p c á n á l, e g y e t l ö k n i ! D ü le d e z ő k o c s m a v o lt a K a p c a , a d o m b tö v é b e n , a h o l az a k n a á llt. M á r tö b b s z ö r a k a r t á k le b o n ta n i, d e a r e n d k ív ü l jó fo rg a lo m m ia tt e z t m in d ig e lh a la s z to ttá k . B e lü lrő l é p p e n o ly a n v o lt, m in t k ív ü lrő l. N é h á n y k o sz o s a sz ta l, sz é k e k , eg y r e x - b iliá r d a s z ta l, a h e ly isé g eg ész sz é le ssé g é b e n p u lt. M ö g ö tte a csap o s r e n d k ív ü li g y o rs a s á g g a l s z ó rta a fé ld e c ik e t é s a k o r s ó k a t, v ig y á z v a h a s z n á r a : a p á l in k á t jó v a l a h ite le s ítő csík a la tt, a s ö r t b ő h a b b a l. I t t s e n k i n e m r e k la m á lta , h o g y ré s z re h a jló , d e fö lö sle g e s is l e t t v o ln a , h is z a v á r a k o z ó k ú g y is to v á b b lö k ik n é h á n y k e r e s e tle n sz ó v a l a h ő ­ b ö r g ő t: „ E rig g y m á n o n n a n , o tt a sö rö d , o sz t f a l j á l ! ” J ó ó ra m ú lv a k iü r ü lt a h e ly isé g , c sa k n é h á n y a n m a r a d ta k , k ö z­ t ü k E rő s é k , m o n d v á n : „ F ia ta l az idő, m é g c s a k n y o lc ó r a v a n , j á t ­ s z u n k eg y p a r t i t ! ” R ö g tö n v o lt e lle n fé l — p e rs z e k o rs ó s ö r b e n ,— é s a r e x - a s z ta l tíz p e r c e n k é n t z á r t. N e m v o lt ez ig a z i já té k , csu ­ p á n ü r ü g y az iv á s ra , h isz e n a z e r e d m é n y s e n k it n e m é r d e k e lt k ü ­ lö n ö se b b e n , c s a k a v e s z te s k o n s ta tá lta e m íg y e n : „ É n k ö v e tk e ­ z e m ” . M á rm in t a s ö r t m e g re n d e ln i. M e n t ez fo ly a m a to s a n d élig , a h a n g e r ő az e lfo g y a s z to tt s ö rm e n n y is é g h a t á s á r a e g y r e n ö v e k e d e tt. E lő sz ö r k ise b b , k é s ő b b h e v e s v itá k k ö v e tk e z te k , s e m m isé g e k e n . M in d e n k i m o n d ta a m a g á é t, a já té k m e g s z a k a d t, s a k é t fé l m o ­ ro g v a tá v o z o tt a k o c sm a z u g a ib a , a le h e tő le g tá v o la b b e g y m á stó l. — Ez a s e n k ih á z i b e sz é l n e k e m , a k i eg y tá m o t n e m tu d f e l­ e m e ln i, n e k e m , a k i a te li c s illé t e g y e d ü l r a k o m fel, h a le e sik a sín rő l. A d é le lő ttö s m ű s z a k is k is z á llt, ú jr a b e n é p e s ü lt a z ivó. S ie tv e f o g y a s z to ttá k ita lu k a t a z e m b e re k , a z tá n s z a la d ta k , h o g y e lé r jé k a b u s z já r a to t. E rő s é k n e k m á r se m m i n e m v o lt s ü rg ő s, to m p a z s ib b a d ts á g b a m e n t á t az e lő b b m é g h a n g o s m é lta tla n k o d á s u k . B é la ú ja b b k o rsó s ö r ö k k e l é r k e z e t t a s z ta lu k h o z : — A z t m o n d já k , n é g y e n b e s z o r u lta k a d é le lő ttö s m ű s z a k b a n . E rő s a r c a m e g fe s z ü lt, b e le b á m u lt a s ö ré b e . Ú g y é r e z te a k o r ­ só b a s z o ru lt az é le te . (T isz tá n l á t t a m a g á t h ú sz é v v e l k o rá b b a n . A N y írsé g b ő l jö tt, o n n a n sz e rv e z té k . 22 éves, n a g y o n erő s. H o zza a v á g y a p é n z u tá n , a jo b b u tá n . A z tá n az első k o b a k (v a k ító a n fe h é r), ú j c sizm a és r u h a . K é ső b b . . . á ll le sz á llá s e lő tt az a k n á n á l, n e m lá tja , csak é rz i a r e tte n e te s m é ly sé g e t, a z e lh a s z n á lt le n ti le v e g ő a h id e g re é r v e „ k ic s a p ó d ik ” : „ fü s tö l az a k n a ” . A m e leg e lle n é re m e g b o rz o n g : n e m é r ti , m ié rt. S o k k a l k é ső b b , ö t é v m ú ltá v a l j ö t t rá . A k n á t sz e re lte k . M á r m e g sz o k ta az á lla n d ó k é s z e n lé te t a lé té r t, az é le té r t, a c s a lá d é rt, a z é r t az első m é ly lé le g z e té rt, a m it k isz á llá s u tá n szív m a g á b a az e m b e r a n a p r a lé p v e , h isz e n a lé t é s a h a lá l e g y h a js z á ln y ir a v a n e g y m á stó l, i t t té v e d n i c sa k h a lv a le h e t. V a g y é lv e a b iz to s h a lá l­ é r t. L e sz ű rn i, o sz tá ly o z n i, m e g k ü lö n b ö z te tn i a m u n k a z a jo k a t az ig a z i v e s z é ly z a jo k tó l, m e r t a b á n y a je le z a n n a k , a k i é r ti , é rz i ő t. A z tá n h a tá r o z n i, m e n e k ü ln i, m e n te n i, h isz e n i t t n e m tö b b e n d o l­ g o z n a k k ü lö n - k ü lö n , i t t Ő k d o lg o z n a k E g y ü tt. E g y m á s é rt, a p u sz ­ t a lé tü k é r t. N em a s a já t, h a n e m a k ö zö s lé tü k é r t. A m íg n in c s b a j, ta lá n ö ssz e v e sz n e k , fe n y e g e tő z n e k , m a r a k o d n a k eg y sz á l d e s z k á ­ é r t is, d e a m in t a b á n y a je le z , m á ris eg y é le te t é ln e k . A le g tis z ­ tá b b , a le g e m b e rib b lé te t : a k ö zö st. S m in d e z t m e g fo g a lm a z a tla n u l, k im o n d h a ta tla n u l, a n a g y o n e rő s é s e ls z á n t e m b e re k n é m a s á ­ g á v a l, k a p k o d á s n a k tű n ő , d e n a g y o n is tu d a to s , tis z ta m o z d u la ­ to k b a s z ű k ü lő je lb e s z é d d e l. S z ó v a l a k k o r m á r az a k n a v á já r o k n á l 18 d o lg o z o tt á lla n d ó é js z a k a i m ű s z a k b a n . J o b b a p é n z , g o n d o lta , m i­ k o r a v e s z é ly t e m le g e tté k o tth o n — „ e g y s z á l d e s z k á n a k a s t e te ­ jé n (in n e n ja v í t j á k az a k n á t) , a l a tt a d m e g e z e r m é te r ! ” ,— s csak m o so ly g o tt. „ S e m m iv e l s e m m á s, m in t le n t. A z a sz á l d e s z k a le g ­ a lá b b 30 c e n ti sz éle s, é s ez m á r lu x u s ” — v á la s z o lta , é s v iss z a e m ­ lé k e z v e az a k k o r ia k r a , o tt v a ló b a n íg y is g o n d o lta . É s a k k o r , az e g y ik é j je l K á n to r , a s e g é d v á já r , a k iv e l e g y p a r ti b a n d o lg o z o tt, „ m e llé lé p e tt” . E rő s é s z re s e m v e tte . M ik o r m u n k á já t b e f e je z te a k a s tú ls ó o ld a lá n , á tsz ó lt. N é m a csen d . V á r t. K iv e r te a v e r íté k , re m e g e tt, tá m a s z t k e r e s e tt. L e h a s a lt a d e s z k á ra , é s e g y s z e rib e n m o st d r ó tv a s ta g s á g ú n a k é r e z te . M in th a ö s s z e ro p p a n t, m e g s z a k a d t v o ln a b e n n e v a la m i. H á ro m n a p r a r á k ih a llg a ttá k . — N em , eg y h a n g n e m h a g y ta el s z á j á t . . . — v á la s z o lta . „A h a lá l az a k n á b a n 25 m é te r e n k é n t e lh e ly e z e tt f e s z ítő v a s a k o k o z ta zú z ó d á so k kö­ v e tk e z té b e n á llt b e. K b . 350— 400 m é te r t z u h a n t. A z a k n a ta lp r a esés u tá n m é g e g y - k é t p e rc ig é l t.” ) F e jé t fe le m e lv e , m e re v e n b á m u lt s z é t a k o c s m á b a n . B é la u n ­ sz o lta h a z a m e n e te lr e ; n e m h a llo tta . B e le h a jo lt a sö ré b e — iv o tt. N e m e s e tt jó l. L e g y ű r te : m u sz á j. O ld ó d ás. — M ég e g y k ö rt, B é la ! — o r d íto tt. A z tilta k o z o tt: — N e m k é n e m á r! — K u s s ! E rig g y , a z t m o n d ta m ! Ű jr a iv o tt. K e ttő t. H á r m a t. A z tá n r á z e n d íte tt a b á n y á s z h im ­ n u s z r a : „ S z e re n c s e fel, sz e re n c s e le ” H a n g ja e lc s u k lo tt, k ö n n y g ö r d ü lt v é g ig a rc á n . F e je le b ille n t. B á g y a d ta n a s z ta lr a d ő lt, el­ a lu d t. B é la r á z ta fel, s h o ssz a s n o s z o g a tá s ra s ik e r ü lt e g y ü tt el­ in d u ln iu k . M o st s z ív ja c ig a r e ttá já t, g y o m ra k a v a ro g , ro s s z u llé t k e r ü lg e ti. A z a s sz o n y s z itk a it m e g s z o k ta m á r, n é h a a z é r t m e g sz ó la l — J ó l v a n n o, h a g y d m á r ! ,— d e ez c s a k o la j a tű z re . A z e lé je t e t t é te lt c s a k k e v e r g e ti, n e k ib á to r o d v a s z á já b a v esz e g y k a n á lla l, d e a z o tt c sa k fo ro g , le m e n n i s e h o g y s e m a k a r . — M in th a a h á t a m r a r a k n á m — m o rm o g ja , d e h a n g o s a n sz ó ln i n e m m e r, tu d ja , a z t ú ja b b s z ó á r a d a t k ö v e ti. Ú js á g p a p ír b a c so m a g o lt z s íro s k e n y e ré t z s e b re te sz i, le g sz ív e ­ s e b b e n e ld o b n á , k ö sz ö n és n é lk ü l in d u l a b u sz h o z. A k ö d ö s, n y ir ­ k o s n o v e m b e r m in d e n k ín já t e lm é ly íti, v a c o g , m a jd m e le g e lesz, s m e g in t a h id e g rá z z a . R á g y ú jt. E z m é g m e g y v a la h o g y . A m e g á lló b a n m a jd n e m m in d e n k i fü s tö l. — A „ lu k b a n ” ú g y ­ s e m le h e t — g o n d o ljá k , s m e re v a rc c a l b á m u ln a k m a g u k elé, c sa k az ú jo n n a n jö v ő k e t k ö s z ö n tik eg y m o rg á s s z e rű „ jó e s té tte l” . A z ö ltö z ő b e n p isz k o s in g jé b e b ú jv a lib a b ő rö s lesz. M o st til­ ta k o z ik a sz e rv e z e te a m á s k o r m e g s z o k o tt e lle n . — M a jd c s a k le ­ te lik v a la h o g y — m o ty o g ja a k a s b a n a le sz á llá s e lő tt. M á r - m á r el is h iszi, m ik o r a g é p az in d u lá s k o r m e g e jti a f ü lk é t, az z u h a n v a g y tíz m é te r t. E z t m á r n e m b ír ja . A k a s rá c s á h o z s z o rítja a fe ­ jé t, h á n y . A tö b b ie k sz id já k , k e t te n - h á r m a n k ö v e tik , d e ő n e m h a llja . V a la m i h a lá lfé le le m v esz e r ő t r a jt a , c s a k k ö n n y e s sz e m é t tö rö lg e ti, m é ly e k e t lé leg e z, n e h o g y m é g e g y sz e r ro s s z u l le g y e n . A f e jt é s t k io s z tjá k , k ic s it ala c so n y h e ly r e k e r ü ln e k B é lá v a l. — M á s se m h iá n y z o tt — m o ro g ja , s té rd e lv e e lk e z d i a la p á to ­ lá s t. É jf é l k ö r ü l ú g y -a h o g y á lln a k . M in d e n l a p á t s z e n e t tíz n e k é re z , é s fo g a d k o z ik , h o g y a z é le tb e n tö b b é b e n e m rú g . A z id ő se ­ h o g y s e m h a la d , a m u n k a m é g k e v é sb é . K e ttő k o r m é g e g y e tle n sü v e g sin c s b e tá m o z v a . A k a p a r ó ü r e s e n j á r m ö g ö tte , s z in te k é n y ­ s z e r ítv e a m u n k á r a . M ű sz a k v é g é r e a la p o s a n m e g iz z a d v a is a lig lesz m e g a n é g y fix . A „ n é p e s b e n ” , íg y h ív já k az e m b e r e k e t s z á llító s z e n e sc sillé k e t, e g y s z á l d e s z k á v a l az a ljá n , m á r v a la h o g y é r z i m a g á t. A k e n y é r f e lé t is m eg eszi. S z a v a is m e g jö n , d e a z elő ző n a p r ó l c sa k a n y ­ n y it: — Ez is e lm e n t, m a jd h o ln a p b e h o z z u k v a la h o g y ! A s z é n ­ p o r a z iz z a d sá g m ia tt v a s ta g r é te g b e n r a k ó d ik te s té re , s k id o lg o ­ z o tt, d e e r ő tle n iz o m z a tá n m e g fu tv a e g y -e g y h a lv á n y a b b c s ík o t a lk o t. Ú g y fe s t, m in t e g y d a r a b m e g re p e d e z e tt, k ié g e tt fö ld . M á s­ k o r a f e k e té b ő l é lé n k e n k iv illa n ó fo g a m o s t n e m f e h é r , a jk a is v é r te le n . S zem ei b e lje b b ü ln e k , f é n y te le n e k , e lv e s z te tté k já t é k u ­ k a t. P u s z tá n a m e re v lá tá s f u n k c ió já t tö ltik b e, f á r a d ta k , n e m é l­ nek. N e m s ie t, m a jd n e m u to ls ó n a k s z á ll k i. L a ss a n , k o m ó to s a n v o n sz o lja lá b a it. A c s á k á n y is n e h é z , f ö ld ö n h ú z z a . S zo m ja s. N y e lv é t s z á jp a d lá s á r a ta p a s z tja , c s e ttin t. I n n a v a la m it. — É gy k u p ic a jó l e s n e — g o n d o lja , d e az é js z a k a i m u n k a „ é lm é n y e ” e ln y o m ja v á g y á t. T a lá n le a d n a ró la . — J ó r e g g e lt! — h a llja . H á tr a f o r d u l. L á tja az ö re g H a n s it, t a r t j a p o h a r á t. Iszik . E g g y el, k e ttő v e l. H a sz n á l. M o so ly o g , jó íz ű e n k r á k o g : m e g m e n e k ü lt. Ú j r a o d a t a r t j a a p o h a r á t. L e ü l a p a d r a . É rz i, az a lk o h o l s z é tá r a d s z e rv e z e té b e n . Á ta d ja m a g á t e n n e k a z s ib o n g á s n a k . B e m e g y a fü rd ő b e , z u h a n y o z ik . V á r ja a h a tá s t. A f ü rd ő b e n n e m é n e k e ln e k . . . �HAGYOMÁNY L áto g ató b an A s a lg ó ta r já n i s z ü le té s ű R. V á r k o n y i Á g n e s tö r té n é s z t b u d a i la k á s á n a k d o lg o z ó sz o b á já b a n k e r e s te m fel. E z t a z é rd e k e s , szép h á z a t D o h n á n y i E rn ő z e n e s z e rz ő é s z o n g o ra m ű v é s z é p í te t te ; i t t é lt, a lk o to tt é s t a n í t o t t m in te g y m á s fé l é v tiz e d ig . K é ső b b , m á r a h á b o r ú u tá n , a n e v e s m ű v é s z e ttö r té n é s z é s m ű v é s z e tfilo z ó fu s , F ü ­ le p L a jo s p ro fe s s z o r o tth o n a é s sz ellem i m ű h e ly e v o lt ez a la k á s. A h á z m a g a te h á t a m a g y a r m ű v e lő d é s tö rté n e t n e v e z e te s d a r a b ja . A d o lg o z ó sz o b á b a n , a m e n n y e z e tig n y ú ló p o lc o k o n fő le g tö r ­ té n e ttu d o m á n y i m u n k á k , f o rr á s k ia d v á n y o k á lln a k ; az a b la k m é ­ ly e d é s t s z in te b e tö ltő n a g y ír ó a s z ta lo n k é z ir a to k , je g y z e te k , k ö z ­ t ü k X V II— X V III. sz á z a d i ir a to k x e r o x - m á s o la ta i. A k ö n y v e s p o l­ co n m e g k e re s e m V á r k o n y i Á g n e s m ű v e it, a m o n o g r á f iá k a t, é le t­ r a jz o k a t s az if jú s á g s z á m á ra í r t is m e r e tte r je s z tő m u n k á it. — H o g y a n le sz v a la k i tö r té n é s z ? — N y ilv á n m in d e n k i m á s k é p p . É n p é ld á u l so k á ig a z t h itte m , h o g y o rv o s le sze k , d e — n e m u to ls ó s o rb a n k itű n ő m a g y a r - és t ö r ­ té n e le m ta n á r a im jó v o ltá b ó l — a h u m á n é r d e k lő d é s e g y r e e rő s e b b le tt b e n n e m s v é g ü l is a b ö lc s é s z k a rra ir a tk o z ta m b e tö r té n e ­ le m — m a g y a r s z a k r a . A k k o r se m k iz á r ó la g a tö r té n e le m é r d e k e lt; s z a k tá rg y a im o n k ív ü l filo z ó fiá t, p sz ic h o ló g iá t, sz o c io ló g iá t, m ű v é ­ s z e ttö r té n e te t is h a llg a tta m , é s e l já r ta m az o rv o si k a r n é h á n y elő ­ a d á s á r a is. H a r m a d é v e s k o r o m b a n f e lv e tte m a le v é ltá r o s s z a k o t és a T ö r té n e le m tu dom á n y i I n té z e t k ü ls ő m u n k a tá r s a le tte m . D ip ­ lo m á m m e g sz e rz é se u tá n i t t k a p ta m á llá s t, s a z ó ta is e g y h u z a m ­ b a n i t t dolg o zo m . J e le n le g az in té z e t e lső m a g y a r o s z tá ly á t v e z e ­ te m . A z o sz tá ly m u n k a te r ü le te a m a g y a r tö r té n e le m tö b b m in t e z e ré v e s id ő s z a k a : a m a g y a r s á g ő s tö r té n e té tő l 1848-ig. M in te g y h ú sz k iv á ló tö r té n é s z d o lg o z ik i t t e g y ü tt, é s tö b b k ü ls ő m u n k a tá r s k a p c s o ló d ik b e le a z o s z tá ly m u n k á já b a . (A le n y ű g ö z ő n a g y s á g ú sz o b a k itű n ő k e r e te t n y ú jt a b e sz é l­ g e té sh e z . E lk é p z e le m , h o g y v a la m ik o r k a m a r a z e n e é s z o n g o r a m ű ­ v e k s z ü le tte k itt, é s a c se n d e s e s té k n e k a R u r a lia H u n g a r ic a sz v it k is z ű rő d ő a k k o r d ja i a d t a k h a n g u la to t. M o st k a c a g á n y o s k u r u c v ité z e k k e s e r g ő je s z o lg á lta th a tn á a ze n ei a lá f e s té s t: V á r k o n y i Á g ­ n e s fő k u ta tá s i te r ü l e te u g y a n is a R á k ó c z i-sz a b a d sá g h a rc .) — F é le k , h o g y a k u r u c v ité z e k e g y k ic s it m é g m in d ig ú g y é ln e k a k ö z tu d a tb a n , a h o g y a X IX . s z á z a d i r o m a n tik u s sz e m lé le t m e g a lk o tta ő k e t. É n a R á k ó c z i-s z a b a d s á g h a rc c a l fo g la lk o z ó m u n ­ k á im b a n e n n é l a s z ín p a d ia s a n r o m a n tik u s k é p n é l a sz á z sz o r iz ­ g a lm a s a b b v a ló s á g o t ig y e k sz e m f e lt á r n i: a n y a lk a k u r u c v ité z e k h e ly e tt a ro n g y o s, h á tib ő r ö s jo b b á g y k a to n á k tö r té n e té t, I I. R á ­ k ó czi F e r e n c n e k a tá r s a d a lm i h a la d á s t sz o lg á ló á lla m é p ítő m u n ­ k á j á t, n a g y s z a b á s ú p o litik a i k o n c e p c ió já t é s a m a g a k o r á b a n h a l­ la tla n u l m o d e rn g a z d a s á g p o litik a i elk é p z e lé se it. — K u ta tá s a i s o r á n ta lá lk o z ik - e n ó g r á d i v o n a tk o z á s ú m e g le ­ p e té s e k k e l? O ly a n le v é ltá r i r é g is é g e k r e g o n d o lo k , a m e ly e k m a a z ú jd o n s á g e r e jé v e l h a tn a k . — R e n d k ív ü l s o k k a l. M in d ig k ü lö n ö rö m s z á m o m ra , h a N ó g rá d m e g y e i a n y a g k e r ü l a k e z e m b e . M e g ta lá lta m p é ld á u l a z t a N ó g ­ r á d m e g y e i ö ssz e írá st, a m e ly e t R á k ó cz i r e n d e le té r e a f e g y v e rt fo ­ g o tt jo b b á g y o k ró l é s n e m e s e k rő l k é s z íte tte k . E s z e r in t a z 1704. m á rc iu s 2 9 -én k e lt ö s s z e írá s s z e r in t N ó g rá d m e g y e h e ly sé g e ib ő l ö sszesen 488 jo b b á g y és 205 k is m e n e s á llt k u r u c zá sz ló k a lá ; tö b ­ b e n s z o lg á lta k K á ro ly i S á n d o r , O c sk a y L ászló é s a h ír e s S zab ó M á té e z re d é b e n , d e v o lta k a k ik k ö z v e tle n ü l R á k ó cz i v a g y B e rc sé ­ n y i m e lle tt h a r c o lta k . F o rro n g ó jo b b á g y s á g é l h e te tt e b b e n a v á r ­ m e g y é b e n . S o m o sk ő n a jo b b á g y o k , P á s z tó n a k u r u c k a to n á k e l­ f o g la ltá k a f ö ld e s ú ri fö ld e k e t. A z eg é sz m a g y a r tö r té n e le m sz e m ­ p o n tjá b ó l is je le n tő s e s e te k ezek , m e r t o rs z á g s z e rte h a s o n ló ró l ig e n k e v e s e t tu d u n k . E lé g g é k ö z is m e rt, h o g y S z é c sé n y b e n , a B o r jú p á s t m e z e jé n z a jlo tt le a s z a b a d s á g h a rc első o rs z á g g y ű lé s e , 1705-ben. A r r a v i­ s z o n t k e v e s e n tu d n á n a k v á la sz o ln i, h o g y m ié r t i t t t a r t o t t á k v é g ü l is e z t az o rs z á g g y ű lé s t, h isz e n e r e d e tile g R á k o s m e z e jé r e te r v e z ­ té k , a z u tá n p e d ig B e rc sé n y i L é v á t ja v a s o lta . R á k ó c z i m in d e n b i­ z o n n y a l a z é r t v á la s z to tta S z é c sé n y t, m e r t u d v a r i ta n á c s á b a n — a h o g y ő n e v e z te , m in is z té r iu m á b a n — tö b b n ó g r á d i n e m e s l á t t a el az á lla m é p íté s n e h é z m u n k á já t, é s a n e m e ssé g k o n z e r v a tív cso­ p o r tja iv a l s z e m b e n ez a n ó g r á d i n e m e ssé g R á k ó c z i tá r s a d a lo m p o litik a i tö re k v é s e ih e z is jó b á z is u l sz o lg á lt. Ig az, h o g y a n ó g r á d i n e m e ssé g is elő szö r v á r a k b a z á r k ó z o tt a k u r u c tá m a d á s h ír é r e , és c s a k 1703 v é g é n k ü ld te el a m e g y e tis z tik a r a R á d a y P á lt a f e je ­ d e le m to k a ji tá b o r á b a , h o g y b e je le n ts e h ű s é g ü k e t. A h u s z o n h a t e s z te n d ő s R á d a y n a g y m ű v e lts é g é v e l, sz é le s lá tó k ö r é v e l a z o n n a l m e g n y e r te a f e je d e le m r o k o n s z e n v é t; h a m a r o s a n titk o s k a n c e l­ lá r i á já n a k v e z e tő je é s f o n to s k ü ld e té s e k b e n e ljá r ó d ip lo m a tá ja le tt. Ő f o g a lm a z ta é s ö n tö tte R á k ó c z i ja v ítá s a i és m e g je g y z é s e i u tá n v ég ső f o rm á b a a „ R e c r u d e s c u n t.. . ” k e z d e tű , a v ilá g n é p e i­ h e z in té z e tt k iá ltv á n y t. E m líté s r e m é ltó , tö b b e k k ö z ö tt, a z is, h o g y a m ik o r a z ó n o d i o rsz á g g y ű lé s u t á n so k m e g y e s é re lm e s n e k ta lá l ta a d ó m e n te s s é g i k iv á lts á g á n a k e lv e sz té s é t, N ó g rá d v á l la l ta a k ö z te h e rv is e lé s s e l já r ó te r h e k e t. S zép f e la d a t v o ln a N ó g rá d m e ­ g y é n e k e je le n tő s h a g y o m á n y o k f e le le v e n íté s e é s á p o lá sa , a m ir e m o s t k ü lö n is k ín á lk o z ik az a lk a lo m , m e r t jö v ő r e le sz R á k ó cz i s z ü le té s é n e k h á ro m s z á z a d ik é v fo rd u ló ja , a m e ly n e k m e g ü n n e p lé ­ s é re o rs z á g s z e rte n a g y a k é s z ü lő d é s, s v a n o ly a n m e g y e , a h o l R á ­ k ó c z i-e m lé k b iz o tts á g a la k u lt, é p p e n a h e ly i h a g y o m á n y o k á p o lá ­ sá ra . — S o k a n a z t v a lljá k , h o g y b á r m it is k é rd e z z e n e k Ö n tő l, m in t az e g y s z e ri d iá k , m in d ig R á k ó c z in á l k ö t ki. — N o, n e m e g é sz e n íg y v a n . Ig az , h o g y a R á k ó c z i-s z a b a d s á g ­ h a r c a le g ré g ib b k u ta tá s i te r ü le te m , a m e ly h e z s o h a s e m le tte m h ű tle n , d e s o k m á s k o r s z a k k a l é s s o k fé le tö r té n e lm i k é r d é s s e l fo g ­ la lk o z o m . P l. a X V II. s z á z a d g a z d a s á g - é s p o litik a tö r té n e té v e l, a n e m z e ti tu d a t a la k u lá s á n a k k é rd é s e iv e l. L e g u tó b b a b é c si le v é l­ t á r a k b a n Z rín y i M ik ló s p o litik á já n a k n e m z e tk ö z i h á t te r é r ő l t á r ­ ta m f e l e d d ig te lje s e n is m e r e tle n f o rr á s a n y a g o t, k ö z te tö b b Z rí­ n y i-le v e le t is. N a g y o n je le n tő s a n y a g ez, m e r t a tö rö k e lle n e s n e m ­ z e tk ö z i k o a líc ió s z ü le té s é n e k e d d ig is m e r e tle n k ö r ü lm é n y e it s ik e ­ r ü l t fe ld e ríte n e m . S o k a t fo g la lk o z o m tu d o m á n y tö r té n e tte l. A M a ­ g y a r T u d o m á n y o s A k a d é m ia f e n n á llá s á n a k s z á z ö tv e n e d ik é v f o r ­ d u ló já r a m é g a ta v a s s z a l m e g je le n ik az a k a d é m ia első ö ssz efo g ­ la ló tö r té n e te . E b b e n é n az a k a d é m ia lé te s íté s é é r t fo ly ó k ü z d e l­ m e k m in te g y m á s fé l é v s z á z a d o s id ő s z a k á t, a m e g a la p ítá s k ö r ü l­ m é n y e it é s a z első n a g y k o r s z a k — 1825— 1869 — tö r té n e té t te k in ­ te m á t. N ó g rá d m e g y é t g y a k r a n k e lle tt id é z n e m i t t is. E g y m a m á r te lje s e n f e le d é s b e m e rü lt, d e a m a g a k o r á b a n , a X V III. sz á ­ z a d első fe lé b e n e u ró p a i h ír ű n ó g r á d i o rv o s, P e rlic z y J á n o s D á ­ n ie l e g y ik e a z e lső k n e k , a k ik a m a g y a r tu d o m á n y o s k ö z p o n t m e g te ­ r e m té s é t s z o rg a lm a z tá k . N e m is tu d o m , h á n y , N ó g rá d m e g y e i h e ly s é g b ő l í r t le v é l m e n t á t a k e z e m e n . L e g tö b b S z ir á k o n k e lt. a z a k a d é m ia első e ln ö k é n e k , g ró f T e le k i J ó z s e f n e k az a lá ír á s á v a l. A tö r té n e tír ó T e le k i J ó z s e f c s a lá d i h a g y o m á n y k é n t ö rö k ö lte a tu d o ­ m á n y p á r to lá s t. D e n e m c s a k a z é r t je le n tő s a la k ja a m a g y a r tu d o ­ d o m á n y tö r té n e té n e k , m e r t k iv á ló m ű v e t a lk o to tt, é s s o k a t á ld o ­ z o tt a m a g y a r tu d o m á n y c é lja ira , h a n e m a p o lg á ri tu d o m á n y p o litik a ú ttö r ő je is v o lt. Ez az a r is z to k r a ta tú l t e t t e m a g á t a f e u ­ d á lis r e n d i fo rm á k o n , z s e b r e d u g o tt k é z z e l b e s z é lt a n á d o r r a l, a z t v a llo tta , h o g y a tu d o m á n y o s k é r d é s e k b e n n e m a s z ü le té s i k iv á lt­ ság , n e m a cím é s a ra n g , h a n e m c s a k is a s z a k é r te le m d ö n th e t, és a k a d é m ia i n a g y g y ű lé s i b e s z é d e ib e n tö b b s z ö r k i f e j te tt e : a z o rsz á ­ g o s tu d o m á n y o s k ö z p o n t m u n k á já n a k az eg ész m a g y a r tá r s a d a ­ lo m é r d e k é t k e ll sz o lg á ln ia é s az é r d e m i b ír á ló f ó ru m a k ö z v é le ­ m ény. — V é g ü l: m ik a le g k ö z e le b b i te rv e i? — V a n e g y m o n u m e n tá lis v á lla lk o z á s a a m a g y a r t ö r t é n e t t u ­ d o m á n y n a k : M a g y a ro rs z á g tö r té n e té n e k tíz k ö te tr e te r je d ő ö ssze­ fo g la lá sa . E n n e k a m u n k á n a k in té z e tü n k ig a z g a tó ja . P a c h Z sig ­ m o n d P á l a k a d é m ik u s a fő sz e rk e sz tő je ; a sz e rz ő k jó ré sz e in té z e ­ tü n k m u n k a tá r s a i k ö z ü l v aló . É n m a g a m a III. é s a IV . k ö te tb e ír o k eg y -e g y ré sz t. L akos G y ö rg y 19 �A tan ú (A Szőnyi-csoportról) A m á s o d ik v ilá g h á b o r ú h o v a to v á b b m á r tö r té n e le m : e g y re k e v e s e b b a z o k n a k az é lő k n e k a sz á m a , a k ik f e ln ő tt f e jje l é lté k á t, é r e z té k é s s z e n v e d té k m e g a b o r z a lm a k a t, s r o h a m o s a n f o g y a t­ k o z n a k az o k az é lő ta n ú k , a k ik s z e m b e fo r d u lta k az é r te lm e tle n ö ld ö k lé sse l, v á lla ltá k a n e h é z és v e sz é ly e s f e la d a to t: p a r tiz á n t e ­ v é k e n y s é g re sz e rv e z k e d n i a z e lle n s é g h á tá b a n , a h a z a f e ls z a b a ­ d ítá s á r a é rk e z ő V ö rö s H a d s e re g tá m o g a tá s a é r d e k é b e n . H a rm in c e s z te n d ő te lt el a h á b o r ú ó ta . A m a e m b e re e lő tt m é g se m is m e r e tle n e k a tö r té n te k , h a llo tt a h ír e s p a r tiz á n - c s a p a ­ to k r ó l: az U s z ta -, a S z ő n y i-, a D é k á n -, v a g y a N ó g rá d i-c s o p o rt­ ró l. S zám o s fe ld o lg o z á s ö r ö k íte tte m eg e z e k n e k a c s o p o rto k n a k a tö r té n e té t. e ls ő n e k ? « A z t fe le le m : »A z e lső b e n , a z o n n a l.« E lő tte m m á r sin c s. A z a jtó n á l v a g y o k . F e le tte m a n a g y , fé n y e s h o ld , ú g y k in y ú jto d a k a r o d é s e lé r e d ; e lő tte m az e jtő e r n y ő k f é n y lő k u p o lá ja . K iá lto k , a h o g y c s a k b ír o k : »M e g y e k !« — é s r om . . . ” senki tű n ik , feh é r k iu g ­ „1944. a u g u s z tu s 8 -á n 20 ó r a k o r a s z v ja to s in ó i r e p ü lő té r r ő l s ta r t o l t a g é p a S z ő n y i M á rto n p a r tiz á n c s o p o r tta l. A c s o p o rt a h a jn a li ó r á k b a n s ik e re s e n f ö ld e t é r t D ió sg y ő r k ö r n y é k é n , a B ü k k h e g y s é g b e n . A s ik e re s k e z d e trő l a M a g y a r K o m m u n is ta P á r t szo v ­ je tu n ió b e li k é p v is e lő je , N ó g rá d i S á n d o r je le n té s t t e t t a z u k r á n p a r tiz á n p a r a n c s n o k s á g v e z e tő jé n e k , S z tro k a c s tá b o r n o k n a k . . . M á s n a p re g g e l a r á d ió je le n te tte , h o g y a S z ő n y i-c s o p o rto t k ö r ü l­ z á r tá k . . . ” (Id é z e t N ik o la j J a n c s e n k o v h a d tö r té n é s z „ H á ro m h a ­ tá r o n á t ” c ím ű k ö n y v é b ő l.) * * M o ln á r I s tv á n m á r v á r t. A z a s z ta lá n k ö n y v e k , d o k u m e n tu ­ m o k , f é n y k é p e k — a b e s z é lg e té sh e z k e r e s te elő m in d e z t. A r r a k é ­ re m , e m lé k e z z e n . Id é z z e fe l a z e g y k o ri e s e m é n y e k e t. G o n d o lk o d ik , v a g y c sa k a s z a v a k k a l v ia s k o d ik . A z a típ u s , a k i n e m s z e r e t s o k a t b esz é ln i. A la c so n y , zö m ök, te lje s e n ősz h a jú f é rfi. A z a s z ta lo n h e v e rő f é n y k é p e k k ö z ü l fe le m e l e g y e t, n é z e ­ g e ti, s m e g e re d a s z a v a . . . 1944 ta v a s z a M o ln á r I s tv á n m in te g y h á ro m s z á z tá r s á v a l az o b a r u v i a n t i­ f a s is z ta é s p a r tiz á n is k o la h a llg a tó ja . A k á r c s a k ő, a b a j tá r s a k d ö n tő tö b b s é g e is h a d ifo g o ly , a k ik v á lla ltá k a fe g y v e re s h a r c o t a fa s is z tá k e lle n . I t t ta lá lk o z ik é s is m e r k e d ik m e g N ó g rá d i S á n d o r ­ r a l, S z ő n y i M á rto n n a l, Us z ta G y u lá v a l, R é k a i M ik ló ssa l, D o m o n ­ k o s F e re n c c e l, s m á so k k a l. A n y á r k ö z e p é re b e f e je z ő d ö tt az a n tif a s is z ta m a g y a r o k f e l­ k é s z íté s e O b a r u v b a n . A s z o v je t h a d s e r e g e k k o r m á r c s a k n e m f e l­ s z a b a d íto tta a S z o v je tu n ió te r ü le té t. Í g y a p a r tiz á n h a r c g y a k o r ­ la t i ta p a s z ta la ta in a k m e g sz e rz é sé re m á r n e m v o lt le h e tő s é g a s z o v je t p a rtiz á n e g y s é g e k b e n . M a g y a ro rs z á g e lé ré s e l e t t a cél. A z U k rá n K o m m u n is ta P á r t K ö z p o n ti B iz o tts á g a 1944. jú n iu s á ­ b a n h a tá r o z a to t h o z o tt a r o m á n , c s e h sz lo v á k , m a g y a r p a r tiz á n ­ m o z g a lm a k n a g y o b b m é rv ű tá m o g a tá s á ró l. E n n e k a z v o lt a lé ­ n y e g e , h o g y az u k r á n k o m m u n is ta p á r t m in d e n tá m o g a tá s t m e g ­ a d a p a r tiz á n h a r c o k h o z . E h a tá r o z a t a la p já n k ö ltö z te k a m a g y a ­ r o k is O b a r u v b ó l K ije v -S z v ja to s in ó b a , a s z o v je t p a rtiz á n m o z g a ­ lo m le g n a g y o b b k ik é p z ő h e ly é re . I t t d ö n tö tte k a rr ó l, h o g y sz o v ­ j e t p é ld á r a e jtő e r n y ő s sz e rv e z ő c s o p o rto k a t lé te s íte n e k , a m e ly e k a lk a lm a s a k p a r tiz á n b á z is lé te s íté s é r e M a g y a ro rsz á g o n . S z tro k a c s tá b o rn o k , a p a r tiz á n b á z is p a r a n c s n o k a f e la já n lo tta , h o g y a s z e r ­ v ező c s o p o rto k m in d e g y ik é h e z k é t- h á r o m n a g y ta p a s z ta la tú sz o v ­ j e t p a r tiz á n t, r o b b a n tó s z a k e m b e r t, r á d ió s t é s k a to n a o r v o s t a d se­ g íts é g k é n t. . . — N ézze e z t a f é n y k é p e t! — m u ta tja a ré g i k é p e t. — K ö z v e t­ le n ü l a b e v e té s ü n k e lő tt k é s z ü lt a K ije v m e lle tti re p ü lő té r e n . E z a f ia ta l lá n y p e d ig L a rissz a , c s o p o rtu n k e g y k o ri rá d ió s a . A k é p r ő l n e m tu d ta m , a m íg a ta v a ly e lő tti ta lá lk o z á s u n k a lk a lm á v a l n e k e m n e m a já n d é k o z ta . . . * 1944. a u g u s z tu s 8 E lé rk e z e tt a n a g y n a p . M in d e n k i iz g a to tta n k é s z ü lő d ö tt. A n a p f o ly a m á n e lr e p ü lt az U s z ta -c so p o rt, s é js z a k a in d u lt a S ző ­ n y i-c s o p o rt. Id e k ív á n k o z ik n é h á n y s o r a b b ó l a n a p ló b ó l, a m it az e g y k o ri p a r tiz á n lá n y , L a ris z a B o risz o v n a P o ln ic k á ja v e z e te tt b e v e té s ü k ­ rő l ( A n a p ló t N ik o lá j J a n c s e n k o v h a d tö r té n é s z k é s z íte tte elő k öz­ lé sre ) : „ . . . 8 ó r á r a k in t v o ltu n k a r e p ü lő té r e n . F e lv e s s z ü k az e j­ tő e r n y ő t és m in d e n sz ü k sé g e se t. É rd e k e s , a fö ld rő l ö n á lló a n f e l­ á lln i n e m tu d o k . M in d e n k i id e g es, p e rsz e é n is. . . . A re p ü lő g é p s z á n tó k f e le tt sz áll. T iz e n h á r m a n v a g y u n k — ö t sz o v je t és n y o lc m a g y a r p a r tiz á n . F á j a h á ta m , ü ln i n e m v a la m i k é n y e lm e s. C sak m á r f ö ld e t é r n é n k . A tö r z s p a r a n c s n o k m e lle tt ü lö k (G rig o rij N o ­ v o tn ij). B e s z é lg e tü n k . V e le m s z e m b e n a p a r a n c s n o k (S ző n y i M á r­ to n ), re n d e s , k e d v e s e m b e r . . . H a m a ro s a n az eg ész k ü lö n ítm é n y s z e d e lő z k ö d n i k ez d , m e g h a llv á n a p a r a n c s o t: »F e lk é s z ü ln i! « — É n a h e te d ik v a g y o k a s o rb a n . A g o ly ó sz ó ró k e z e lő b e le k ia b á l a f ü le m b e : »M ész az első c s o p o rtb a n u to ls ó n a k , v a g y a m á s o d ik b a n 20 M o ln á r n é z e g e ti a k is k ö n y v e c s k é t, a m it J a n c s e n k o v d e d i­ k á lv a k ü ld ö tt n e k i 1969-ben. A k ö n y v b e n k is c é d u lá k o n e g y e s r é s z le te k f o rd ítá s a . A z e g é sz e t m é g n e m s ik e r ü lt le f o r d ítta tn i. N é­ z e m az a j á n lá s t: „ M o ln á r I s tv á n n a k , a „ H á ro m h a t á r o n á t ” cím ű e lb e sz é lé s h ő sé n e k , a sz e rz ő tő l. 1969. n o v e m b e r 1. J a n c s e n k o v N. a S z o v je t F e g y v e re s E rő k a le z re d e s e .” — A z a já n lá s t ú l h íz e lg ő — m o n d ja M o ln á r — , a k ö n y v b e n f o g la lt tö r té n e tn e k n á la m n a g y o b b h ő se i v a n n a k . J a n c s e n k o v k ö n y v e tu la jd o n k é p p e n a fe lle lh e tő d o k u m e n tu m o k é s a v iss z a ­ e m lé k e z é s e k a la p já n a S z ő n y i-c s o p o rt té n y k e d é s é r ő l szól. — A S z ő n y i-c s o p o rtró l n é h á n y fe ld o lg o z á s t, v a g y in k á b b ta lá n c s a k „ p r ó b á lk o z á s t” o lv a s ta m az u tó b b i e g y - k é t é v b e n . E z e k jo b ­ b á r a iro d a lm i m e g k ö z e líté se k . K e v é s a d o k u m e n tu m - e r e jü k . V a ­ jo n m i a z o k a ? — k é r d e m M o ln á rt. — E g y s z e rű e n n e k a z o k a — v á la sz o l. — A z ille g á lis te v é k e n y ­ sé g , a p a r tiz á n h a r c é p p e n a je lle g e m ia tt n e m k e d v e z e tt az ir o ­ g a tá s n a k . A z o k k ö z ö tt a k ö r ü lm é n y e k k ö z ö tt n e m v o lt id ő fe l­ je g y z é s e k e t k é s z íte n i. M a r a d t te h á t a v iss z a e m lé k e z é s. D e c s a k az é lő k e m lé k e z h e tn e k v iss z a a tö r té n te k r e . A fe ls z a b a d u lá s u tá n , a m ik o r h a z a k e rü lte m , a z t h itte m , c s a k k e t te n m a r a d tu n k m e g a c s o p o rtb ó l B a li F e riv e l. N é g y tá r s u n k a t a s o p r o n i f e g y h á z b a n v é ­ g e z té k k i. A tö b b ie k r ő l n e m v o lt b iz o n y s á g u n k . A v iss z a e m lé k e ­ z é s t n e m e r ő lt e tté k a b b a n az id ő b e n . . . — F e lid é z n e n é h á n y r é s z le te t a c s o p o rt te v é k e n y s é g é b ő l? * 1944. a u g u s z tu s 9 — Ú g y e m lé k s z e m , h o g y k é t c s o p o rtb a n u g r o ttu n k , d e v a la m i b a j tá m a d t a m á s o d ik c s o p o rtn á l, s e m ia tt n é h á n y a n m e s s z ire el­ s o d r ó d ta k . B a li F e re n c , C s iz m a d ia G y u la , K iss B e n já m in m á r elő se m k e r ü lt. Ő k u g y a n is n e m j u t o t t a k el a g y ü le k e z é si k ö rz e tb e . A c s o p o rt n a g y o b b ré sz e a z o n b a n ö s s z e k e rü lt a h a j n a li v iz e s e r d ő ­ b e n . A z t c s a k a v ilá g o s b a n lá ttu k , h o g y e r n y ő in k e g y ré s z e m e sz ­ s z ire v ilá g ít a f á k és a b o k r o k te te jé n . N a g y o n s ie ttü n k , h o g y ö ssz e sz e d jü k , d e n e m s ik e r ü l t b e fe je z n i, m e r t a k k o r m á r tu d ta k r ó lu n k , s m e g tá m a d tá k a c s o p o r t o t . . . — P e r c n y i n y u g tu n k n e m v o lt. G y o rs , ó v a to s m e n e te lé s s e l s i­ k e r ü lt e ls z a k a d n i a p a rtiz á n v a d á s z o k tó l, s m á s n a p m á r n y u g o d ­ ta b b a n te lt e l a n a p . V é g re b e k a p c s o lh a ttu k a rá d ió t. L a ris z a je ­ le n té s t a d o tt a k ije v i k ö z p o n tn a k : „A z »A ra n y ló « — ez v o lt cso­ p o r tu n k fe d ő n e v e — m e g k e z d i m u n k á j á t . . . ” — A z ö ssz e k ö tő v e l a z o n b a n n e m s ik e r ü l t ta lá lk o z n i a m e g b e ­ sz é lt h e ly e n é s id ő b e n . A z ő se g íts é g é v e l k e lle tt v o ln a k a p c s o la to t te r e m te n i a o tth o n ia k k a l, h o g y m e g te r e m ts ü k a p a r tiz á n b á ­ zist. V á r n i n e m le h e te tt, m e r t f e lb o ly d u lt a k ö rn y é k . A k ­ k o r n e m tu d tu k , c sa k s e jte ttü k , h o g y n a g y e r ő k e t m o z g ó s íto tta k e lle n ü n k , m e r t n a g y o n s z o r o n g a to tt h e ly z e tb e n v o ltu n k . A z e lle n ­ sé g e g y re jo b b a n k ö r ü lf o g o tt b e n n ü n k e t. S z ő n y i ú g y h a tá r o z o tt, h o g y a ta r t a l é k r á d ió t é s a r o b b a n ó a n y a g o t e lá ssu k , s e g y n y u ­ g o d ta b b h e ly z e tb e n v is s z a jö v ü n k é r te . M e n tü n k é s m e n tü n k . A z is m e r e tle n te r e p e n c sa k az ir á n y t ű é s a té r k é p s e g íte tt v a la m it. K a p c s o la tu n k s e n k iv e l s e m v o lt. Ú g y é re z te m , m in th a v a la m i t á ­ v o l-k e le ti tá jo n já r n á n k , s n e m a h a z á m b a n . . . — A h a r m a d ik v a g y a n e g y e d ik n a p s ik e r ü l t b e s z é lg e tn i n é ­ h á n y ta n y a s iv a l. E g y k e v é s é le lm e t is a d ta k . T ő lü k h a llo ttu k , h o g y az e l tű n t h á r o m b a j tá r s u n k a ta n y a k ö z e lé b e n é r t fö ld e t, �1944. s z e p te m b e r v é g e A s o p r o n i b ö r tö n b e n a h a t m a g y a r e g y c e llá b a n . A h a lá l á r ­ n y é k á b a n á lln a k m in d a n n y ia n . M isk o lco n m á r m in d e g y ik e t h a ­ lá lr a íté lté k H o r th y b írá i. K ín o z tá k ő k e t a G e s ta p ó n , v e r té k a k é m e lh á rító k , d e t ű r te k é s h a llg a tta k . A s z o v je t c s a p a to k r o h a ­ m o s e lő re n y o m u lá s a elő l m e n e k ü lv e h u r c o ltá k ő k e t a n y u g a ti h a tá r s z é lr e , h o g y v é g r e h a jts á k r a j t u k az íté le te t. A z ó r á k , a n a p o k la ssa n te lte k . K i tu d ja , h á n y s z o r m o n d tá k el e g y m á s n a k a tö r té n te k e t, h o g y az a p r ó m o z a ik o k b ó l ö ssz e á l­ líts á k a c s o p o rt tr a g é d iá já t. S z ü n te le n ü l a tö b b ie k r e g o n d o lta k . V a jo n m i le tt a s z o v je t b a j tá r s a k k a l? A z t m e g tu d tá k m é g M is­ k o lc o n , h o g y S z ő n y it e l á r u lta a g a z d a , a k in é l m e n e k ü lé s k ö z b e n m e g b ú jt. Ősz S z a b ó J á n o s m e g h a lt. S v a jo n r á j u k m i m á s v á r ­ h a t, m in t a h a lá l? O k tó b e r k ö z e p é n ú g y tű n t, m in d e n re n d b e jö n . A H o r th y p ro k la m á c ió p illa n a tn y i n a p s ü té s t h o z o tt. U tá n a ó r á k a l a tt b e b o ­ r u l t a z ég . A n é m e te k m e g s z á lltá k az o rsz á g o t, a b ö r tö n b e n is m e g je le n t az SS. d e a c s e n d ő rö k e lfo g tá k ő k et. Ő k fig y e lm e z te tte k , h o g y k ü lö n e g y s é g e k e t v e z é n y e lte k id e a m i f e lk u ta tá s u n k r a . A p a r a n c s n o k d ö n tö tt: n e m m a r a d h a tu n k : to v á b b , d e a z o n n a l . . . — E z u tá n é r t b e n n ü n k e t a n a g y v e s z te sé g . S ző n y i, Ősz S zab ó és N o v o tn ij f e ld e r íté s r e in d u lta k . F é ló r a se m te lt el, a m ik o r n e m m e ssz ire tő lü n k f e ld ö r ö g te k a fe g y v e re k . A z első p illa n a t b é n u lt­ s á g á t a c se le k v é s k ö v e tte . M in d e n k i a f e g y v e re u tá n k a p o tt, s m á r - m á r r o h a n tu n k , h o g y s e g íts ü n k , a m ik o r a k ö z e lb e n h ú z ó d ó ú to n ú ja b b e g y s é g e k é r k e z te k g é p k o c sik o n . A k a to n á k n a g y z a j­ ja l in d u lta k n e k i a h e g y o ld a ln a k . T e lje s e n k ö z é n k é k e lő d te k . M á r n e m t u d tu n k to v á b b r e jt v e m a ra d n i. F e lv e ttü k a h a r c o t az e g y ik sz a k a ssz a l. T ú l n a g y v o lt a z o n b a n a erő , v issz a k e lle tt v o n u l­ n u n k . S ik e r ü lt e ls z a k a d n i a k a to n á k tó l, s n e m s o k k a l k é s ő b b egy b o z ó tb a n m á r e g y ü tt v o ltu n k : h e te n . A p a r a n c s n o k é s tá r s a i e l­ tű n te k . . . — N a p o k ig n e m m e n tü n k to v á b b . A k ö r n y é k e n c ir k á ltu n k , b íz­ v a b e n n e , h o g y S z ő n y ié k e lő k e r ü ln e k D e n e m jö tte k . K ilo m é te ­ r e k e n á t m in d e n t m e g v iz s g á ltu n k , d e se m m i b íz ta tó . E g y e tle n m e n ts v á r u n k m a r a d t, a rá d ió . L a r is z á n a k s ik e r ü l t is m é t k a p c so ­ la to t te r e m te n ie a k ö z p o n tta l, a h o n n a n ü z e n e te t k a p t u n k : „ V é g re k e ll h a j ta n i a r e n d k ív ü li e s e tr e k id o lg o z o tt f e la d a to t. A c s o p o rt ta g ja i v o n u lja n a k á t sz lo v á k te r ü le tr e , v e g y é k fe l a k a p c s o la to t J e g o ro v p a r tiz á n c s o p o r tj á v a l. K é r je n e k e rő s íté s t, s té r je n e k v isz ­ sz a é s k é s z íts é k elő a b á z is t a k ö v e tk e z ő c s o p o rt s z á m á r a .” A r r a m á r n e m k a p t u n k v á la s z t, h o g y k ik é s m ik o r jö n n e k . S e z t m á r n e m is tu d tu k m e g so h a , m e r t h iá b a k ís é rle te z tü n k , K ije v v e l tö b ­ b é n e m s ik e r ü l t k a p c s o la to t t e r e m t e n i . . . — K ö rü lb e lü l a tiz e d ik n a p o n tö r té n h e te tt, h o g y a n n y i­ r a b e k e r íte t te k b e n n ü n k e t, h o g y lé le g e z n i is a lig le h e te tt. N em v o lt m á s v á la s z tá s , h a m e g a k a r u n k m e n e k ü ln i, m in t n e k i a v a d sz ik lá k n a k . Ó rá k ig ta r t o tt, a m íg re m e g ő iz m o k k a l le m á s z tu n k a sz ik lá k o n . U jja in k a t, té r d ü n k e t v é r e s r e m a r ta az éles kő. a r u h á n ­ k a t m e g té p á z ta , d e s ik e r ü lt. A z é l e tü n k é r t m á s z tu n k . A s z ik lá k tö ­ v é b e n ú g y r o g y tu n k a fö ld re , m in t a k it le ta g ló z ta k . A r r a s e m v o lt e rő n k , h o g y v a la m e ly ik ü n k ő rs é g e t á lljo n . T a lá n v a la m it a lu d ­ tu n k is. A z e s ő re e s z m é ltü n k . A z eső v a la m e ly e s t o lto tta lá z a s s z o m ju n k a t, d e g y o m r u n k é h s é g é t n e m c s illa p íth a tta . V a la h o l e n ­ n iv a ló t k e ll sz e re z n i. N em v olt m á s v á la s z tá s , m e g k e lle tt p r ó b á l­ n i a k á rh o g y . A k k o r v a la h o l R im a s z o m b a t k ö r n y é k é n já r t u n k . B rá z L a jo s m e g é n v á lla lk o z tu n k , m e g p ró b á lu n k é le lm e t sz erezn i. N e m m e h e ttü n k n a g y o n m e ssz ire , a m ik o r a z eső m o n o to n z a já t f e g y v e re k ro p o g á s a té p te szét. B e d o b tu k m a g u n k a t eg y b o k o r a lá , s v á r t u k m i lesz. A d ö r re n é s e k tá v o lo d ta k . Ó v a to s a n k ö z e líte ttü n k k iin d u lá s i h e ly ü n k h ö z , d e n e m ta lá l tu n k s e n k it. A tö b b ie k k e r e ­ s é s é t n e m f o ly ta th a ttu k , m e rt c s e n d ő rö k b e ü tk ö z tü n k . A lig t u d ­ tu n k e l m e n e k ü ln i. . . — N e m v o lt m á s v á la s z tá s u n k , m in t o ly a n h e ly r e ju tn i , a h o l b a r á to k k a l te r e m th e tü n k k a p c s o la to t. A c s o p o rt e ltű n t, a k e re sé s k ö z b e n e lté v e d tü n k . B rá z a z t m o n d ta , m e n jü n k h o z z á ju k , R u d a ­ b á n y á r a . O tt a b a lo ld a li é rz e lm ű b á n y á s z o k s e g íte n e k . B rá z L a jo s é s M o ln á r I s tv á n e l ju to tt R u d a b á n y á ra . D e alig lé p té k á t B r á z sz ü le i la k á s á n a k a j t a j á t , le c s a p ta k r á j u k a c s e n d ­ ő rö k . F ig y e lté k a h á z a t. N o v e m b e r e le jé n s z ó líto ttá k ő k e t a b ö r tö n p a r a n c s n o k h o z . A z ir o d á b a n tö b b e n v o lta k . E g y n y ila s k a r s z a la g o t v ise lő sz á z a d o s f o r d u lt h o z z á ju k . — T u d já k , m i v á r m a g u k ra ? — S e jtjü k .. . — N e m is s e jtik . I s m e r te te m az íté le tü k e t. A z első -, m á s o d n e g y e d - é s ö tö d r e n d ű v á d lo tt k ö té l á lta li, a h a r m a d - , é s a h a to d ­ r e n d ű v á d lo tt g o ly ó á lta li h a lá lt h a l. A h a t e m b e r b é n u lta n fig y e l. A n y e g le tis z t lá th a tó a n é lv e z i a h e ly z e te t. V á r, m a jd m e g sz ó la l: — M i a z o n b a n k e g y e lm e t g y a k o r o ltu n k . . . L a ss a n o ld ó d ik a b é n u lts á g . A h a t e m b e r a r c á n m e g je le n ik az é le t. A tis z t c s a k e r r e v á r. — . . . a k e g y e lm i r e n d e lk e z é s s z e r in t az első -, m á so d -, n e ­ g y e d -, és ötö d r e n d ű v á d lo tt g o ly ó á lta li h a l á lt k a p , a h a r m a d és h a to d r e n d ű v á d lo tt é le tf o g y tig la n i b ö r tö n t. Í té le tv é g r e h a jtá s h o ln a p . . . A h a t e m b e r ro g y a d o z v a lé p k i a b ö r tö n p a r a n c s n o k i ir o d á ­ ból. S z ó tla n u l h u lla n a k a s z a lm a v a c k o k r a . A c se n d m e g ü li a cel­ lá t. C sak a g o n d o la to k v ih a rz a n a k . H o ln a p m e g h a ln a k n é g y e n , d e k i tu d ja , a tö b b ie k is m e g m a r a d n a k - e e b b e n az in f e r n ó b a n ? A k iv é g z ő o sz ta g tü z e re g g e l 5 ó ra u tá n d ö r d ü lt el. A k é t é le tb e n m a r a d t p a r tiz á n s z ív é t m a r o k r a s z o r ítja a s o rtű z . N e m a k a r já k e lh in n i, h o g y ő k n é g y e n m á r n in c s e n e k tö b b é . * — Íg y tö r té n t — m o n d ja M o ln á r, s f á r a d ta n az a s z ta lr a t á ­ m a sz k o d ik . A k iv é g z é st k ö v e tő e n ú g y é lte k a b ö r tö n b e n , m in t az é lő h a ­ lo tta k . S o p ro n b ó l a f e ls z a b a d u lá s t k ö v e tő e n e lk e r ü lte k , d e M ol­ n á r c s a k á p r ilis m á s o d ik fe lé b e n é r k e z e tt h a z a S a lg ó ta r já n b a . A g y ő z e le m n a p já t m á r c s a lá d ja k ö ré b e n tö ltö tte . * — T u la jd o n k é p p e n h o g y a n d e r ü lt r á fé n y , h o g y k e tte n é ln e k a S z ő n y i-c so p o rtb ó l? — k é r d e m tő le. nem csak — A S z ő n y i-c s o p o rto t m e g s e m m is íte ttn e k te k in te tté k 1945b e n — v á la sz o lja . — C s a k k é s ő b b v á l t is m e r tté S z ő n y i M á r to n ­ n a k , Ő sz S z a b ó J á n o s k o m is s z á rn a k é s G rig o rij N o v o tn ijn a k a s o rs a , a h a lá lu k k ö rü lm é n y e . A c s o p o rt s z o v je t ta g ja ir ó l — J e v ­ g e n ij Io n o v ró l, V la d im ír Z s ilja je v rő l é s L a ris z a P o ln ic k á já r ó l — eg é sz en 1963-ig n e m tu d ta m s e m m it. A z t h isz e m , 1 9 6 2 -b en eg y v o lt cseh p a r tiz á n , O tto G u b ic s f e lh ív á s t t e t t k ö zzé az „ O g o n y o k ” s z o v je t k é p e s la p b a n , k e r e s v e J e v g e n ij lo n o v tá r s a it. J a n c s e n k o v e f e lh ív á s a la p já n ta lá lt r á I o n o v ra , az o r v o s ra a d a r a s z u n i s z a n a ­ tó r iu m b a n . T ő le a z u tá n m e g tu d ta , h o g y Z s ilja je v is él. K é ső b b m e g ta lá ltá k L a r is z á t is. — T a lá lk o z o tt-e a z ó ta s z o v je t b a jtá r s a iv a l? — Ig e n . E lő sz ö r 1 9 73-ban. P e rs z e a k a p c s o la to t é n m á r a k ­ k o r f e lv e tte m v e lü k , a m ik o r az első h ír e k e t m e g k a p ta m ró lu k . S a z ó ta m á r s z e m é ly e s e n is ta lá lk o z ta m L a ris z a P o ln i c k á j á v a l . . . 21 �1973. m á ju s a M oln á r I s tv á n ir o d á já b a n m e g c s ö rre n a te le fo n . — H a lló . . . M o ln á r I s tv á n ? . . . a b a la to n s z é p la k i n e m z e tk ö z i ú js á g ír ó ü d ü lő b ő l é r k e z e tt tá v ir a ta . . . v a la m i P o ln y ic k a ja k e r e ­ s i . . . je g y e z z e . . . N e m a k a r t h in n i a v a ló s á g n a k . M ég a k k o r is n e h e z e n , a m i­ k o r a la k á s á n m á r a tá v ir a t v á r ta . L a ris z a a B a la to n n á l v a n , k é ri, lá to g a s s a m eg. * A b a la to n s z é p la k i n e m z e tk ö z i ú js á g ír ó ü d ü lő k a p u já b a n h á r ­ m a n is s ie tn e k a s e g íts é g ü n k re a s é tá lg a to k k ö z ü l P o ln ic k á ja n e ­ v é n e k az e m líté s é re . O ro sz u l b e s z é ln e k . S z e re n c s é re v a n to lm á ­ c s u n k . M o ln á r I s tv á n a fe le sé g é b e k a ro l. A z a r c a a h a já h o z sá p a d , s a m é ly e n v é s ő d ö tt b a r á z d á k b a n h á r o m é v tiz e d e s e m lé k e k h u l­ lá m z a n a k . A z ü d ü lő e lő c s a rn o k á b ó l p iro sp o z s g á s a rc ú , e r ő te lje s n ő s ie t M o ln á ré k elé. E g y lé p é s re e g y m á s tó l m e g to r p a n n a k . M e rő e n n é ­ zik e g y m á st. — L a ris z a — s ó h a jtja a s z ó t az ősz e m b e r, s n y ú j t j a az é g ő ­ v ö rö s s z e g fű c so k ro t. E g y m á s v á llá r a b o r u ln a k . Á tv ih a r z ik r a j t u k a m ú lt m in d e n k ín ja , k e s e rv e , s a v is z o n tlá tá s p a r tt a la n b o ld o g sá g a . M in d e n k i n é m a tis z te le tte l v á r j a a k ö n n y ü k k ö d é n e g y m á s t v iz s g á lg a tó k é t e m b e r m é ly rő l s z a k a d t é r z e lm e in e k c s illa p o d á sá t. ⃰ — N á lu n k ez a s z o k á s — f ű z te h o z z á m a g y a r á z a tk é n t. A tó tó l a h a n g o n y i te m e tő b e m e n tü n k a p a r tiz á n o k s írjá h o z . L a risz a a te m e tő k a p u j á b a n g y á s z f á ty o lt b o r íto tt a f e jé re , s ú g y j ö t t a sírh o z . „ I t t n y u g s z ik G rig o rij N o v o tn ij és Ő sz S z a b ó J á n o s . . . ” á ll a s írk ö v ö n , d e L a ris z a e z t n e m lá tja . Ú g y á ll a s ír e lő tt, m in t a s z á r n y a s z e g e tt m a d á r . H a k e tte n is b e lé n e m k a r o ln a k , ö sszeesik . * A b a la to n i lá to g a tá s t k ö v e tő e n L a ris z a P o ln ic k á ja S a lg ó ta r ­ já n b a lá to g a to tt. N a g y ö rö m m e l, é rd e k lő d é s s e l is m e r k e d e tt m e g e g y k o ri h a r c o s tá r s á n a k r o k o n a iv a l, b a r á ta iv a l, a m u n k a h e ly é v e l s a v á ro s s a l. M á s n a p in d u ltu n k a H a n g o n y -tó h o z , az e g y k o ri h a r c o k s z ín ­ h e ly é re . L a ris z a e g y s z e rű f e k e te r u h á t ö ltö tt, s f e lt e tte a r e n d je le it, k itü n te té s e it. M o ln á r I s tv á n a z ü n n e p i m u n k á s ő r e g y e n r u h á b a n jö tt. E lő szö r a tó m e lle tti d o m b o n e m e lt e m lé k m ű v e t k e r e s tü k fel. A S z ő n y i-c so p o rt az első h ő si h a l o tta k a t ez en a tá jo n v e s z íte tte . A p a r ti z á n b a jtá r s a k v ir á g o t h e ly e z te k el az e m lé k m ű re , m a jd a k ö z e lb e n le v ő f á k a lá in v itá lt m in d e n k it P o ln ic k á ja . N é m á n fig y e ltü k , a h o g y a m a g á v a l h o z o tt tá s k á b ó l k e n y e r e t é s v o d k á t v e sz elő. K é r te , h o g y t ö r jü n k m in d a n n y ia n e g y -e g y d a ­ r a b k e n y e r e t, s ig y u n k m e g e g y -e g y n y e le t v o d k á t. Á ld o z z u n k ezzel a h ő sö k e m lé k é n e k . B a la ssa q y a rm a t politikai viszonyai (1945— 47) A h a z á n k f e ls z a b a d u l á s á t k ö v e tő d e m o k r a ti k u s á t a l a k u l á s k e z d e ti id ő s z a k á t, a k o m m u n i s t a p á r t s z e rv e z e ti k i é p í t é s é t v á z o l t a a P a ló c fö ld 1975/1. s z á m á b a n B a lo g h S á n d o r , m a j d a n n a k m e g y e i v o n a tk o z á s a i t S c h n e id e r M ik ló s . M in d k é t s z e rz ő m e g a la p o z o tt, h i te l e s k é p e t n y ú j t o t t a k o m m u n i s t a p á r t g y o rs s z e r v e z e ti m e g e r ő s ö d é s é r ő l é s a p o l it i k a i é l e t r e g y a k o r o lt k o n s t r u k t í v b e f o ly á s á r ó l. A m e g y e i t a p a s z t a l a t o k s z i n te t e l j e s e n m e g e g y e z n e k a z o r s z á g o ­ s a n é r v é n y e s m e g á lla p ít á s o k k a l, b á r a m e g y é b e n m e g k ü lö n b ö z te te tt f ig y e lm e t k í v á n a z i p a r i m u n k á s s á g (e z e n b e lü l is a b á n y a m u n k á s o k ) m a g a s f o k ú s z e rv e z e tts é g e , p o l it i k a i s z i lá r d s á g a é s h a té k o n y s á g a a k o m m u n i s t a p á r t m e g a l a k í tá s á b a n , a p o l it i k a i é le t s t a b il i z á lá s á b a n . (E z e k e n a b á n y a v i d é k e k e n u g y a n is fo k o z o tt je le n tő s é g e v o lt a T a n á c s k ö z tá r s a s á g e m l é k é n e k é s a n e g y e d s z á z a d o s H o r t h y - f a s iz m u s i r á n t i g y ű lö le tn e k .) M a g a m m o s t m é g s e m az ú j r e n d k i a l a k í t á s á é r t f o l y t a t o t t k ü z d e ­ le m p é ld á s t e r ü l e t e i r ő l s z ó ln é k . A t ö r t é n e t i h ű s é g é r d e k é b e n (s a z é le t a k k o r i d i f f e r e n c i á lt s á g á t b e m u t a ta n d ó ) s z ó t k e ll e j t e n ü n k t ö b b e k k ö ­ 22 C s o d á la to s a v ir á g b o n tá s id e jé n a H a n g o n y -tó v id é k e . A b é k e h o n o l a tá jo n . A tó b a h a l a t te le p íte tt a m u n k á lk o d ó e m b e r, h o g y a m a g a h a s z n á r a g y ü m ö lc sö z te ss e a v iz et. A tó p a r t j á n á ll a h a lő r h á z a . Id ő s e m b e r él a tó m e lle tt. N e m id e v a ló s i, v a la h o n n a n a z A l­ fö ld rő l k e r ü lt id e . K é r d e z te m tő le , tu d ja - e , m i t ö r té n t i t t h a r m in c é v v e l e z e lő tt. M e g v o n ta a v á llá t, n e m tu d ja . C s a k a z t lá tja , h o g y s o k a n j á r n a k a z e m lé k m ű h ö z . V a la m i p a r tiz á n o k h a lta k m e g itt... * A z é le t n e m á ll m eg , a n a p o k s z a b á ly o s a n v á lta k o z n a k a z é js z a k á v a l, e m b e r e k s z ü le tn e k s h a ln a k m eg . L a ris z a v is s z a té r t h a z á já b a , a h o l ú js á g ír ó k é n t d o lg o zik . Z s iljá je v a T á v o l-k e le te n d o lg o z ik , lo n o v g y ó g y ítja az e m b e r e k e t. T e rv e z ik , h o g y e g y s z e r ő k is e ljö n n e k , s a c s o p o rt m e g m a r a d t ta g ja i e g y ü tt k e r e s ik fe l c s a tá ik s z ín h e ly é t. M o ln á r I s tv á n is te sz i m in d e n n a p i d o lg á t. C s e n d e s e n é l, s k i­ t a r t ó a n d o lg o z ik , a h o g y a n n a k id e jé n m e g ta n u lta . P. A. z ö tt p é ld á u l a z a k k o r i m e g y e s z é k h e ly , B a la s s a g y a r m a t p o l it i k a i v is z o ­ n y a in a k a la k u lá s á ró l — a h o l a m u n k á s m o z g a lo m n a k e g y á lta lá n n e m v o l t a k h a g y o m á n y a i, s íg y a p o l it i k a i p á r t h a r c o k n e m c s a k a h e ly i, d e a m e g y e i v e z e té s n e k is n e m k is g o n d o t o k o z ta k . A z ú jjá s z e r v e z ő d ő m a g y a r t á r s a d a l o m o s z tá ly v is z o n y a in a k b o n y o ­ l u lt s á g a , a z e g y e s o s z tá ly o k é s r é te g e k p o l it i k a i a r c u l a t á n a k s o k r é t ű ­ sé g e a B a la s s a g y a r m a t o n k i a l a k u l t p á r tv i s z o n y o k b a n is tü k r ö z ő d ö tt. A z e g y e s p á r t o k j e l e n tő s e r ő f e s z í té s e k e t t e t t e k a n n a k é r d e k é b e n , h o g y m in é l n a g y o b b p o l it i k a i b e f o ly á s r a t e g y e n e k s z e rt. A z a m ú g y is n e h é z h e ly z e te t m é g i n k á b b s z ö v e v é n y e s s é t e t t e , h o g y a M a g y a r N e m z e ti F ü g g e tle n s é g i F r o n t b a t ö m ö r ü l t p á r t o k p o l i t i k á j a a f e ls z a b a d u l á s u t á n j e l e n tő s e n m e g v á lto z o tt. B a la s s a g y a r m a t o n a s z é n m e d e n c é n e k , d e a z o r s z á g m á s v á r o s a i ­ n a k t ú ln y o m ó tö b b s é g é tő l e lt é r ő e n n e m a M a g y a r K o m m u n is ta P á r t a la k u l t m e g e ls ő k é n t, h a n e m a F ü g g e tle n K is g a z d a P á r t é s a S z o c iá l­ d e m o k ra ta P á r t. E z a le m a ra d á s n e m c su p á n e g y sz e rű e g y h ó n a p o s f á ­ z is k é s é s , h a n e m a n n a k a z o b j e k t í v h e ly z e t n e k a k ö v e tk e z m é n y e , h o g y a k e z d e ti id ő k b e n a z M K P n e m t u d o t t k e llő s z é le s k ö r ű b e f o ly á s s a l l e n n i a z a k k o r i m e g y e s z é k h e ly t á r s a d a l m á r a . E v o n a tk o z á s b a n ó r i á s i v o lt a z e lt é r é s S a l g ó ta r j á n é s B a l a s s a g y a r m a t k ö z ö tt. M e r t b á r B a las­ �s a g y a rm a to n v o lt 5008 k e re ső , d e n e m v o lt n a g y ü z e m i m u n k á s sá g , v i­ szo n t a n n á l tö b b a tisz tv ise lő , h iv a ta ln o k , közel 1500 főt k ite v ő a k is ­ ip a ro so k , k is k e re sk e d ő k , a h ite lé le tb e n és m á s eg y é b te r ü le te n a fog­ la lk o z ta to tta k h a d a . A k o m m u n is ta p á r t ta g lé ts z á m a B a la s s a g y a rm a to n n e m e m e lk e ­ d e tt o ly a n g y o rsa n , m in t p é ld á u l a s a lg ó ta rjá n i já r á s b a n (ah o l a k o m ­ m u n is ta p á r tn a k m á r 1945 m á ju s á r a 23 a la p s z e rv e z e té b e n 8027 ta g ja v olt), a fö ld o sztás id e jé n a z o n b a n a dolgozó p a ra s z ts á g k ö ré b e n is n ő tt a b efo ly á sa . B a la s s a g y a rm a t v á ro s b a n és a já r á s b a n m á ju s v é g é re a F K G P -n a k 700, a S Z D P -n e k 800, az M K P -n e k 590 és a N P P -n e k 250 ta g ja v o lt. (A v á ro s és já r á s ta g lé ts z á m á ró l c sa k e g y ü tte s n y ilv á n ta r ­ tá s volt.) A h o z z á v e tő le g e s s z á m ítá s o k s z e r in t 1945. o k tó b e r é b e n a k o m m u ­ n is ta p á r t m ég c sa k 65 ta g o t sz á m lá lt, s a v á ro s i sz e rv e z e t a m á ju si p á rté rte k e z le t u tá n f o r d íto tt n a g y o b b fig y e lm e t — a h a tá r o z a t sz e lle ­ m é b e n — sz e rv e z e ti e re jé n e k és tö m e g b e fo ly á sá n a k n ö v e lé sé re . E m u n k á t n a g y m é rté k b e n se g íte tte , hogy 1945 jú n iu s á b a n m e g a la k u lt a M a g y a r K o m m u n is ta P á r t J á r á s i és V á ro si B izo ttsá g a. A F ü g g e tle n sé g i F ro n t p á r t ja i n a k m e g eg y e zése a la p já n ily e n k ö ­ rü lm é n y e k k ö zö tt k e r ü lt so r az o rsz á g g y ű lé si v á la s z tá s o k 1945. n o ­ v e m b e r 4 -re v a ló k itű z é sé re . A v á la s z tá s k iírá s á v a l a b a lo ld a li e rő k c é lja m in d e n e k e lő tt az á lla m i é le tb e n fe n n á lló id e ig le n e ssé g m e g s z ü n ­ te té s e és a p o litik a i erő v isz o n y o k re n d e z é s e v o lt. A h o sszas tá r g y a lá s o k u tá n (a k o m m u n is tá k ja v a s la ta a la p já n ) a k o a líc ió p á r tja i, az M K P , az F K P , az S Z D P és az N P P közös v á la s z tá s i p ro g ra m a la p já n in d u l­ ta k . A z id e ig le n e s n e m z e tg y ű lé s tö rv é n y c ik k e 1945. sz e p te m b e r 16-án je le n t m eg a n e m z e tg y ű lé s i v á la s z tá s o k ró l. A tö rv é n y te lje s m é r té k b e n in té z k e d e tt a v á la s z tá s eg ész e lő k é sz ítő te v é k e n y sé g é rő l és a n n a k le ­ fo ly ta tá s á ró l. A z M K P v á la s z tá s i p r o g r a m já t a S z a b a d N ép 1945. sz e p ­ te m b e r 23-i s z á m a te tte közzé. A p ro g ra m k ö rv o n a la z ta az o rsz á g ú j j á ­ é p íté s é t célzó 3 év e s te r v e t, a la k o ssá g é le tk ö rü lm é n y e in e k a ja v ítá s á t az á lla m o s ítá s k ö v e te lé sé v e l, a p é n z é rté k é n e k m e g s z ilá rd ítá s á v a l, és h ite t te t t a p ro g r a m az á lla m és az e g y h á z e g y ü ttm ű k ö d é s e , v a la m in t a c sa lá d i é le t é rin th e te tle n s é g e m e lle tt. A M a g y a r K o m m u n is ta P á r t N ó g rá d m eg y ei B iz o ttsá g a m á r a p ro g ra m m e g je le n é s e e lő tt átfo g ó m u n k a te r v e t d o lg o z o tt k i a v á la s z tá s egész id ő s z a k á ra , a m it 1945. a u g u sz tu s 2 6 -án is m e rte tte k a m e g y e ösz­ szes p á rts z e rv e z e té n e k titk á r a iv a l és p ro p a g a n d a v e z e tő iv e l. E z u tá n k e z d ő d te k m eg B a la s s a g y a rm a to n is a v á ro s s z e rv e z e té n e k v á la s z tá s i e lő k é sz ü le te i. A k o m m u n is ta p á r tn a k a v á la s z tá s i k a m p á n y id ő s z a k á b a n m e g ­ h ir d e te tt fő je ls z a v a — „ K e n y e re t — jó p é n z t — re n d e t!” — je le n tő s m é r té k b e n s e g íte tte u g y a n a p ro g ra m m e g é rte té sé t, a v á la s z tá s i m u n ­ k á n a k m ég sem v o lt elég á tü tő e re je . N e h e z íte tte a v á la s z tá s i a g itá c ió t az is, hogy az a m ú g y is e rő s v a llá s i b e fo ly á s a la tt á lló v á ro s t az e g y ­ h áz n y ílta n b iz ta tta : a d ja s z a v a z a tá t a k isg a z d a p á r tr a . (E h h ez a la p o s b á to r ítá s t k a p o tt a p a p s á g M in d sz e n ti Jó z s e f h e rc e g p rím á stó l, a k i ez a lk a lo m m a l k ö rle v e le t a d o tt ki.) S n o h a a v á la s z tá s i m u n k a s e g íté sé re S a lg ó ta rjá n b ó l és B u d a p e s trő l is é rk e z te k a k tív á k , a v á ro s „ k á d e rv e z e ­ tő je ” a r r ó l te tt je le n té s t a m eg y ei b iz o tts á g n a k , h o g y a v á la s z tá s i m u n ­ k á r a k ik ü ld ö tt e lv tá r s a k a k e llő h e ly is m e re t h iá n y á b a n az a g itá c ió s és sz e rv e z é si fe la d a to k a t c sa k so k n e h é z sé g m e lle tt tu d tá k e lv é g e z n i, és m in d e n k is e re d m é n y é rt n a g y o n m eg k e ll d o lg o zn io k . A k ö z p o n t fi­ g y e lm e z te té se a la p já n a m e g y e i p á rtb iz o tts á g sz e p te m b e r 1 3 -án fo g ­ la lk o z o tt azzal, hogy B a la s s a g y a rm a t m in t m e g y e sz é k h e ly , a k ö z ig a z ­ g a tá s k ö z p o n tja , n ag y o n e lh a n y a g o lt a p á r t ré sz é rő l, a b iz o tts á g te v é ­ k en y sé g e u g y a n is e rő se n b á n y á s z -c e n trik u s . Így a v á la s z tá s o n in d u ló p á r to k k ö zü l, m e ly e k n a g y b u z g a lo m m a l v é g e z té k e lő k é s z ü le te ik e t és a g itá c ió s sz e rv e z ő m u n k á ju k a t, v é g ü l k ü ­ lö n ö sen a F ü g g e tle n K isg a z d a P á r t m u ta to tt fe l je le n tő s e re d m é n y t. E n n e k h a tá s a a v á la s z tá s s z á m a d a ta ib a n is m e g m u ta tk o z o tt, h isz e n m in d e z jó le h e tő sé g e t te r e m te tt a F ü g g e tle n K isg a z d a P á r t tá b o r á n a k a n ö v eléséh ez, m iv e l a v á la s z tá s o n a M a g y a r N e m z e ti F ü g g e tle n sé g i F ro n t P á r t ja i n k ív ü l m á s p á r to k in d u lá s a n e m v o lt le h e tsé g e s. Így „ a jo b b o ld a li e rő k n e k a k isg a z d a p á r t h ív ó s z a v á r a tö rté n ő m e g je le n é s e és a p á r t m ögé v a ló fe lso ra k o z á s a ( ...) n e m c s a k a le h e tő sé g e k fe lis m e ­ ré sé b ő l fa k a d t, h a n e m k é n y sz e rh e ly z e tb ő l is k ö v e tk e z e tt. . . A fe lsz a ­ b a d u lá s u tá n i o b je k tív v isz o n y o k m e lle tt a M a g y a r N e m z e ti F ü g g e t­ len ség i F ro n t p á r t ja i n a k a p o litik á já b ó l és m a g a ta rtá s á b ó l is k ö v e tk e ­ z e tt, h o g y 1945 d e re k á r a s a já to s h e ly z e t a la k u lt k i a p o litik a i é le tb e n . N e m c sa k a n é p i d e m o k ra tik u s re n d s z e r h ív e i, h a n e m jó ré s z t az e lle n ­ felei ső t az e lle n sé g e i is a M a g y a r N e m z e ti F ü g g e tle n sé g i F ro n t p á r t ­ ja in , a k o a líc ió n b e lü l h e ly e z k e d te k e l.” A fe ls z a b a d u lá s u tá n i első v á la s z tá s B a la s s a g y a rm a to n ily e n p o li­ tik a i h e ly z e tb e n 1945. n o v e m b e r 4 -é n z a jlo tt le, és a k ö v e tk e z ő e re d ­ m é n y t h o zta. A v á ro s b a n ö sszesen 5365-en s z a v a z a to t a d ta k le. E b b ő l a M a g y a r K o m m u n is ta P á r t 237 sz a v a z a to t k a p o tt, a m e ly az összes s z a v a z a tn a k m in d ö ssz e c sa k a 4 ,4 % -á t te tte k i; a S z o c iá ld e m o k ra ta P á r t 425 sz a v a z a tta l, 7 ,9 % -o t é r t el, a N e m z e ti P a ra s z t P á r t 215 s z a v a ­ z a tta l 4,1% -ot k a p o tt. A le g k e v e se b b sz a v a z a to t a P o lg á ri D e m o k ra ta P á r t k a p ta , m in d ö ssz e 21 -et (0,4% ); a v á la s z tá s le g tö b b sz a v a z a tá t, 4465-öt a F ü g g e tle n K isg a z d a P á r t, a m i a s z a v a z a to k 8 3 % -á n a k felel m e g — és ezzel az e re d m é n n y e l g y ő z te s k é n t k e r ü lt k i a v á la s z tá s i k ü z ­ d elem b ő l. A b a la s s a g y a rm a ti e re d m é n y e k b ő l is az a ta p a s z ta la t v o n h a tó le, h o g y a B a la s s a g y a rm a to n m é g n a g y o n je le n tő s b e fo ly á sa v a n a r e a k ­ ciós e rő k n e k , k ü lö n ö se n a h iv a ta ln o k i, a k is p o lg á ri és é rte lm is é g i k ö ­ rö k b e n , a k o m m u n is tá k a s z a v a z a to k a t az ú j tá r s a d a lo m ir á n t é rz e tt le g n a g y o b b fe le lő ssé g g e l re n d e lk e z ő m u n k á s o k tó l, p a ra s z to k tó l és a h a la d ó é rte lm is é g i ré te g b ő l k a p ta . A n n a k e lle n é re te h á t, hogy a p á r t ­ n a k m ég n e m v o lt B a la ss a g y a rm a to n je le n tő s b e fo ly á sa , m ég is a ta g ­ lé ts z á m á n a k n é g y sz e re s s z a v a z a tá t k a p ta . Ez tu la jd o n k é p p e n a z t is b i­ z o n y ítja , h o g y a p á r tn a k n a g y o b b v o lt a té n y le g e s b e fo ly á sa , m in t a m e n n y it a r á a d o tt sz a v a z a to k sz á m a . A k o m m u n is ta p á r t b a la s s a g y a rm a ti sz e rv e z e te e n n e k m e g fe le lő e n je le n tő s e rő fe sz íté se k e t te tt, h o g y a g a z d a sá g i h e ly z e t és a p o litik a i é le t s z ilá rd u ljo n . A n n a k e lle n é re , h o g y az F K P a b sz o lú t tö b b s é g e t sz e rz e tt, a v á la s z tá s o n m in d e n je le n tő s k e zd em én y ezés, a m e ly s e g íte tte a d e m o k r a tik u s ú jjá s z ü le té s t, a k o m m u n is ta p á r ttó l in d u lt ki. A z M K P v o lt az az erő , a m e ly k o n s tru k tív ja v a s la to k k a l á llt a la k o s sá g e lé és m u ta to tt r á a le g é g e tő b b fe la d a to k r a . Az M K P sz e rv e z e te v á ro s p o liti­ k a i te r v e t á llíto tt össze, a m e ly e t a k é p v is e lő te s tü le t és az egész v á ro s a lk o s sá g a e lé tá r t. A te r v k ie m e lte h o g y : „A d o lg o z ó k a t k é p v ise lő M K P m o st m á r szó ln i a k a r, m i tö b b , k ö v e te ln i a k a r, m e r t e h h e z a le ­ tű n t re n d s z e r h o ssz ú e ln y o m á sa m ia tt n e m v o lt joga. A z M K P b a la s s a ­ g y a rm a ti s z e rv e z e te a v á ro s m in d e n p o lg á rá n a k , v a la m in t a v á ro s f e j ­ lő d é sé n e k e rk ö lc si és a n y a g i é rd e k e it szem e lő tt ta r tv a v ég zi te v é ­ k e n y sé g é t.” A k o m m u n is ta p á r t p o litik á já n a k m e g v a ló sítá sa e re d m é n y e k é p p e n m e g g y o rsu lt a tá r s a d a lm i, g a z d a sá g i és k u ltu rá lis é le t fe jlő d é se , k io sz ­ to ttá k a fö ld e t, á lla m i k e z e lé sb e v e tté k a n a g y o b b ü z e m e k e t, m e g s z ü ­ le te tt a jó p é n z stb . A re a k c ió s e rő k a z o n b a n k é ts é g b e v o n tá k a s ta b i­ liz á c ió v é g r e h a jtá s á n a k m e g a la p o z o ttsá g á t, és m e g p r ó b á ltá k a v á ro s ­ b a n le v ő n e h é z sé g e k m ia tt a h a la d ó e rő k e t v á d o ln i. A v á ro s so k h iv a ta ln o k o t fo g la lk o z ta o tt és k ö z ü lü k s o k a t fo s z to t­ ta k m e g á llá s u k tó l a B -listá z á s ré v é n . A b a lo ld a li e rő k a B -lis tá z á s s a l a k ö z ig a z g a tá s, az á lla m a p p a r á tu s a h iv a ta lo k és in té z m é n y e k d e m o k ­ ra tiz á lá s á t, v a la m in t a h a ta lm i p o zíció m e g e rő síté sé t k ív á n tá k sz o l­ g á ln i. A re a k c ió v is z o n t a s z a k é r te le m re h iv a tk o z v a , s z e r e tte v o ln a k i­ s z o ríta n i az a m ú g y is k e v é s m u n k á s és p a r a s z t k á d e r t a h a ta lm i és ig a z g a tá si sz e rv e k b ő l, in té z m é n y e k b ő l. (K ü lö n ö sen a re n d ő rs é g és a k ö z ig a z g a tá s te r ü le té n v o lt e rő s a v ita.) A re a k c ió s e rő k a p o lg á ri tu la jd o n v is z o n y o k v é d e lm é t és m e g e rő ­ s íté s é t is k ö v e te lté k , e líté lte k és tá m a d ta k a g a z d a sá g s z o c ia liz á lá s á ra irá n y u ló m in d e n tö re k v é s t. É rv e ik a fe lv ilá g o s u la tla n la k o s sá g k ö ré ­ b e n te rm é s z e te s e n n e m m a r a d ta k h a tá s ta la n o k . M e g p ró b á ltá k a lá á s n i a s z o v je t-m a g y a r b a r á ts á g á p o lá s á t is, a m e ly b ő l e g y é rte lm ű e n k itű n t, h o g y a re a k c ió s e rő k te lje s e n a n y u g a ti o rie n tá c ió h ív e i v o lta k . A re a k c ió s e rő k te v é k e n y s é g é t s e g íte tte az e g y h á z i b e fo ly á s e rő ­ södése, a m e ly a v a llá so s é rz ü le tű e m b e r e k egy ré s z é t s z e m b e á llíto tta a p á r t p o litik á já v a l. K ü lö n ö se n a k a to lik u s e g y h á z z a l ro m lo tt m eg a v isz o n y . A k ü lö n b ö z ő e g y h á z a k ig y e k e z te k a te m p lo m i é s azo n k ív ü li re n d e z v é n y e ik e t ú g y sz e rv e z n i, h o g y az m in é l jo b b a n g á to lja a b a lo l­ d a li p á r to k és s z e rv e z e te k te v é k e n y sé g é t. K ü lö n ö se n az if jú s á g k ö ré ­ b e n v é g e z te k re a k c ió s m u n k á t m in d a d d ig , a m íg a b e lü g y m in is z te r 1946. jú liu s á b a n fe l n e m o s z la tta a k a to lik u s le g é n y e g y le te t és a C s e r­ kész S zö v etség et. A v á ro s re a k c ió s e le m e in e k é rv e lé s é t s e g íte tte elő R ák o si M á ty á s ­ n a k , a z M K P fő titk á r á n a k az 1946. o k tó b e r 20-án S a lg ó ta r já n b a n ta r t o t t g y ű lé se n te tt b e je le n té s e , m e ly s z e r in t a m eg y e sz é k h e ly é t B a la s s a ­ g y a rm a tr ó l S a lg ó ta rjá n b a h e ly e z ik á t. A b e je le n té s e lle n a v á ro s je ­ le n tő s ré sz e tilta k o z o tt, m iv e l a la k o s sá g o t n e m k é s z íte tté k fe l k e llő ­ k é p p e n a te rv e z e tte k k e l k a p c so la to sa n . A tilta k o z á s h o z a p o litik a i p á r ­ to k is c s a tla k o z ta k és s z e rv e z e te ik b e n s z in te á lla n d ó s u lt a k é rd é s m e g ­ v ita tá s a . E ttő l k e z d v e a k é t v á ro s k ö z ö tt m ég é le s e b b é v á lt a k o rá b b a n sem k ie lé g ítő k a p c so la t. A z éles p o litik a i és g a z d a sá g i k ü z d e le m b e n az o rsz á g m á s h e ly s é ­ g eih e z h a so n ló a n a v á ro s b a n ú j n é p i h a ta lo m jö tt lé tre , m e g s z ű n t a n a g y b ir to k re n d s z e r és je le n tő s sz o c ia lista v ív m á n y o k is sz ü le tte k . Az M K P III. k o n g re s sz u sa 1946 n o v e m b e ré b e n e b b e n a h e ly z e tb e n ta lá lta a v á ro st, a m ik o r ö sszeg ezte a m e g te tt u ta t és m e g s z a b ta a n é p d e m o k ­ r a tik u s fo rra d a lo m to v á b b v ite lé v e l k a p c so la to s le g fo n to sa b b te n n i­ v ló k a t. A k o n g re ssz u s m e g h a tá ro z ta a g a z d a sá g i és p o litik a i sík o n fo ly ó o sz tá ly h a rc ta r ta lm á t és ir á n y á t. E zt j u t t a t t a k ife je z é s re a k o n g ­ re ssz u s je ls z a v a is: „N e m a tő k é s e k n e k , h a n e m a n é p n e k é p ítjü k az o rsz á g o t.” Ez a n a p n á l is v ilá g o sa b b á te tte a k ü z d e le m c é ljá t és a h a rc m e n e té t. A p á r t fig y e lm é t e k k o r e g y re e rő te lje s e b b e n a n é p s z á m á ra le g ­ fo n to sa b b k é rd é s re , a h a ta lo m r a ir á n y íto tta . E z a z é rt v o lt a la p v e tő fe la d a t, m e r t a m u n k á s o k és a p a ra s z to k a h a la d ó é rte lm is é g ie k k e l e g y ü tt m á r ré sz e se i v o lta k a h a ta lo m n a k B a la s s a g y a rm a to n é p p e n úgy, m in t az o rszág o s sz e rv e k b e n . U g y a n a k k o r m eg k e lle tt m u ta tn i a z t is, h o g y m ily e n fo r m á b a n le h e t és k e ll a fo r ra d a lo m v ív m á n y a it to v á b b ­ fe jle sz te n i. Ez te t te k ö te le z ő v é a p á r t tö m e g b e fo ly á s á n a k e rő s íté s é t, a m u n k á s -p a ra s z t sz ö v e tsé g g a z d a g ítá sá t, az é p ítő m u n k a g y o rs ítá s á t. 23 �A v á ro s la k o s sá g a k ö ré b e n a b u rz s o á z ia v is sz a sz o rítá sa és a s ta b i­ lizáció v é g re h a jtá s a p o z itív h a tá s t v á lto tt k i. A b é rb ő l és fiz e té sb ő l é lő k ö rö m m e l v e tté k tu d o m á su l, h o g y h o ssz ú id ő u tá n jó fo r in tta l f i­ z e tik ő ket. Így az ú jjá é p íté s b e n e lé r t e re d m é n y e k m e g te re m te tté k a n ­ n a k le h e tő sé g é t, hogy a k o m m u n is ta p á r t a M A D IS Z , az M N D SZ és a sz a k s z e rv e z e te k v á ro s i m o zg alm i te v é k e n y sé g e e g y re n a g y o b b te r ü le ­ te n é re z te sse p o litik a i h a tá s á t. A h a la d ó e rő k re a k c ió e lle n i h a rc a e re d m é n y e k é n t k e r ü lt so r az első h á ro m é v e s te r v e lő k é s z íté sé re és b e in d ítá s á ra . A h á ro m é v e s te r v 1947. jú liu s 11-én a szen v e d é ly e s p a rla m e n ti h a rc k ö z e p e tte e m e lk e d e tt tö rv é n y e rő re , s e z t k ö v e tő e n egy h ó n a p m ú lv a — 1947. a u g u sz tu s 1-én — k e z d e té t v e tte a te r v v é g re h a jtá s a . B a la s s a g y a rm a t h á ro m é v e s te r v é t n a g y k ö rü lte k in té s s e l k é s z íte t­ té k m eg a h e ly z e te t, h o g y e r r e n in c s szü k ség , h isz a z S Z D P ú g y is m e g ­ la lt fe la d a to k je le n tő s ré sz e m eg is v a ló s u lt, d e tö b b f e la d a t re a liz á ­ lá s á ra e g y á lta lá n n e m v a g y c sa k a k é ső b b i id ő sz a k b a n e se tle g n a p ­ ja in k b a n k e r ü lh e te tt sor. E zzel a v á ro s b a n , ú j k ö rü lm é n y e k , ú j le h e tő ­ sé g e k a la k u lta k ki a sz o c ia lista é p ítő m u n k a to v á b b v ite lé re . A 3 év es te r v b e fe je z é se u tá n k e r ü lt so r 1947. a u g u sz tu s 31-én az o rsz á g g y ű lé si v á la s z tá s o k m e g ta rtá s á ra . A v á la s z tá s i h a d já r a t m in d e n p á r t ré s z é rő l n a g y e rő b e d o b á s sa l in d u lt m eg. Az M K P fe la já n lo tta az S Z D P -n e k , hogy közös v á la s z tá s i lis tá n in d u lja n a k , a m e ly a m u n k á s o sz tá ly e g y ség ét e rő s íte n é a re a k c ió e lle n i h a rc b a n . E z t a ja v a s la to t a z o n b a n az S Z D P (jo b b s z á rn y á n a k n y o m á s á ra ) e lu ta s íto tta . Ü gy íté l­ té k m eg a h e ly z e te t, hogy e r r e n in c s szü k sé g , isz az S Z D P ú g y is h m e g ­ e lő z h e ti az a K P -o t. B a la s s a g y a rm a to n a z o n b a n k o rá b b a n se m v o lt e rő s a z SZ D P , és a v á la s z tá s id ő s z a k á ra p o litik a i b e fo ly á sa m é g in k á b b v issz a e se tt. N agy se g ítsé g e t a d o tt a v á la s z tá s i m u n k á h o z K á d á r Já n o s , az M K P m eg y ei lista v e z e tő k é p v ise lő je lö ltje , a k i v á la s z tá s i n a g y g y ű ­ lé se n közel 4000 ré s z tv e v ő e lő tt b e sz é lt és is m e rte tte az o rsz á g e lő tt álló fe la d a to k a t. A z e lé r t e re d m é n y e k lá ttá n a k ü lö n b ö z ő p á rto k b a tö m ö rü lt re a k c ió s e rő k a v á ro s b a n (ép p ú g y , m in t a h o g y a z o rs z á g sz e rte tö r té n t) ú j p á r to k lé tre h o z á s á v a l ig y e k e z te k e rő ik s z é tfo rg á c s o lá sá t m e g á llíta n i. M e g je le n t B a la s s a g y a rm a to n és v á la s z tá s i n a g y g y ű lé s t t a r ­ to tt a re a k c ió s p á rtv e z é r B a ra n k o v ic s is, a k i d e m a g ó g iá já v a l k á p r á z ­ ta t t a el a tö b b , m i n t 3000 fős tö m e g e t. A v á la s z tá s i e re d m é n y e k v é g ü l is k ö v e tk e z ő k é p p e n a l a k u l t a k : a v á ro s b a n s z a v a z á s ra jo g o s u lta k 95 % -a, ö sszesen 5775 á lla m p o lg á r a d ta le é rv é n y e s sz a v a z a tá t. A le a d o tt sz a ­ v a z a to k m e g o sz lá sá t az a lá b b i tá b lá z a t m u t a tj a (ö sszev etv e az 1945-ös e r e d m é n n y e l) : A p á rt neve M agyar 1945 szavazat % K o m m u n is ta S z o c iá ld e m o k ra ta P á rt P á rt 237 425 F ü g g e tle n K isg a z d a F ö ld m u n k á s és P o lg á ri P á r t 4465 N em zeti P a ra sz t P á rt 4,4 7,9 1947 sz a v a z a t % 674 11,7 468 8,2 83,— 225 3,8 215 4,2 268 4,6 — — 3856 67,— — 233 4,— D e m o k ra ta P á r t (B a ra n k o v ic s) M a g y a r R a d ik á lis P á r t — F ü g g e tle n M a g y a r D e m o k ra ta P á rt — — P o lg á ri D e m o k ra ta P á r t 21 0,5 Ö sszesen : 5363 100,— 41 10 5775 0,6 0,1 100,— B a la s s a g y a rm a to n te h á t az o rsz á g o stó l és a m e g y e itő l e lté rő e re d ­ m é n y sz ü le te tt. A ddig, a m íg o rsz á g o sa n a B a lo ld a li B lo k k p á r t ja i r a a v á la s z tó k n a k tö b b m in t 4 5 % -a a d ta a sz a v a z a tá t, a v á ro s b a n ez m in d ­ össze 28,3% -ot t e t t ki. U g y a n a k k o r a F ü g g e tle n K isg a z d a P á r t az előző v á la s z tá s 83% -os e re d m é n y é v e l sz e m b e n m in d ö ssz e c sa k 3 ,8 % -o t é r t el. B a la ss a g y a rm a to n u g y a n is a re a k c ió s e rő k ú j p á r tb a tö m ö rü lte k . M iv el a K isg a z d a P á r to n b e lü l fe llé p te k a jo b b o ld a la ll sz e m b e n , a t a g ­ ság je le n tő s része a B a ra n k o v ic s -fé le D e m o k ra ta N é p p á rtb a n ta lá lt m e n e d é k e t. T e v é k e n y sé g é t az e g y h á z i re a k c ió és a ré g i re n d s z e r h ív e i, a z síro s p a ra s z to k , a h iv a ta ln o k o k , a k ö z ig a z g a tá s, v a la m in t az in té z - 24 m é n y e k tis z tv is e lő in e k je le n tő s része, az á r d r á g ító k -ü z é rk e d ő k h a d á ­ v a l e g y ü tt tá m o g a tta . Í gy fo r d u lh a to tt elő, hogy az 1947-es v á la s z tá s o n a v á ro s b a n ez a p á r t 67% -os s z a v a z a ta rá n n y a l a b sz o lú t tö b b s é g e t s z e r­ z e tt. A v á la s z tá s b a la s s a g y a rm a ti e re d m é n y e , a m e ly re a k o m m u n is ta p á r t tu la jd o n k é p p e n sz á m íto tt, n e m o k o z o tt tú ls á g o s a n n a g y m e g le p e ­ té st. A sz á m o k a r r a fig y e lm e z te tté k a k o m m u n is tá k a t, hogy a re a k c ió s e rő k te lje s le g y ő zé séh ez k ö v e tk e z e te s és szív ó s h a r c r a k e ll m o z g ó síta n i a v á ro s dolgozó tö m e g e it. A p o litik a i h a rc to v á b b v ite lé h e z ú ja b b e rő t a d o tt a p á rts z e rv e z e te k n e k az, h o g y S a lg ó ta rjá n b a n és a z o rs z á g ip a r i v id é k e in m á sh o l is a m u n k á s o s z tá ly a k a r a tá b ó l az M K P fe jlő d ö tt a le g e rő se b b p á r t tá h a z á n k b a n . A v á la s z tá s i a g itá c ió , a m e ly az e lm ú lt k é t év e re d m é n y e ire és a 3 é v e s te r v r e é p ü lt, o rs z á g -v ilá g e lő tt b e b i­ z o n y íto tta , h o g y a k o m m u n is ta p á r t a „ te tte k p á r t j a ”, o ly a n p á rt, a m e ly tö rő d ik a dolgozó k is e m b e re k é rd e k e iv e l, és fo g la lk o z ik g o n d ­ ja ik m e g o ld á sá v a l. M in d ez a v á la s z tá s i h a rc id e jé n a b b a n ju to tt k if e ­ je z é sre , h o g y a p á r t s ík ra s z á llt a jo b b é le lm is z e r- e llá tá s é r t, fe llé p e tt az á r d r á g ító k e lle n , ja v a s la tá r a le s z á llíto ttá k a gáz, a v illa m o se n e rg ia és a te j á rá t. H a tá ro z o tta n k ö v e te lte a k ö z ig a z g a tá sb a és a g a z d a sá g i v e z e té sb e a m u n k á s o k b e v o n á sá t, v a la m in t a m u n k a n é lk ü lis é g m e g ­ o ld á sá t. T e rm é sz e te s e n m in d e z e k , a dolgozó tö m e g e k é rd e k e it szo l­ g á ló in té z k e d é se k n e m te ts z e tte k a re a k c ió s tö m e g e k n e k . A v á la s z tá s u tá n B a la s s a g y a rm a to n — m iv e l it t a B a ra n k o v ic s -fé le p á r t k e r ü lt ki g y ő ztesen — a p o litik a i h a rc is m é t fe llá n g o lt és sok n e h é z sé g e t o k o ­ zo tt a g a z d a s á g i-p o litik a i és id eo ló g iai m u n k á b a n . A z M K P v á ro s i sz e rv e z e te a v á la s z tá s u tá n ö ssz e ü lt és a sz a v a z a ­ to k tü k r é b e n e le m e z te az e rő v isz o n y o k a t, m a jd m e g je lö lte a v á ro s b a n v ég z e n d ő le g fo n to sa b b fe la d a to k a t. A z M K P K ö z p o n ti V ezető ség én ek S z e rv e z é si O s z tá ly á ra k ü ld ö tt é rté k e lő je le n té s is n a g y te r e t s z e n te lt a v á la s z tá s i m u n k á n a k és a sz a v a z á s e re d m é n y é b ő l le v o n t ta n u ls á g o k ­ n a k . A k o m m u n is ta p á r tn a k k o rá b b a n a K is g a z d a p á rtta l, a z t k ö v e tő e n p e d ig az ú jo n n a n a la k u lt B a ra n k o v ic s -fé le re a k c ió s p á r t ta l v o lt e lle n ­ séges je lle g ű a k a p c so la ta . A je le n té s r á m u ta t, h o g y a F ü g g e tle n K is ­ g a z d a p á rt a v á la s z tá s o k ó ta n e m tu d o tt ta lp r a á lln i. A tö b b i p á r t ta l az M K P v á ro s i sz e rv e z e té n e k a k a p c s o la ta jó n a k m o n d h a tó , és az le h e ­ tő v é te tte az e g y ü ttm ű k ö d é s t a v á ro s é rd e k é b e n . Ez a n n á l is in k á b b fig y e lm e t é rd e m e l, m iv e l a v á ro s k o m m u n is ta p á r t ja s o k k a l n a g y o b b te k in té ly n ö v e k e d é s t é r t el, m in t a m e n n y i a r e á a d o tt sz a v a z a to k s z á ­ m á n a k n ö v e k e d é se . A p á r t ir á n ti é rd e k lő d é s a v á la s z tá s u tá n m e g n ő tt és rö v id h á ro m h ó n a p a la tt ú ja b b 71 sz e m é ly t v e tte k fel, ezzel 1947. n o v e m b e ré re m á r 584 ta g ja v o lt az M K P v á ro s i sz e rv e z e té n e k . J ó h a ­ tá s t g y a k o ro lt a v á ro s p o litik a i é le té re , a n e h é z sé g e k e lle n é re is az a té n y , h o g y az ú j k o rm á n y ö ssz e té te lé b e n , de m á s h a ta lm i és ig a z g a tá si s z e rv e k b e n p o z itív v á lto z á s m e n t v é g b e a h a la d ó e rő k ja v á r a . K e d v e z ő e n é re z te tte h a tá s á t a v á ro s b a n a tö m e g sz e rv e z e te k te v é ­ k e n y ség e. A k o m m u n is ta p á r t k e z d e m é n y e z é sé re m á r k o rá b b a n m e g ­ a la k u lta k a sz a k sz e rv e z e te k , a M A D IS Z , az M N D SZ , a N É K O S Z és az ú ttö rő sz e rv e z e te k . A p á r t b e fo ly á sa a sz e rv e z e te k b e n e ls ő so rb a n ta g ­ ja in k e re s z tü l é rv é n y e s ü lt. M in d ez a k ö rü lm é n y le h e tő v é te t te a jo b b o ld a l e lle n i h a tá r o z o t­ ta b b p o litik a i fe llé p é s t. A z S Z D P v á ro s i sz e rv e z e te is le s z á m o lt jo b b ­ o ld a li ta g ja iv a l és tá m o g a tta a z t a k e z d e m é n y e z é st, h o g y a m u n k á s o sz tá ly n a k egy p o litik a i p á r t ja leg y en . B a la s s a g y a rm a to n az M K P és az S Z D P 1948 első n e g y e d é v é b e n eg y közös s z e m in á riu m o t sz e rv e z e tt 40— 45 h a llg a tó ré s z v é te lé v e l, a h o l a la p v e tő elv i és p o litik a i k é rd é s e ­ k e t v it a tt a k m eg. U g y a n a k k o r a m o z ih e ly isé g b e n e g y ü tt ta r to t tá k m eg a fe b r u á r i p á rtn a p o t, a h o l közel 800 fő v e tt ré sz t. A p o litik a i h e ly z e te t a k o a líc ió s p á r to k e rő s a k tiv itá s a je lle m e z te és a jo b b o ld a l tá m a d ta az e g y e sü lé si p o litik á t. A fu n k c ió k é rd é s é b e n in g a d o z á s v o lt ta p a s z ta l­ h a tó az S Z D P v á ro s i v e z e tő sé g é b e n is, d e g y o rs a n e rő s ö d ö tt a k o m m u ­ n is ta p á rth o z v a ló k ö zele d és. E zt e rő s íte tte a c e n te n á riu m i é v b a la s s a ­ g y a rm a ti m e g n y itó ü n n e p sé g é n M ih á ly fi E rn ő m in is z te r b esz é d e is. E g y m á s ik g y ű lé s e n az S Z D P ti tk á r a k ije le n te tte , hogy „a m u n k á s e g y ­ ség et a le h e tő le g s z o ro sa b b ra k ív á n já k fű zn i és h a a n e m z e t és a m u n ­ k á so s z tá ly é rd e k e i ú g y k ív á n já k , a k é t p á r t e g y e sü ln i fog” . A z e g y e sü ­ léssel k a p c so la to s p o litik a i és sz e rv e z e ti e lő k é s z ü le te k és m u n k á la to k a v á ro s te r ü le té n k ö rü lte k in tő e n tö r té n te k . E re d m é n y e se n s e g íte tte az e g y e sü lé s e lő k é s z íté sé t a k é t p á r t eg y ­ m á s t k ö v e tő p o litik a i re n d e z v é n y s o ro z a ta , a g y ű lések , p á rtn a p o k , ü n ­ n é p sé g e k , cso p o rto s b e sz é lg e té se k , ré te g ta lá lk o z ó k , te a e s te k és m á s eg y é b fo r m á k is. A b a lo ld a l e r e jé t e rő s íte tte a v á ro s i S Z I T és E P O S Z s z e rv e z e t f e b r u á r b a n tö r té n t m e g a la k u lá s a is. A z egész e lő k é s z ü le ti m u n k á n a k a k tív ré sz e se v o lt O czel J á n o s , az M K P m eg y ei ti tk á r a is, a k i az e lv i ir á n y ítá s m e lle tt a h e ly s z ín e n is so k se g ítsé g e t n y ú jto tt. Az S Z D P b a la s s a g y a rm a ti sz e rv e z e te e k k o r 206 jo b b o ld a li b e á llí­ to tts á g ú ta g já t z á r ta k i m e g fe le lő in d o k és e g y én i e lb írá lá s a la p já n . M e g fig y e lh e tő v o lt az a je le n sé g is, hogy e g y re tö b b e n k e re s té k fe l az M K P h e ly i v e z e tő sé g é t b e lé p é si s z á n d é k u k k a l. E b b e n a h e ly z e tb e n k e ­ r ü lt so r B a la s s a g y a rm a to n 1948. á p rilis 2 3 -án tö b b , m in t 1300 fő ré s z v é ­ te lé v e l az M K P és az S Z D P e g y e sü lé si g y ű lé sé re . A z e g y e s íte tt p á r t, a m e ly k ö zel 1500 ta g g a l re n d e lk e z e tt az e g y e sü lési k o n g re ssz u s u tá n — 1948. jú n iu s 13— 14-én — fe lv e tte a M a g y a r D olgozók P á r t j a n e v e t. T u la jd o n k é p p e n a k é t p á r t e g y e sü lé sé n é l lé tr e jö tt a m u n k á s o s z tá ly eg y ség es m a r x is ta —le n in is ta p á r tja , a m e ly a m u n k á s h a ta lo m m e g szi­ lá r d ítá s á n a k a z á lo g á v á v á lt. dr. Szomszéd Imre �A kom m unista p á rt tö m e g k a p c so la ta i N ó g rád b an (1957— 62) A z 1956 o k tó b e ré b e n k ir o b b a n t e lle n fo r ra d a lm i e s e m é n y e k N ó g rá d m e g y é b e n is sú ly o s h e ly z e te t te r e m te tte k . A k ié le z e tt o s z tá ly h a rc v i­ sz o n y ai k ö z ö tt so rsd ö n tő v o lt, h o g y m ily e n g y o rsa n sz e rv e z ő d ik ú jjá a p á rt, s á ll h e ly re ir á n y ító te v é k e n y sé g e . T ö rté n e lm ü n k so h a n e m b iz o n y íto tta jo b b a n , m in t e k k o r, a m u n k á s o s z tá ly é lc s a p a tá n a k , a k o m m u n is ta p á r tn a k a lé tjo g o s u lts á g á t, o ly a n p á r t n a k a sz ü k sé g e ssé ­ gét, a m e ly „az o sz tá ly á tm e n e ti h a n g u la tá v a l sz e m b e n az o sz tá ly m a ­ ra d a n d ó tö r té n e ti é rd e k e it k é p v is e li” . A m u n k á s o s z tá ly ig azi é rd e k e in e k s z e m p o n tjá b ó l d ö n tő sz e re p e v a n a n n a k , hogy m ily e n e rő s és eg y ség es a m u n k á s o s z tá ly k o m m u ­ n is ta p á r tja , m ily e n a k a p c s o la ta a dolgozó tö m e g e k k e l, m e n n y ire é r ­ tik és te s z ik m a g u k é v á a tö m e g e k a p á r t h e ly e s p o litik á já t. A h h o z a z o n b a n , hogy a p á r t v is s z a n y e rje a tö m e g e k b iz a lm á t, v e z e tn i tu d ja a m u n k á s o s z tá ly t, k é p e s le g y e n rá é b r e s z te n i fe le lő s s é g tu d a tá ra és a s a já t é rd e k e iv e l ö s s z h a n g b a n á lló te n n iv a ló k r a — a k o m m u n is tá k e lő tt a f e la d a to k egész s o ra v á r t m e g o ld á sra . E sz m e i-p o litik a i sík o n m eg k e lle tt v é d e n i a m a r x iz m u s —l e n in iz m u s tis z ta s á g á t. E l k e lle tt h a ­ tá r o ln io k m a g u k a t a ré g i p á rtv e z e té s s z e k tá s -d o g m a tik u s h ib á itó l, v a ­ la m in t az 1956 n y a r á n és az e lle n fo r ra d a lo m id e jé n e lu r a lk o d o tt r e v i­ z io n ista n é z e te k tő l. E h h e z a m u n k á h o z fe lb e c s ü lh e te tle n se g ítsé g e t a d o tt a p á r t K ö z p o n ti B iz o tts á g á n a k 1956 d e c e m b e ri h a tá r o z a ta . A m eg y ei p á r t- é s k ö z é le tb e n é lé n k v itá k b o n ta k o z ta k k i, m e ly e k é rth e tő e n a K ö z p o n ti B iz o ttsá g h a tá r o z a tá n a k az e lle n fo rra d a lo m o k a iró l szóló m e g á lla p ítá s a i és a b e lő lü k le v o n t k ö v e tk e z te té s e k k ö rü l é le z ő d te k ki. E széles k ö rb e n z a jló e sz m e c se re s o rá n k e lle tt m e g é r­ te tn i, ho gy az e lle n fo rra d a lo m k ir o b b a n á s á n a k o k a it e le m e z v e a p á r t a z é rt á llíto tta első h e ly re a ré g i v e z e té s s z u b je k tiv is ta , s z e k tá s h ib á i­ n a k b ír á la tá t, m e r t a m a g y a r tá r s a d a lo m e h ib á k és az a z o k h o z v a ló m a k a c s ra g a s z k o d á s k ö v e tk e z té b e n k e r ü lt v á ls á g o s h e ly z e tb e . U g y a n ­ a k k o r a s z o c ia lista é p íté s h e ly e s g y a k o rla tá n a k k ia la k ítá s a se m tö r ­ té n h e tn e m eg, h a az M S Z M P n e m s z a k ít g y ö k e re s e n a k o rá b b i h ib á k ­ k a l, s h a n e m lé p fel a tö b b é v e n k e re s z tü l b e id e g z e tt sz e k tá s g y a k o r­ la t m a r a d v á n y a iv a l sz e m b e n . S ez a tá r s a d a lm i m é re te k b e n fő v e ­ sz é ly t je le n tő re v iz io n iz m u s le k ü z d é s é n e k is fo n to s f e lté te le v o lt, h i­ szen s a j á t ta p a s z ta la ta in k is m eg g y ő ző e n m u ta ttá k , h o g y a s z e k tá sd o g m a tiz m u s ta la já r ó l é p p ú g y n e m le h e t e re d m é n y e s e n k ü z d e n i a jo b b o ld a lisá g e lle n , m in t a h o g y a n fo r d ítv a sem . A h a tá r o z a t m e g te ­ re m te tte a n n a k a fe lté te le it, h o g y a p á r tb a n k ik ü s z ö b ö lő d jé k a p o li­ tik a i ir á n y v o n a l k é to ld a lú to rz ítá s a i e lle n i h a rc le n in i e sz m é jé n e k fo rm á lis k ezelése. (A k é tfro n to s h a rc s ik e re u g y a n is n e m a fo rm á lis k é tir á n y ú e lh a tá ro ló d á s o n m ú lik , h a n e m a n n a k a p o litik a i p la tfo rm ­ n a k a h e ly e ssé g é n és g y a k o rla ti m e g v a ló sítá sá n , a m e ly n e k t a l a j á n az e lh a tá ro ló d á s v égbem egy .) A m eg y ei p á rts z e rv e k fo k o z o tt fig y e le m m e l k ís é rté k a p á r t ú j j á ­ s z e rv e z é sé n e k fo ly a m a tá t. R e n d sz e re s e n é r té k e lté k a m u n k á t, s m e g ­ te tté k a sz ü k ség es in té z k e d é se k e t, h o g y e rő s ö d jé k a p á r t é lc s a p a t je l­ lege. M eg y é n k b e n , a p á r t ú jjá s z e rv e z é s e az o rs z á g o sn á l g y o rsa b b ü te m b e n m e n t v ég b e. A z ü z e m i p á rts z e rv e z e te k m e lle tt n ö v e k v ő s z á m ­ b a n a la k u lta k m eg a te r ü le ti és h iv a ta li s z e rv e z e te k is. A z M S Z M P n e k 1957 m á ju s e le jé n az o rs z á g b a n 350 e z e r ta g ja v o lt, s ez m e g fe le lt az M D P -ta g sá g 40 sz á z a lé k á n a k . N ó g rá d m e g y é b e n az M S Z M P ta g ­ ja in a k s z á m a m e g h a la d ta a 12 és fé l e z re t, s ez az M D P -ta g sá g fe lé t je le n te tte . A z o rs z á g o sn á l n a g y o b b ü te m ű fe jlő d é s e ls ő so rb a n a z z a l m a g y a rá z h a tó , h o g y az e lle n fo r ra d a lo m id e jé n is fe n n m a ra d ta k , fo ­ ly a m a to s a n d o lg o z ta k az ü z e m i és a fa lu s i p á rts z e rv e z e te k . U g y a n c sa k s e g íte tte a p á r t ú jjá s z e rv e z é s é t, h o g y a m e g y é b e n , a n é p e ss é g e n b e lü l az o rs z á g o sn á l m a g a s a b b v o lt a m u n k á s o k a rá n y a , és a z o k n a k a m u n ­ k á s e m b e re k n e k a s z á m a is, a k ik b e n m é ly e n é lte k a fo r ra d a lm i h a g y o ­ m á n y o k , ta p a s z ta la to k . J ó r é s z t e z e k a té n y e z ő k m a g y a rá z tá k , hogy 1957 m á ju s á b a n N ó g rá d m e g y e p á r tta g s á g á n a k tö b b m in t 72 s z á z a lé ­ k a m u n k á s s z á rm a z á s ú v o lt. A p á rts z e rv e z e te k tö m e g k a p c so la ta e rő s íté s é n e k és fe jle sz té sé n e k fo n to s fe lté te le v o lt a p á rtd e m o k r á c ia , a p á r té le t le n in i n o rm á in a k k ö v e tk e z e te s é rv é n y e s íté se . A p á r t d rá g a á r a t f iz e te tt a z é rt a ta p a s z ­ ta la té r t, h o g y a sz e m é ly i k u ltu sz , a z e b b ő l fa k a d ó m u n k a s tílu s , az e s z m e i-p o litik a i n e v e lé s h e ly e tt a lk a lm a z o tt a d m in is z tr a tív eszk ö zö k , a c e n tra liz m u s b ü ro k r a tik u s tú lh a jtá s a , a v á la s z to tt s z e rv e k jo g a in a k m e g sé rté se , a p á r té le t fo rm a liz m u s a m e g b o n to ttá k a p á rte g y sé g e t, la ­ z íto ttá k a p á rtfe g y e lm e t. M in d ez p e d ig m e g in g a tta a p á r t és a tö m e g e k k a p c s o la tá t, g y e n g íte tte a p á r t és a tö m e g e k k a p c s o la tá t, g y e n g íte tte a p á r t v e z e tő s z e re p é t, e ls o rv a s z to tta az á lla m i és tá r s a d a lm i é le t d e ­ m o k ra tiz m u s á t. A m i a k ö v e tk e z m é n y e k e t ille ti, n e m je le n te tt k is e b b v e ­ szély t a re v iz io n iz m u s sem . A zzal, h o g y s z e m b e á llíto tta a p á rtd e m o k ­ r á c iá t a c e n tra liz m u s s a l, és a d e m o k rá c ia lo b o g ó ja a la tt az a n a rc h iz ­ m u s t, a fra k c ió z á s sz e lle m é t te r je s z te tte , la z íto tta a p á rte g y sé g e t, p á r t ­ fe g y e lm e t, m e g b é n íto tta a p á rto t, m e g r e n d íte tte a p r o le tá r d ik ta tú r a a la p ja it. A p á rtv e z e té s e z é rt az ú jjá s z e rv e z é s id e jé n is a r r a tö re k e d e tt, hogy a d e m o k r a tik u s c e n tr a liz m u s m in d k é t o ld a lá t e rő s íts e . B izonyos s z e rv e z e ti re n d s z a b á ly o k a t is fo g a n a to síto tt, h o g y m e g a k a d á ly o z z a a sz e k tá s d o g m a tiz m u s és a re v iz io n is ta n é z e te k te r je d é s é t. M in d e n e k ­ e lő tt a p á r t v e z e tő te s tü le te ib e n é rv é n y e s íte tte a k o lle k tív v e z e té s e l­ v é t, és sz á m o s in té z k e d é s t fo g a n a to s íto tt a p á r td e m o k r á c ia to v á b b f e j­ le s z té sé re . A p á r té le t d e m o k ra tiz m u s a fo k o z a to sa n , a jo b b - és á lb a l­ o ld a li n é z e te k e lle n fo ly ta to tt k ü z d e le m b e n a la k u lt és e rő s ö d ö tt m eg p á rts z e rv e z e te in k b e n . A p á r t és a p á r té le t m e g ú jh o d á s á é r t v é g z e tt m u n k a s o rá n k ü lö ­ n ö se n éles v itá t v á lto tta k ki a p á r t b e lső é le te és a tö m e g m u n k a ösz­ sz efü g g ései. A k a d ta k , a k ik — a té n y e k e t le e g y s z e rű sítv e — ú g y g o n ­ d o ltá k , h o g y a p á r té le t fü g g e tle n a p á r t tö m e g k a p c so la tá tó l. P e d ig a ta r ta lm a s p á rté le t, a p á rts z e rv e z e te k egysége, a p á r tta g o k im p o n á ló fe g y e lm e te sz i ig a z á n v o n z ó v á a p á r to t és p o litik á já t a d o lg o zó k széles tö m e g e i s z á m á ra . A p á rts z e rv e z e te k b e lső re n d je te h á t eg y ik fo n to s té n y e z ő je a tö m e g k a p c so la to k e rő s íté s é n e k . „Minél erősebbek lesznek pártszervezeteink — fig y e lm e z te t L e n in — , m inél kevesebb lesz az in­ gadozás és az álhatatlanság a párton belül, annál szélesebb körű, sok­ oldalúbb, gazdagabb és term ékenyebb lesz a párt befolyása a m unkás­ töm egeknek a pártot körülvevő, a párt által vezetett elemeire. Elvégre mégsem szabad összetéveszteni a pártot, m int a m unkásosztály élcsa­ patát az egész osztállyal.” A d e m o k ra tiz m u s e rő s íté s e e g y ü tt j á r t a p á r tm u n k a m ó d s z e re in e k fe lü lv iz s g á la tá v a l, az ú j m u n k a s tílu s k ia la k ítá s á v a l. Ez m in d e n e k e lő tt a z t k ö v e te lte , hogy a p á rts z e rv e z e te k n e b e c s ü ljé k le a tö m e g m u n k á t, sz ü n te ssé k m eg a p á rto n k ív ü li tö m e g e k ir á n t tá p lá lt b iz a lm a tla n s á g o t. A m eg y ei p á rtv e z e té s fe lh ív ta a tö m e g m u n k á r a a p á rts z e rv e z e te k f i­ g y e lm é t, és g y a k o rla ti te v é k e n y sé g é v e l is ig y e k e z e tt e lő s e g íte n i a tö ­ m e g p o litik a i m u n k a fe lle n d ü lé sé t. A p á rtn a p o k , a p á rtc s o p o rto k és az a k tív a h á ló z a t re n d s z e ré n e k fo k o z a to s k ia la k u lá s a m e lle tt m e g k e z d ő d ­ te k és e lte r je d te k a tö m e g m u n k a o ly a n fo rm á i és m ó d sz e re i, m in t a cso p o rto s b e sz é lg e té se k , a k is g y ű lé se k és az a n k é to k . A m e g y é b e n k i­ b o n ta k o z ó tö m e g p o litik a i m u n k á n a k ú ja b b ö sz tö n z é st a d o tt a m eg y ei p á rta k tív a ü lé s (1957. f e b r u á r e le jé n ), a m e ly e n ré s z t v e tt K á d á r J á n o s , az M S Z M P K B és a M a g y a r F o rr a d a lm i M u n k á s -P a ra s z t K o rm á n y e l ­ n ö k e is. A z a k tív a ü lé s e n e lh a n g z o tta k a t — a m e ly e k je le n tő s m é r té k ­ b e n e lő s e g íte tté k a p á rtta g s á g e s z m e i-p o litik a i tis z tá n lá tá s á t — ü zem i és fa lu g y ű lé s e k e n is m e r te tté k a k o m m u n is tá k , s h a tá s u k r a so k a n k é r ­ té k fe lv é te lü k e t a p á rtb a . A p á r t tö m e g k a p c s o la ta in a k a la k u lá s á b a n fo n to s s z e re p ü k v o lt a k ü lö n fé le tá r s a d a lm i sz e rv e k n e k , tö m e g sz e rv e z e te k n e k . A p á r t e r e d ­ m é n y e s ú jjá sz e rv e z é se , a n n a k eg észség es m e n e te , é lc s a p a t je lle g é n e k m eg e rő sö d é se , a p á r t é le té n e k , te v é k e n y s é g é n e k le n in i m e g ú jh o d á s a k e d v e z ő h a tá s s a l v o lt a tö m e g sz e rv e z e te k , tö m e g m o z g a lm a k sz e rv e z e ti h e ly r e á llítá s á ra , m u n k á ju k k ib o n ta k o z ta tá s á ra . E m e lle tt a s z a k s z e rv e ­ z e te k m eg y ei sz e rv e ib e n és az o k ta g s á g á b a n v é g b e m e n t e sz m e i-p o li­ tik a i tis z tu lá s i fo ly a m a t sz e m p o n tjá b ó l ig e n je le n tő s v o lt, hogy a SZ O T 1956. n o v e m b e r 4. u tá n a z o n n a l á llá s t fo g la l a z M S Z M P és a M a g y a r F o rr a d a lm i M u n k á s -P a r a sz t K o rm á n y p o litik á ja m e lle tt. A m e g y e i sz a k s z e rv e z e ti s z e rv e k — m e g tis z títv a s o r a ik a t — h a rc o t in d íto tta k m in d e n o ly a n n é z e t e lle n , a m e ly e k e t az e lle n f o r r a d a lm á ­ ro k a d o lg o zó k m e g té v e s z té s é re h ird e tte k . N a g y h a tá s ú , a ta g lé ts z á m u g rá s s z e rű e m e lk e d é sé b e n is n a g y sze­ re p e t já ts z ó re n d e z v é n y e k v o lta k a s z a k s z e rv e z e ti női a k tív a ü lé s e k . E zek sz e rv e z é sé b e n a p á rts z e rv e k is a k tív s z e re p e t v á lla lta k , s f e l­ h a s z n á ltá k a h e ly i n ő ta n á c s o k a la k u lá s á n a k e lő k é s z íté sé re . A z ú j j á ­ a la k u ló és m eg e rő sö d ő s z a k s z e rv e z e te k ré s z t v á lla lta k a m u n k a fe g y e ­ le m m e g s z ilá rd ítá s á b a n , s az ú j a la p o k o n k ib o n ta k o z ó m u n k a v e r s e n y sz e rv e z é sé b e n . A sz a k s z e rv e z e te k p á r t p o litik á ja m e lle tti e lk ö te le z e tt k iá llá s a , ta g s á g u n k k ö ré b e n v é g z e tt e g y re e re d m é n y e s e b b m u n k á ja je ­ le n tő s té n y e z ő je v o lt m e g y é n k b e n m in d a sz o c ia lista k o n sz o lid á c ió n a k , m in d a fe lg y o rs u lt sz o c ia lista é p ítő m u n k á n a k . Az e lle n fo r ra d a lm i p r o p a g a n d a sú ly o s z a v a ro k a t o k o zo tt m e g y é n k fia ta lja i k ö ré b e n is. A D ISZ m u n k á ja m e g b é n u lt, s a fia ta lo k k ö zö tt k ü lö n b ö z ő ré te g s z e rv e z e te k te v é k e n y k e d te k , a m e ly e k az e lle n fo r ra d a ­ lo m u tá n sz e rv e z ő d te k . B á r e z e k n a g y o b b ré s z t k o m m u n is ta b e fo ly á s a la tt á llta k , az ifjú s á g eg y ség es k o m m u n is ta n e v e lé s é t m é g se m tu d tá k b iz to síta n i. Az M S Z M P ja v a s la tá r a m e g a la k u lt eg y ség es ifjú s á g i s z e rv e z e t — a K IS Z — m e g y é n k b e n is 1957. m á rc iu s 21-én b o n to tt z á szló t. A z if jú ­ sá g s o r a in a k e lle n fo r ra d a lo m u tá n i p o litik a i, v ilá g n é z e ti, sze rv e z e ti, re n d e z é s e a le g g y o rsa b b a n és le g e re d m é n y e s e b b e n a m u n k á s fia ta lo k k ö ré b e n m e n t v ég b e. A fa lu si ifjú s á g i s z e rv e z e te k p o litik a i m u n k á ja n e h e z e n in d u lt m eg, te v é k e n y s é g ü k k u ltu rá lis , ille tv e e zen b e lü l is a sz ó ra k o z á s b iz to s ítá s á b a n m e r ü lt k i. C sa k la s s a n , a kö zség i te r m e lő ­ sz ö v e tk e z e ti p á rta la p s z e rv e z e te k m e g a la k u lá s á v a l és a m u n k á s fia ta lo k h a th a tó s se g ítsé g é v e l b o n ta k o z o tt k i a K IS Z p a ra s z ti, p o litik a i b á z isa . S z e rv e z e ti b e fo ly á s á n a k fo k o z a to s k isz é le síté sé v e l, az if jú s á g k ö ré b e n k ib o n ta k o z ta to tt m u n k á já v a l v isz o n y la g rö v id id ő a la tt az ifjú s á g i tö ­ m e g e k s z e rv e z e té v é v á lt. A fe lté te le k m e g é rle lő d é sé v e l 1958 ja n u á r — f e b r u á r já b a n N ó g rád m e g y é b e n is m e g a la k u ln a k a H a z a fia s N é p fro n t m egyei, já r á s i, v á ro si, k ö zség i b iz o tts á g a i. A n é p fr o n t sz e rv e in e k ú jjá a la k ítá s a n a g y p o litik a i a k tiv itá s t k e lte tt é le tre . H e ly e n k é n t té v e s n é z e te k is fe lb u k k a n ta k . E zek e lo s z la tá sa n e m m e n t m á ró l h o ln a p ra . L e g sú ly o sa b b g o n d o t, a n é p fro n tm o z g a lo m m a l sz e m b e n i b iz a lm a tla n s á g m e g s z ü n te té se je le n ­ te tt. ( P á r tta g ja in k eg y ré sz e n e m ti tk o lt e lle n sz e n v v e l fo g a d ta a n é p ­ 25 �f ro n t ú jjá s z e rv e z é s é t, a ttó l ta r tv a , h o g y is m é t h a n g o t k a p n a k b e n n e az e llen ség es elem ek .) A m o z g a lo m m a l sz e m b e n je le n tk e z ő f e n n t a r t á ­ sok, s a k ü lö n b ö ző h e ly te le n n é z e te k le k ü z d é sé h e z a la p v e tő se g ítsé g e t n y ú jto tt a P o litik a i B izo ttsá g 1957 n o v e m b e ri h a tá r o z a ta , a m e ly b e n ré s z le te s k if e jté s é t ta lá lju k a n n a k az a la p v e tő e lv e n e k , h o g y a n é p ­ fro n tp o litik a a n n a k az a la p ig a z s á g n a k az é rv é n y e s ü lé si k e re te , m isz e ­ r i n t a szo cializm u s n e m eg y e se k , h a n e m az eg ész n é p s z á m á ra és se ­ g ítsé g é v e l ép ü l. A tá r s a d a lm i sz e rv e z e te k ta r ta lm a s a b b m u n k á ja ; a ta g s á g e sz m e i­ p o litik a i n e v e lé se szo ro sa n ö sszefü g g ő t a tá r s a d a lm i és tö m e g sz e rv e ­ z e te k p á r t ir á n y ítá s á n a k ú j m ó d sz e re iv e l. A z M S Z M P e b b e n az ir á n y ­ b a n is e rő s íte tte e sz m e i-p o litik a i b e fo ly á sá t, s e g y id e jű le g n ö v e lte a tá r s a d a lm i sz e rv e k ö n á lló sá g á t. A b b ó l in d u lt k i, h o g y a p á r t v e z e tő s z e re p é n e k , tö m e g b e fo ly á sá n a k n ö v e k e d é sé t n e m a d e m o k rá c ia sz é le ­ sed ésétő l, h a n e m a d e m o k rá c ia k o rlá to z á s á tó l k e ll ó v n i. U g y a n a k k o r a p á r t tu d a to s a n tö r e k e d e tt a r r a is, h o g y e g y sé g e se b b m u n k a m e g o sz ­ tá s a la k u ljo n ki a p á r t és a tá r s a d a lm i s z e rv e k k ö z ö tt. A z M S Z M P e lv i a la p o n re n d e z te a p á r t és a p á r to n k ív ü liek v is z o n y á t is. K é p v is e lte és a g y a k o rla tb a n is é r v é n y t s z e rz e tt a n n a k az e lv n e k , h o g y a tá r s a d a lo m m in d e n dolgozó á lla m p o lg á ra — p á r tá llá s r a v a ló te k in te t n é lk ü l — e g y e n jo g ú . D e k la rá lta , ho g y h a z á n k b a n , p á rttis z ts é g k iv é te lé v e l, b á r ­ m e ly fu n k c ió t b e tö lth e t p á r to n k ív ü li is, h a h ű a sz o c ia liz m u s ü g y éh ez. A m eg y ei p á rts z e rv e k és sz e rv e z e te k , a k o m m u n is tá k te v é k e n y s é ­ g éb en ö sszesség éb en a le n in i e lv e k é rv é n y e s ü lte k . A tö m e g m u n k á b a n k ia la k u lt ú j, k o m m u n is ta m u n k a s tílu s sz o ro sa n ö ssz e fü g g ö tt a z o k k a l a k ed v ező v á lto z á so k k a l, a m e ly e k a p á r té le t és a p á r tm u n k a b első sz e rv e z e té b e n v é g b e m e n te k . A fe le sle g e s p a p ír m u n k a c sö k k e n té se le ­ h e tő v é te tte és ö sztö n ö zte a v e z e tő k e t, a p o litik a i m u n k á s o k a t a r r a , hogy re n d s z e re s e b b e n és g y a k ra b b a n le g y e n e k az e m b e re k k ö zö tt. A m u n k a m ó d s z e r v á lto z á s á t je lz i, hogy a p á rts z e rv e k n e m c s a k a p á r t ­ ta g o k k a l, h a n e m a p á rto n k ív ü lie k k e l is ta n á c s k o z ta k , s a d ö n té s e k e lő tt m e g h a llg a ttá k a sz a k e m b e re k v é le m é n y é t. A p á rts z e rv e z e te k te ­ v é k e n y sé g é b e n e rő s ö d te k a p o litik a i v o n á so k , s h á tté r b e sz o ru lt az o p e ra tív je lle g ű , szerv ező m u n k a . E zt a p o z itív fe jlő d é s t á lla p ítja m eg tö b b m eg y ei v á la s z to tt te s tü le ti ü lé s, és 1959 ő szén a m e g y e i p á r t é r t e ­ k e z le t is. A z t is h a n g s ú ly o z tá k a z o n b a n a ta n á c sk o z á so n , h o g y a m e ­ g y é b e n m ég so k h e ly e n él a s z e k tá s d o g m a tiz m u s a p á rtta g o k k ö ré b e n . M eg y én k p á rtta g s á g á n a k je le n tő s ré sz e n e m é r te tte m e g a z o n n a l a p á r t m u n k a s tílu s á b a n b e k ö v e tk e z e tt v á lto z á so k je le n tő s é g é t, a p á r t é s a p á rto n k ív ü lie k k a p c s o la tá t. S o k te k in te tb e n tá m a s z k o d ta k m é g a sz e m é ly i k u ltu s z é v e ib e n s z in te je lsz ó g y a n á n t h a s z n á lt „ é rv r e ” , hogy „ m in d e n é r t, a m i e b b e n a z o rszá g b a n tö r té n ik , m i, k o m m u n is tá k v a ­ g y u n k a f e l e l ő s e k ! ”. Ez a m e g fo g a lm a z á s a z t a h ib á s fe lfo g á st tü k ­ rö zte, am ely , a n n a k id e jé n , e lto rz íto tta a p á r t v e z e tő sz e re p é t, le b e ­ c s ü lte a tö m e g e k e t, b iz a lm a tla n s á g o t tá p lá lt a p á rto n k ív ü lie k k e l sz e m ­ b en . E z é rt a m eg y éb e n , az ir á n y ító p á rts z e rv e k tő l ig en n a g y e rő fe sz í­ té s e k e t k ö v e te lt ,hogy m eg g y ő ző e n é rv e lv e e lfo g a d ta s s á k a p á r tta g s á g ­ g al a le n in i fig y e lm e z te té st, m is z e rin t: „ S z ó s e m l e h e t s e m m i f é l e e r e d ­ m é n y e s k o m m u n is ta é p íté s r ő l, h a a le g k ü lö n b ö z ő b b m u n k a t e r ü le te k e n s z ö v e t s é g r e n e m l é p ü n k a n e m k o m m u n i s t á k k a l . . . ”. A p á rtta g s á g k ö ré b e n f o ly ta to tt e s z m e i-p o litik a i n e v e lő m u n k a k i­ ta r tá s t, n a g y tü r e lm e t és ta p in ta to t ig é n y e lt. E z é rt a p á rtv e z e té s to ­ v á b b i lé p é s e k e t te tt, m in d e n e k e lő tt az id e o ló g ia i s z ín v o n a l e m e lé se é rd e k é b e n . S zéles tö m e g e k e t v o n ta k b e a m e g y é b e n a sz e rv e z e tt p á r t ­ o k ta tá s b a . É v e n k é n t a p á rtta g s á g 60— 65 sz á z a lé k a m a r x is ta — le n in is ta k é p z é sb e n v e tt ré s z t. M á r 1959-ben m e g k e z d te m u n k á já t a m a r x is ta — le n in is ta e sti e g y ete m , 105 h a llg a tó v a l. A z id e o ló g ia i m u n k a fe lle n d ü ­ lé s é t a z o n b a n a k a d á ly o z ta , h o g y a v e z e tő k eg y ré sz e n e m sz ív e se n fo g la lk o z o tt e lm é le ti k é rd é s e k k e l. A m eg y ei p á r té r te k e z le t e z é rt k i­ m o n d ta ; „ H a b i z t o s í t a n i a k a r j u k a z e d d i g e l é r t e r e d m é n y e i n k t a r t ó s ­ s á g á t, é s m é g n a g y o b b lé p é s e k m e g té te lé t t ű z z ü k k i c é lu l, a k k o r e m e l ­ n i k e ll a p á r t id e o ló g ia i te v é k e n y s é g é t, e ls ő s o r b a n a p á r tfu n k c io n á r iu ­ s o k id e o ló g ia i m u n k á j á n a k s z ín v o n a lá t. A z id e o ló g ia i m u n k a s o r á n , m a m é g e g y s o r fo n to s k é r d é s v á r m e g o ld á s r a . A le g n a g y o b b e r ő fe s z í­ té s e k e t a s z e k ta r ia n iz m u s v é g le g e s s z é tz ú z á s a i g é n y l i . . . ” M eg y é n k b e n is széles k ö rű fe lv ilá g o sító -n e v e lő m u n k a so rá n t u ­ d a to s o d o tt, hogy a p á r t és a p á rto n k ív ü lie k v isz o n y a n e m fe jlő d h e t r e v iz io n is ta - o p p o rtu n is ta a la p o n , d e n e m k é p z e lh e tő e l a p á r t tö m e g ­ k a p c s o la tá n a k e rő s íté s e sz e k tá s a la p o n se m ,a tö m e g e k k e l sz e m b e n i b iz a lm a tla n s á g , tü re lm e tle n s é g lé g k ö ré b e n . A p á r t sz ív ó sa n k ü z d ö tt a fő v eszély , a re v iz io n iz m u s e lle n . M eg k e lle tt é r te tn i, ho g y a p á r t so h a se m te k in te tte a tö m e g e k e t esz k ö z n e k , h a n e m — a d o lo g lé n y e g é t n é z v e — a p á r t a dolgozó tö m e g e k fe g y v e re . A tö m e g e k s z o lg á la ta s z a b ta m eg a la p v e tő e n a p á r t v is z o n y á t a p á rto n k ív ü lie k h e z , ez a z o n ­ b a n n e m je le n te tt „szolg ai s z e re p e t”, a tö m e g e k k r itik á tla n f e tis iz á lá ­ sá t. H iszen a m íg o sztály o k , ré te g e k lé te z n e k , a d d ig k ü lö n b ö z ő é rd e k e k , h e ly e s és h e ly te le n n é z e te k , tö re k v é s e k is je le n tk e z n e k . A k o m m u n is­ tá k a k k o r is a tö m e g e k é rd e k e it k é p v is e lik , a m ik o r fe llé p n e k a k á ro s tö r e k v é s e k e lle n , a m ik o r a tö m e g e k s z o c ia lista n e v e lé sé é rt, g o n d o lk o ­ d á s m ó d ju k m e g v á lto z ta tá s á é rt k ü z d e n e k . A p á r t sz á m o lt a p á rto n k ív ü lie k v é le m é n y é v e l, k r itik á já v a l, és v á lto z ta to tt k o rá b b i m u n k a s tílu s á n is. S z e rv e z e ti b iz to s íté k o t n y ú jto tt a r r a , hogy az á llá sfo g la lá s o k , h a tá ro z a to k e lő k é sz íté sé b e b e v o n ja a p á rto n k ív ü lie k e t is. Így az a g rá r p o litik a i té z ise k rő l sz éles k ö rű v ita fo ly t a p á rto n k ív ü li s z a k e m b e re k , a p a ra s z to k b e v o n á sá v a l, a m ű v e lő ­ d é s p o litik a i irá n y e lv e k h e z so k é rte lm is é g i dolgozó sz ó lt e lő ze tesen . 26 E zzel a p á r t n a g y se g ítsé g e t a k o rá b b i b iz a lm a tla n s á g is a ta p a s z ta la ta i b iz o n y ítjá k a z t g o n d o k ró l is, h a é rz ik , h o g y k a p o tt m u n k á já h o z , s e g y ú tta l fe lo ld ó d o tt p á rto n k ív ü lie k , a tö m e g e k k ö ré b e n . A p á r t is, h o g y a tö m e g e k k e l szó t le h e t é rte n i a a p á r t sz á m o l v e lü k , b íz ik b e n n ü k . Így v o lt ez m in d e n e k e lő tt a m e g y e m u n k á s tö m e g e iv e l. A p á r t a m u n k á s o k h o z fo rd u lt, h isz e n a p á r t é s a m u n k á s o s z tá ly v is z o n y a k é ­ pezi a p á r t tö m e g k a p c s o la tá n a k a la p já t. A m u n k á s o k k a l k ia la k u lt k a p c so la t v o lt a fe lté te le a n n a k , h o g y sz ám o s h e ly e s in té z k e d é s lá to tt n a p v ilá g o t. M in d ez n ö v e lte a p á r t te k in té ly é t, és e rő s íte tte a m u n k á ­ so k a t a b b a n , h o g y tá r s a d a lm u n k u ra lk o d ó e re je a m u n k á s sá g . A K öz­ p o n ti B iz o ttsá g 1958. o k tó b e ri h a tá r o z a ta , a d ö n té s t k ö v e tő m egyei v iz sg á ló d á s, a h e ly i in té z k e d é s e k to v á b b e rő s íte tté k a p á r t b e fo ly á sá t a m u n k á s o k k ö ré b e n . A m u n k a so rá n m e g y é n k b e n is so k száz a k ti­ v is ta v e tt ré s z t a m u n k á s s á g h e ly z e té n e k so k o ld a lú f e ltá r á s á b a n , a te n n iv a ló k k id o lg o z á sá b a n . A h e ly z e te le m z é s k ü lö n ö s g o n d o t f o r d íto tt az ú j m u n k á s o k ra , in te g rá ló d á s u k fo ly a m a tá ra . A p á r t tö m e g k a p c so ­ la ta in a k e rő s íté s é b e n je le n tő s s z e re p e v o lt a n n a k , hogy a p á r t fig y e ­ le m b e v e tte a m u n k á s s á g v á lto z ó ö s s z e té te lé t és a k ö lö n b ö ző ré te g e k e lté rő s a já to s s á g a it. B e b iz o n y o so d o tt az is, h o g y a m u n k á s o k k é sz e k fe lso ra k o z n i a p á r t m ögé. T á m o g a tjá k p o litik á já t. A K B - h a tá ro z a t is ­ m e rte té s e s o rá n , a m u n k á s g y ű lé s e k e n a p á r t v ezető i n y ílta n b e sz é lte k a g a z d a sá g , az ü z e m é le té rő l, az e re d m é n y e k m e lle tt a g o n d o k ró l, a h i­ b á k ró l is. A v á la s z : ü z e m e in k b e n ú j le n d ü le te t k a p o tt a sz o c ia lista m u n k a v e rs e n y , a m e ly b e n a k o m m u n is tá k m e lle tt a p á rto n k ív ü lie k e z re i is r é s z t v e tte k . A v e rs e n y s ik e r é t je lz i ez a z e z e rn y i f e la já n lá s , és az, h o g y m e g a la k u lta k a sz o c ia lis ta b rig á d o k , a m e ly e k s z á m a 1960-b a n 3 0 0 -ra e m e lk e d e tt. M in d e z e k b iz o n y ítjá k : a m u n k á s o k b a n e rő s ö d ö tt a tu d a t, h o g y ő k a z o rs z á g g a z d á i, fo k o z ó d o tt b e n n ü k a fe le lő ssé g az ü zem , a m eg y e, a z o rs z á g e re d m é n y e s fe jlő d é sé é rt. T e rv s z e rű fe lv ilá g o sító m unka fo ly t a p a ra s z ts á g so ­ ra ib a n . A p á r t v ilá g o sa n lá tta , h o g y a m e z ő g a z d a sá g s z o c ia lista á ts z e r ­ v e z é sé n e k fő p o litik a i fe lté te le a p a ra s z ts á g és a p á r t k ö z ö tti k ö lcsö n ö s b iz a lo m h e ly r e á llítá s a és m e g e rő síté se . U g y a n is n e m c s a k a p a ra s z ts á g ­ b a n é lte k f e n n ta r tá s o k a p á r t p o litik á já v a l szem b en . „ A k ö z s é g i p á r t s z e r v e z e te k je le n tő s r é s z e . . . s z e k tá s e lz á r k ó z á s t ta n ú s íto tt a z e g y é n i­ le g d o lg o z ó p a r a s z to k k a l s z e m b e n , i n k á b b e lr ia s z to tta , m i n t k ö z e líte tte ő k e t a p á r t h o z ” — o lv a s h a tju k a m e g y e i p á rtb iz o tts á g 1959. fe b r u á r 16-i e lő te rje sz té s é b e n . Ezzel is m a g y a rá z h a tó , hogy 1961-ben a m eg y e 53 te rm e lő sz ö v e tk e z e ti p á rts z e rv e z e té b e n e g y e tle n ta g o t sem v e tte k fel a p á rtb a . A k o lle k tiv iz á lá s a p á r tm u n k a k ö z é p p o n tjá b a h e ly e z te a fa lu si p á rts z e rv e z e te k e t. A z ir á n y ító p á rts z e rv e k , a p o litik a i fe le lő sö k s e g ít­ sé g é v e l a fa lu s i p á rts z e rv e z e te k m u n k á ja fo k o z a to sa n ja v u lt. Ez e g y ü ttjá r t a fa lu s i a la p s z e rv e z e te k sz e rv e z e ti m e g e rő síté sé v e l, k ü lö n ö ­ se n a te rm e lő sz ö v e tk e z e ti a la p s z e rv e z e te k ta g é p ítő m u n k á já n a k fo k o ­ z ó d á sá v a l. A p á r tta g o k k ö z ö tt m e g y é n k b e n k e v é s v o lt a dolgozó p a ­ ra s z t. S z á m u k 1962-re 1340-re e m e lk e d e tt, a z o n b a n ez a p á rtta g s á g n a k m é g m in d ig c sa k 8,4 s z á z a lé k á t je le n te tte . K ü lö n ö s je le n tő s é g e v o lt a n n a k , h o g y a m e z ő g a z d a sá g sz o c ia lista á tsz e rv e z é se u tá n a n ő k fo k o z o tta b b a n k a p c s o ló d ta k b e a p á r tm u n k á b a . A s z e k tá s e lz á rk ó z á s fe lo ld á sa , a p á r t a g r á r p o litik á já n a k g y a k o rla ti e re d m é n y e i e rő s íte tté k a k ö lcsö n ö s b iz a lm a t, a m e g b e c sü lé s t, s ez a p á r t p a ra s z ti b á z is á n a k n ö v e k e d é sé t je le n te tte . M e g y é n k b e n a p á r t tö m e g k a p c s o la tá n a k eg y ik le g n e h e z e b b t e r ü ­ le te az é rte lm is é g v o lt. K ü lö n ö se n az e lle n fo r ra d a lo m u tá n e rő sö d ö tt az é rte lm is é g e lle n e s h a n g u la t. I r á n y ító p á rts z e rv e in k szívós, k ita rtó , p o litik a i n e v e lő m u n k á t v é g e z te k a z é rt, hogy e lfo g a d ta s s á k és é rv é ­ n y e s íts é k a p á r t é rte lm is é g i p o litik á já t. F e llé p te k a k ü lö n b ö z ő jo b b ­ o ld a li re v iz io n is ta n é z e te k és a z o ly a n h a m is á lta lá n o s ítá s o k e l­ le n is, a m e ly e k s z e rin t az egész é rte lm is é g re a k c ió s. A m u n k a h o sszú id eig ta r to tt, d e m e g h o z ta az e re d m é n y t. A z é rte lm is é g s z á m a é s a r á ­ n y a g y o rsa n n ö v e k e d e tt, sz o c iá lis ö ssz e té te le k e d v e z ő e n a la k u lt. Ez a fe jlő d é s k é p e z te az a la p j á t a n n a k , hogy 1957 és 1962 k ö z ö tt a k o m m u ­ n is ta é rte lm is é g ie k s z á m a h á ro m s z o ro s á ra e m e lk e d e tt, k ö z é le ti te v é ­ k e n y sé g ü k fo k o z ó d á sa p e d ig s e g íte tte az é rte lm is é g e lle n e s n é z e te k e l­ o s z la tá sá t. J o g g a l á lla p íth a tta m e g az 1962. o k tó b e r v é g é n ö ssz e h ív o tt m eg y ei p á r té r te k e z le t: „ E l m ú l t a z a z id ő , a m i k o r m e g y é n k e t é r t e l m i ­ s é g e lle n e s n e k n e v e z t é k . M a m á r k ö lc s ö n ö s a b iz a lo m , a m e g b e c s ü lé s , a k ö zö s a lk o tó m u n k a s z e lle m é b e n f e j t jü k k i te v é k e n y s é g ü n k e t.” Az 1960-as é v e k e le jé ig s z o c ia lista a la p o k r a h e ly e z tü k a tá r s a d a l­ m i, a g a z d a sá g i v is z o n y o k a t N ó g rá d m e g y é b e n is. E b b e n te r m é s z e te ­ le a z o n b a n a z o k a m ó d sz e re k , fo r m á k és e rő fe sz íté se k sem , a m e ly e k ú t j á n ez a p o litik a é rv é n y e s ü lt. T ö rté n e lm i k ü z d e le m v o lt ez, szívós e sz m e i-p o litik a i h a rc , a m e ly e t a k o m m u n is tá k v ív ta k m eg . A h a rc n e ­ h é z sé g é t c sa k fo k o z ta , h o g y n e m r i tk á n a „ s a já t” h ib á k , „ s a já t” té v e d é se k e lle n is k ü z d e n i k e lle tt. S a h a rc e b b e n az é rte le m b e n is e re d m é n y e s v o lt. A m eg y e p á rtta g s á g á n a k e s z m e i-p o litik a i eg ysége, a la k o s sá g fe ls o ra ­ k o z á sa a p á r t p o litik á ja m ögé, a k o m m u n is tá k és p á r to n k ív ü lie k m in ­ d e n k o rá b b in á l sz o ro sa b b ö sszefo g ása és a lk o tó e g y ü ttm ű k ö d é s e N óg­ r á d m e g y e sz o c ia lista to v á b b fe jlő d é s é n e k b izto s a la p já v á v á lt. dr. Bandur Károly �KÖ RKÉP Tallózás az Ü nnep ürügyén M é ltó k é p p ü n n e p e ln i: e m b e r lé p té k ű „ f e la d a t” . N e m z e ti s o r s f o r d u ló n k p iro s b e ­ tű s n a p j a it m in d e n e s z te n d ő b e n — k iv á lt az ú g y n e v e z e tt k e r e k é v f o r d u ló k o n — t á r ­ s a d a lm i m é r e tű tis z te le ta d á s ö v e z i. K é ts é g ­ k ív ü l s o k a t v á lto z ta k h á r o m é v tiz e d s o r á n le g je le s e b b ü n n e p ü n k k ö s z ö n té s é n e k f o r ­ m á i is: d ís z te le n e b b ü l, k e v e s e b b p á to ssz a l, d e e m b e rk ö z e lib b e n , é r z e le m g a z d a g a b b a n , a s z á m v e té s t jö v ő t fo rm á ló te rv e in k k e l e g y e sítv e , to v á b b i a lk o tá s r a , c s e le k v é sre ö sz tö n ö z v e e m lé k e z ü n k a n n a k a n a p n a k a h ő se ire , a m e ly m é rf ö ld k ő k é n t e m e lk e d ik tö r té n e lm ü n k o r s z á g ú tjá n — n e m k e v e s e b ­ b e t, m in t é v s z á z a d o s sz o lg a s á g u n k v é g é t je le z v e . A fe ls z a b a d ítá s , fe ls z a b a d u lá s sz a ­ v a k é r te lm é t le g g y a k r a b b a n és le g te r m é ­ sz e te s e b b e n ú g y é r t j ü k : a s z a b a d s á g b ir to ­ k á b a n o rs z á g u n k a n é p h a z á ja le tt, a b é k é t a sz o c ia lista v ilá g r e n d s z e r e r e je b iz to s ítja . E g y fé l e m b e rö ltő n y i ta p a s z ta la t a z o n b a n m o s ta n á b a n m á r a z t is k im o n d a tja v e lü n k , h o g y e k ife je z é s e k tö b b é r te lm ű e k s, h o g y h a r m in c é v v e l e z e lő tt m e g te r e m tő d ö tt u g y a n a le g fo n to s a b b : a f e lté te le a n n a k , h o g y e m b e r m ó d r a é ljü n k , a fe ls z a b a d u lá s a z o n b a n n e m e g y e tle n m o z z a n a ta v o lt é le ­ tü n k n e k . M é ltó s á g ra , ö n tu d a tr a , k u l t ú r á r a v a n s z ü k s é g ü n k : ú j f a j t a e m b e r r a jz á s á n á l báb ásk o d u n k . je is M e s te rh á z i L a jo s to llá b ó l. „ M e g v a n a h a té k o n y s á g m é rté k e , é s a z o n tú l m in d e n — a le g ő s z in té b b jó s z á n d é k is — t a r t a l ­ m á t v e sz ti, fo rm á lis lesz. T e h á t f é lte m a m a g a m s z e n tje it, a m ik o r ü n n e p e ln i k e z ­ d ü n k . É s m ié r t s z e m é rm e te s k e d je m : a fe lsz a b a d u lá s az é le te m le g n a g y o b b é lm é n y e , m in d ig v e le m m a ra d ó — h a ú g y te ts z ik — s z e n t e m lé k . A »m in d ig «~et ú g y is é r tv e , h o g y »s z ü n te le n ü l« H a m e g lá to k e g y f a lu ­ si v íz to r n y o t, b e lé m d o b b a n a f e ls z a b a d u ­ lá s ” — ír ja . B iz o n y á ra s o k a k m o n d a n d ó já t fe je z i k i, s jo g g a l t a r t h a t ig é n y t g o n d o la ttá r s ítá s r a , a z o n o s u lá s ra , a m ik o r — b á r fé ­ k e z e tle n in d u la tta l — n e k itá m a d a z e r e d ­ m é n y e in k á r n y é k á b a n m e g h ú z ó d ó ig a z sá g ­ ta la n s á g n a k , s z ív te le n s é g n e k , id e g té p ő in ­ tr ik á n a k . „ . . . fö l k é n e lé te k b e n is s z a b a ­ d u ln i m á r! A te h e ts é g te le n a k a r n o k o k , a k is k ir á ly o k é s m e s te rn y a ln o k a ik , a p le ty ­ k a h ö lg y e k és a »tö r le s z tő k « aló l. .. A s é r­ tő k e t k e ll o ly a n h e ly r e te n n i, a h o l n in c s h a ta lm u k m á s o k f ö l ö t t ! . . . F o ly ta s s u k t e ­ h á t a fe ls z a b a d u lá s m ű v é t! M e rt v a n m ég te n n iv a ló .” * A f o ly ó ira to k , n a p ila p o k ü n n e p i m e g e m ­ lé k e z é se it, v e z é r c ik k e it o lv a sv a tö b b h e ­ ly e n ta lá l tu n k r á a z ily e n c se n g é sű , „ sza­ b á l y ta l a n ” , d e fe le lő ssé g g e l, e lk ö te le z e tt­ sé g g e l le ír t g o n d o la to k r a . A fe ls z a b a d u lá s f o ly a m a t — ír ja F a r a g ó V ilm o s a N é p m ű ­ v e lé s á p r ilis i s z á m á b a n — , „ a m e ly v iss z a z u h a n á s o k k a l é s e lő re le n d ü lé s e k k e l e g y b e l á th a ta tla n tö r té n e lm i s z a k a s z napi h a r c f e la d a ta it k ín á lja , p o n to s a b b a n n e m is k ív á n ja , v a ló s á g g a l r á n k k é n y s z e ríti, m e rt az a d o tt le h e tő s é g e k b ir to k á b a n o k u n k - jo ­ g u n k sin c s m á s tó l s z á m o n k é r n i a s z a b a d ­ s á g o t: f e ls z a b a d u ln u n k n e k ü n k m a g u n k ­ n a k k ell. A n n y i a m ié n k , a m e n n y it k iv e ­ r e k s z ü n k m a g u n k n a k . É s a h e ly z e te t c sa k k ö n n y íti, d e e g y s z e rs m in d b o n y o lu lttá t e ­ szi, h o g y a k ik k e l v e r e k e d n ü n k k ell, a z o k is m i m a g u n k v a g y u n k ” . A z e lle n a fe lfo ­ g ás, s z e m lé le t e lle n e m e l s z ó t a sz erző , a m e ly m e g sz o k á ssá g é p ie siti, s z e r ta r tá s s á , k ö te le z ő p e n z u m m á m e re v íti e s e te n k é n t azt, „ a m i a le g sz e m é ly e se b b m a g á n ü g y ü n k is le h e tn e ” . A k tu á lis fig y e lm e z te té s e , h o g y a s z á m v e té s e k b e n is a z e m b e r t k e ll k e r e s ­ n ü n k , „ a k in e k fe ls z a b a d u lá s a m é r té k é t n e m is le h e t m in d ig s z á m o k b a n k ife je z n i. P e d ig a fe ls z a b a d u lá s é v f o r d u ló ja e lső so r­ b a n e r r e jó : m e g m é rn i, h o g y m e n n y ir e s z a b a d u ltu n k fel. H o g y m e k k o r á t n ő ttü n k . H o g y m e n n y it c s ö k k e n t r a j t u n k a tö r té n e ­ le m g e rin c g ö rn y e s z tő nyom ása. H ogy m e n n y ir e e g y e n e s e d tü n k fel. H o g y m e n y ­ n y ir e k ö z e líte ttü k m e g az eg é sz ség e s g e r in ­ cű, f e ls z a b a d u lt e m b e r m a g a s s á g á t”. „ E g y e m b e r ö ltő t é lte m — d e a s o rso m tö r té n e te m és e z e r é v n y i” — V áci M ih á ly s o r a it m o ttó k é n t í r h a t n á k s z in te v a la ­ m e n n y i ju b ile u m i k ia d v á n y , e m lé k k ö n y v la p ja ir a , d e ta lá n le g jo b b a n a S z é p iro d a l­ m i K ia d ó ü n n e p i a n to ló g iá já n a k , a „ J e le n ­ lé t”- n e k a m a r g ó já r a illen e . E v á lo g a tá s k ö ltő i, író i u g y a n is tö b b s é g ü k b e n V áci M ih á ly k o r - é s n e m z e d é k tá rs a i v o lta k , o ly a n o k , a k ik n e k sz e m é ly e s é lm é n y ü k v o lt m é g a z ö n m a g á t tú lé lt tá rs a d a lo m , a h á b o ­ rú , a fa siz m u s, s sz e m é ly e s é lm é n y ü k v o lt m á r a f e ls z a b a d u lá s , a g y ő ze le m , az ú j j á ­ é p íté s h e r o ik u s k ü z d e lm e , o ly a n o k , a k ik ­ n e k f e ln ő tt é le tü k h á r o m é v tiz e d e „ e le jé ­ tő l v é g é ig s ű r ű tö r té n e te m ” . Ő k m a g u k te tté k is, h o g y az te g y e n , h isz e n „ m in d n y á ­ ja n e z t a h a r m in c é v e t a k ö z é le t e r ő te r é ­ b e n — v o n z á s á b a n - ta s z ítá s á b a n — é lté k m e g e m b e r k é n t, ír ó k é n t” . M ű v e ik b ő l a z é r t te h e te tt „ J e le n lé t” c ím m e l k ö te te t sz e r­ k e s z te n i, m e r t a k ö z é p n e m z e d é k , az ú g y ­ n e v e z e tt d e r é k h a d o ly a n k é p v is e lő i ők, a k ik s o h a „ n e m h ú z ó d ta k fe d e z é k b e ” . „A z e m b e r i te rm é s z e t, az író i a l k a t s z e r in t, m i­ k o r m ily e n h a r c i k e d v v e l, m ik o r m ily e n tá b o r b a n , n e m r i t k á n sz e m tő l-s z e m b e e g y ­ m á ssa l, d e k ö zö s v o n á s u k m a r a d t sz étsz ó ­ ró d v a is m e g a m a g á n y b a n is: a tö r té n e l­ m i je le n lé t.” M in d e z e k a l a p já n jo g o s v o lt a s z e r k e s z tő k n e k — B e n já m in L ászló, D o ­ b o z y I m r e. F e k e te G y u la é s V észi E n d re , a k ik m a g u k is r e p r e z e n tá n s a i e n e m z e d é k ­ n e k — a b b a n re m é n y k e d n i, „h o g y e k ö te t, e g y tö r té n e lm i k o r s z a k o t sz é le se n á tfo g ó é s s o k fe lő l á tv ilá g ító ír á s a iv a l, h o z z á te h e t n é h á n y v o n á s t je le n k o r u n k h ite le s r a jz á ­ h o z . . . . d e ta lá n a z t is je le z h e ti e g y b e n . h o g y az e lm ú lt h á r o m é v tiz e d k ü z d e lm e s író i e re d m é n y e i, k ö z é le ti é lm é n y e i n e m ­ c s a k a m ú lt m e g íté lé s é h e z a d n a k tá v la to ­ k a t, d e tá v la t o k a t n y itn a k a jö v ő fe lé is ” . H a so n ló h é tk ö z n a p i g o n d o la to k je g y é b e n f o g a n t az á p r ilis i K r itik a ü n n e p i k ö sz ö n tő ­ A z elő b b id é z e tt p u b lic is z tik a i ír á s o k k a l s z e m lé le te r o k o n ítja e m ű f a jila g „ r e n d e ­ z e tte n ” k ö te te t. H a r m in c n y o lc író p u r itá n , s z a b á ly ta la n , d e ő sz in te tis z te le ta d á s a s u ­ g á r z ik la p ja ir ó l: ö rö m ö rö m e in k f e le tt, a g ­ g ó d á s. h a r a g — ö n m a g u n k é r t s n e m e lle ­ n ü n k . E m b e ri so rso k r a jz o la ta e g y ű jte ­ m é n y „ c s e n d ó rá b a n ” é s b é k é tle n ü l. Ily e ­ n e k v a g y u n k : „ k o r á n k e lő k ” s v ilá g o t lá t­ n iv á g y ó k , fő n ö k ö k é s b e o s z to tta k , r o k o n o k és r o k o n íto tta k , s z e r e tü n k é s s z e r e tte tü n k , az É G R E v á g y u n k é s v á r j u k a M ik u lá s t, az „ id e g e k k o r á t ” é ljü k , „ v illá m fé n y ű e k in d u la ta in k ” s v a n „ a m ir ő l n e m b esz é ­ l ü n k ” . S h o g y m it k e ll te n n iü k é r tü n k , n e ­ k ik ír ó k n a k , k ö ltő k n e k a „szé p s z ó ” e r e jé ­ v el, a z t S im o n I s tv á n fo g a lm a z ta m e g : „ . . . e z t az ö n m a g á b a te r j e d t / v ilá g o t k e ll, h o g y s e g ítse , az e m b e r t, / k ilé p n i l eg v é g ső b é k ly ó ib ó l.” V ag y S ip o s G y u la : „ E m e ld a s z e k e re t, V a lje a n ! / H o g y to v á b b m e h e s ­ s e n .” * T e rm é sz e te s , h o g y a h é tk ö z n a p o k o n is m in d e g y r e fo k o z ó d ó é r d e k lő d é s a s z o v je t n é p , tá rs a d a lo m , k u ltú r a i r á n t ú ja b b le n ­ d ü le te t k a p o tt a ju b ile u m k a p c s á n . S zéles k ö r ű v á r a k o z á s e lő z te m e g az ü n n e p tis z ­ te le té r e é le tr e h ív o tt ú j f o ly ó ir a t: a „ S z o v ­ je t Iro d a lo m ” m e g je le n é s é t is. A la p m o sz k ­ v a i é s b u d a p e s ti s z e rk e s z tő b iz o tts á g á t — é lü k ö n S z a v v a D a n g u lo v v a l és K ir á ly I s t­ v á n n a l — K á d á r J á n o s ü d v ö z ö lte a z első sz á m „ b e k ö s z ö n tő jé b e n ” : „ K ív á n o m a fo ­ ly ó ir a t s z o v je t és m a g y a r s z e rk e s z tő in e k , h o g y k ö zö s m u n k á ju k , a la p m a g y a r v á lto ­ z a ta s ik e re s e n te lje s íts e n a g y fo n to s s á g ú h iv a tá s á t. A f o ly ó ir a tb a n m e g je le n ő m ű ­ v e k ö sz tö n ö z z é k a m a g y a r ir o d a lm a t is, j á ­ r u lja n a k h o z z á az író i, m ű v é sz i, a lk o tó i, b a r á ti k a p c s o la to k to v á b b i g a z d a g o d á s á ­ hoz. K ö te le z z e a s z e r k e s z tő k e t az, h o g y n é p ü n k ő s z in té n é r d e k lő d ik a te s tv é r i S z o v je tu n ió v a ló s á g á t, a s z o v je t n a p é le té t m a g a s m ű v é sz i s z ín v o n a lo n tü k r ö z ő ir o ­ d a lo m i r á n t . . . S v é g ü l a z t k ív á n o m , h o g y a S z o v je t I ro d a lo m m a g y a r v á lto z a ta n e c sa k o lv a s m á n y t je le n ts e n a m a g y a r k ö ­ z ö n s é g n e k . h a n e m v á ljo n a k u ltu r á lis és tö m e g p o litik a i m u n k a e g y ik s z e rv e z ő jé v é ; já r u ljo n h o zz á a S z o v je tu n ió v a l, a S z o v je t­ u n ió n é p e iv e l v a ló sz o ro s te s tv é r i k a p c s o ­ la ta i n a k to v á b b i g a z d a g ítá s á h o z , e r ő s íté ­ s é h e z ” — ír ta e g y e b e k k ö z ö tt p á r t u n k első tit k á r a . E d d ig se m t u d t u n k k e v e s e t a sz o v je t iro d a lo m ró l. C sa k e g y e tle n p é ld á t e r r e : 19 5 9 -b en , 1 9 6 7 -b en é s le g u tó b b a z e lm ú lt é v v é g é n — „ N a p ja in k s z o v je t ir o d a lm a ” c ím m e l — je le n t m e g ta n u lm á n y k ö te t az „e lig a z ítá s ” s z á n d é k á v a l. E k ö te te k je le n ­ tő s é g é t a b b a n m é r h e tjü k , h o g y k ö n y v k i­ a d á s u n k és fo ly ó ir a t- s z e r k e s z té s ü n k — e l­ s ő s o rb a n a N a g y v ilá g — jó v o ltá b ó l v o l t b ő ­ v e n o lv a s m á n y é lm é n y ü n k , a m e ly h e z „ fo z ó d z ó t” ig é n y e ltü n k . M in d e z e k e lle n é re m in ő s é g ile g ú j sz a k a sz a k e z d ő d ö tt e fo ly ó ­ ir a t m e g je le n é s é v e l a s z o v je t iro d a lo m b a n m a g y a r n y e lv e n v a ló tá jé k o z ó d á s n a k . E l­ s ő s o r b a n a z is m e re ts z e rz é s re n d s z e re s s é g e , fo ly a m a to s s á g a b iz to s íto tt e z á lta l. M á r az első s z á m b ó l is k id e r ü l: a la p n e m r a g a s z - 27 �k o d ik sz o ro s a n a cím éh e z, s m á s m ű v é s z e ti á g a k b e m u ta tá s á r a is m ó d o t k ín á l. A z is v a ló sz ín ű , h o g y — b á r a b e m u ta tk o z ó s z á m m é g c sa k é r z é k e lte ti, s n e m b iz o n y ít­ ja e z t — n e m c s a k a sz o v je t-o ro s z iro d a lm i is m e r e te in k b ő v ü ln e k m a jd e f o ly ó ir a t ol­ v a s tá n , h a n e m jo b b a n m e g is m e rjü k m á s n é p e k , k ö z tá rs a s á g o k k u l t ú r á j á t is. S m i az, a m it a S z o v je t Iro d a lo m első s z á m á b ó l k ü lö n ö s e n fig y e le m re m é ltó n a k ta lá ltu n k . E rő s e n s z u b je k tív m e g k ö z e líté s­ b e n ím e a s o r r e n d : a k ö z e lm ú ltb a n f ia ta lo n e lh u n y t, r e n d k ív ü li te h e ts é g ű V asz ilij S u k ­ s in elb esz élé se i, V asz il B ik o v v a l k é s z íte tt i n te r jú a s z o v je t h á b o r ú s ir o d a lo m k é r d é ­ s e irő l és L e o n y id M a rtin o v v a llo m á s a az o ro sz és a m a g y a r iro d a lo m , k ö lté s z e t t a ­ lá lk o z á s a iró l, k é z fo g á s a iró l. A z h isz e m , a k i m á r — a k á r s a j á t é lv e z e té re is — g y ü r k ö ­ z ö tt v a la h a m ű fo rd ítá s s a l, sz ív e se n o lv a s k é t n y e lv e n e g y u g y a n a z o n ír á s t, ö s s z e v e t­ v e a z o k a t, ta n u lv a a s z a k a v a to tt to lm á ­ cso k tó l. E lső íz b e n V. R a s z p u ty in e lb e sz é ­ lé s é t o lv a s h a tju k ily m ó d o n : e r e d e tib e n és N ik o d é m u sz E lli f o rd ítá s á b a n . A S z o v je t I ro d a lo m e d d ig a n g o lu l, f r a n ­ c iáu l, n é m e tü l, s p a n y o lu l, ja p á n u l, le n g y e ­ lü l, c s e h ü l é s sz lo v á k u l je le n t m eg . K ile n ­ c e d ik n y e lv k é n t — ő sz in te ö r ö m ü n k r e — a m a g y a r is fe ls o ra k o z o tt. C s o n g rá d y B éla A fe lsz a b a d u lt N ógrád m eg y e 30 é v e H a z á n k f e ls z a b a d u lá s á n a k 30. é v f o r d u ló ­ j á t ü n n e p e ljü k . E b b ő l a z a lk a lo m b ó l r e n ­ d e z te k a s a lg ó ta r já n i N ó g rá d m e g y e i M u n ­ k á s m o z g a lm i M ú z e u m b a n id ő sz a k o s p o liti­ k a i, d o k u m e n tá c ió s k iá llítá s t A fe ls z a b a ­ d u lt N ó g rá d m e g y e 30 é v e cím m el. A k iá llítá s re n d e z ő i — d r. M o ln á r P á l és S z v irc se k F e r e n c — v á lto z a to s esz k ö z ö k ­ k e l — fé n y k é p e k , tá b lá z a to k , m a k e tte k , m o d e lle k , v a ló sá g o s tá r g y a k , ip a r i te r m é ­ k e k , e r e d e ti d o k u m e n tu m o k f e lh a s z n á lá s á ­ v a l — m u ta tjá k b e tö r té n e lm ü n k n e k e z t a z e s e m é n y e k b e n é s e re d m é n y e k b e n o ly p á ­ r a tl a n u l g a z d a g k o r s z a k á t. A re n d e z é s jó l a lk a lm a z k o d ik a k o r lá to z o tt t e r ü l e ti le h e ­ tő sé g h e z és a m ú z e u m lá to g a tó k ig é n y e ih e z ; az é r te le m h e z é s a z é r z e le m h e z e g y a r á n t szól. A m ú z e o ló g u s o k a jo b b á tte k in th e tő s é g c é ljá b ó l m e g y é n k h a r m in c é v e s fe jlő d é s é t té m á k r a o s z to ttá k . E z e k k ö z ü l az első és le g fo n to s a b b te r ü l e t a p o litik a i és tá r s a d a l­ m i é le t, a z i t t b e k ö v e tk e z e tt fe jlő d é s és v á lto z á s b e m u ta tá s a . A k iá llítá s a N ó g rá d i S á n d o r v e z e tte p a r tiz á n c s o p o r t te v é k e n y ­ sé g é n e k is m e r te té s é v e l „ in d ít” , m a jd ré s z ­ le te s e n é s lá tv á n y o s a n m u t a t j a b e a m e g y e f e ls z a b a d ítá s á n a k m o z z a n a ta it. 1944. d e c e m b e r 31. — a m e g y e fe ls z a b a ­ d u lá s á n a k , s e g y b e n az ú j, b o ld o g a b b é le t in d u lá s á n a k k e z d e te . A fe ls z a b a d u lá s a z a m e g h a tá ro z ó e se m é n y , a m e ly m in d e n d ö n ­ tő és lé n y e g i v á lto z á s e re d ő je , m in d a z o k ­ n a k a z e r e d m é n y e k n e k és s ik e re k n e k k i­ in d u ló p o n tja , a m e ly e k e t n é p ü n k a z e lm ú lt h á r o m é v tiz e d a l a t t p o litik a i, g a z d a s á g i, tá r s a d a lm i és k u ltu r á lis té r e n e lé rt. A z ú j ­ 28 já é p íté s , a b á n y á k é s g y á r a k , a z isk o lá k , in té z m é n y e k á lla m o s ítá s a , a m u n k á s o s z ­ tá ly p o litik a i h a ta lm á n a k m e g sz e rz é se e g y eg y lé n y e g e s á llo m á sa o r s z á g u n k tö r té n e ­ té n e k . A z 1 9 4 8 -b an m e g k e z d e tt sz o c ia lista é p í­ té s d in a m ik u s fe jlő d é s é t té n y e k , s z á m a d a ­ to k b iz o n y ítjá k . T a b ló k , g r a f ik o n o k sz e m ­ lé lte tik a m e g y e ip a r i b e r u h á z á s á n a k a l a ­ k u lá s á t, a fo g la lk o z ta to tts á g , a tá r s a d a lm i á tré te g z ő d é s , az é le tm ó d és az é le ts z ín v o ­ n a l v á lto z á s a it. S m in th a tü k ö r b e n n é z ­ n é n k , ú g y ra jz o ló d ik k i e lő ttü n k m ú lt- és je le n b e li é le tü n k . A k iá llítá s h ív e n b iz o ­ n y ítj a a z t is, a m it m á r a m a tiz e n é v e s e i is k ö z v e tle n ü l ta p a s z ta lh a tta k , h o g y a m e g y e é le té b e n s o h a k o r á b b a n n e m v o lt o ly a n e r ő te lje s é s sz e m b e tű n ő a fe jlő d é s, m in t az u to lsó 10 e s z te n d ő b e n . S a lg ó ta r já n , a m e ­ g y e s z é k h e ly m o d e rn — é p íté s z e te r é v é n E u r ó p a - h ír ű — ip a r i v á r o s s á l e t t ; m á sik , n a g y m ú ltú v á r o s u n k , B a la s s a g y a rm a t is n a p r ó l n a p r a v á lto z ik , ú j, ip a r o s o d o tt a r ­ co t ö lt. S az é l e t e g y r e sz eb b és t a r t a lm a ­ s a b b lesz a n a g y k ö z s é g e k b e n , a m e g y e k is f a lv a ib a n is. A sz o c ia liz m u s n é h á n y é v t i­ ze d a l a t t b e p ó to lta a z ú r i M a g y a ro rs z á g é v s z á z a d o s m u la s z tá s a it. A k iá llítá s — a m e ly (a te lje s s é g ig é n y e n é lk ü l, te rm é s z e te s e n ) m e g é lt és m a i v a ló ­ s á g u n k k a l is m e r te ti m e g a lá to g a tó t — a z a lk o tó , a te re m tő e m b e r t, a d o lg o s n é p e t d ic sé ri, a k i a p á r t t a l e g y r e sz o ro s a b b eg y ­ sé g b e n , a p á r t v e z e té s é v e l é r t e és é r i e l s i­ k e r e it. A tö r té n e lm i h ű s é g h e z é s ig a z s á g ­ hoz ra g a s z k o d v a , s a b lo n o k n é lk ü l t á r u l fe l m e g y é n k tö r té n e lm e ,s é p p e n ez a to r z ítá s ­ tó l m e n te s , ő sz in te á b rá z o lá s a t á r l a t le g ­ fő b b e rő ssé g e. M eg g y ő ző e r e je e b b e n r e j ­ lik . N e m e g y s z e rű illu s z trá c ió v a g y s t a ­ tis z tik a i je le n té s az, a m it l á tu n k — tö b b a n n á l, m e r t a z ö s s z e fü g g é s e k re is r á v il á g ít. S íg y tu d ja e lé r n i e re d e n d ő c é ljá t: a z é r ­ z e lm i-é rte lm i á b r á z o lá s s e g íts é g é v e l a h a ­ z a fisá g (az eg é sz ség e s lo k á lp a trio tiz m u s ) és a p r o le tá r in te rn a c io n a liz m u s é rz é sé n e k e rő s íté s é t. A k iá llítá s m ű v é s z e ti te rv e z ő i é s k iv it e ­ lezői, P re s its A n ta l és S z u jó Z o ltá n jó l ol­ d o ttá k m e g a n e h é z fe la d a to t. A m ú z e u m k ö z is m e rte n p a r á n y i h e ly isé g e ih e z , s z ű k fo ly o só já h o z illő, a lk a lm a z k o d ó , lá tv á n y o s k iá llítá s t k é s z íte tte k . A f e lü le te k „ s z é th ú ­ z á s á v a l” e lk e r ü lté k a z s ú fo lts á g o t; szellő s, á tte k in th e tő a tá r la t. A ta r ta lo m é s a f o rm a e g y s é g é t p o m p á ­ s a n p é ld á z ó k iá llítá s h a s z n o s is m e r e te k e t n y ú jt, jó l tö lti b e k ö z m ű v e lő d é s i f e la d a tá t, s e g y ú tta l k iv á ló a la p u l sz o lg ál a te rv e z e tt, ú j s a lg ó ta r já n i m ú z e u m a n y a g á h o z . S. L. P e d a g ó g ia i N apok ′75. T iz e n e g y e d ik a lk a lo m m a l r e n d e z té k m e g m e g y é n k p e d a g ó g u s a i é s n é p m ű v e lő i s z á ­ m á r a S a lg ó ta r já n b a n a P e d a g ó g ia i N a p o ­ k a t, a m in e k p r o g r a m ja a tiz e n e g y é v v e l ez­ e lő tti in d u lá s k o r m é g c sa k a m e g y e sz é k ­ h e ly n e v e lő ire te r j e d t k i, m a a z o n b a n m á r az eg é sz m e g y e p e d a g ó g u s a in a k tá jé k o z ta ­ tá s á t s z o lg á lja — a k tu á lis p o litik a i, id e o ló ­ g ia i é s s z a k m a i k é r d é s e k r ő l. A z ez é v i r e n ­ d e z v é n y n e k k ü lö n ö s je le n tő s é g e t k ö lc sö n ­ z ö tt h a z á n k f e ls z a b a d u lá s á n a k 30. é v f o r ­ d u ló ja é s p á r tu n k X I. k o n g r e s s z u s a : az e lő a d á so k , k o n z u ltá c ió k é s v itá k k ö z é p ­ p o n tjá b a n sz o c ia lista tá r s a d a l m u n k h á r o m é v tiz e d e s e re d m é n y e i, az M S Z M P le g fe l­ ső b b f ó r u m á n a k h a tá r o z a ta i é s a P ro g r a m n y ila tk o z a t fő g o n d o la ta i á llta k . N e v e lő m u n k á n k az e lm ú lt é v e k b e n s o k ­ r é tű v é é s b o n y o lu lttá v á lt. A n e v e lé s i in ­ té z m é n y e k n e k ( ó v o d á k n a k v a g y k ö z é p is­ k o lá k n a k e g y a r á n t) e g y re n a g y o b b ré s z t k e ll v á lla ln iu k a sz o c ia lista e m b e re s z m é n y m e g fo rm á lá s á b ó l. N em k ö zö m b ö s sz á ­ m u n k r a , h o g y m ily e n m é r té k b e n tu d ju k az if jú n e m z e d é k e t f e lk é s z íte n i a z é le tr e , m á r ­ p e d ig a z is k o la a sz o c ia lis ta tá r s a d a lm i t u ­ d a t k ia la k ítá s á n a k é s f e jle s z té s é n e k eg y ik le g fo n to s a b b te r ü le te . E z é rt n e m e lé g csak is m e r e te k e t n y ú jta n i f ia ta lja in k n a k . O ly a n e m b e r r é k e ll n e v e ln i ő k e t, a k ik é le tü k cél­ já n a k te k in tik a m u n k á t, az a k tív te v é ­ k e n y s é g e t, a z a lk o tá s t, a sz o c ia lista t á r s a ­ d a lo m ő s z in te h ív e i é s e g y é n i b o ld o g u lá s u ­ k a t a tá r s a d a lo m s z e b b é és jo b b á té te lé v e l a k a r já k m e g v a ló s íta n i. T á r s a d a lm u n k m in d e n lé n y e g e s c é lja v a ­ la m ily e n m ó d o n és f o r m á b a n ö ssz e fü g g az o k ta tó - n e v e lő m u n k á v a l. A n e v e lé s h a tó ­ k ö r e k ite r je d a z eg ész la k o s s á g ra . E z é rt h a a tá rs a d a lo m f e jlő d ik , e n n e k m e g fe le lő e n s z ü k s é g s z e rű to v á b b fe jle s z te n i a n e v e lő i te v é k e n y s é g e t is. H a lé p é s t a k a r u n k t a r t a ­ n i a fe jlő d é sse l, id ő rő l-id ő re sz e m b e s íte n i k e ll p e d a g ó g ia i m u n k á n k a t a v á lto z á s b a n je le n tk e z ő ú j s z ü k s é g le te k k e l és ig é n y e k ­ k el. A sz o c ia lis ta tá r s a d a lo m p e d a g ó g u sa m in d ig k e re s i a z ú ja t, a c é lo k n a k jo b b a n m e g fe le lő t, a m i sz o c ia lis ta p e d a g ó g iá n k b ir to k á b a n n e m a z e lv e k f e la d á s á t v a g y m e g v á lto z ta tá s á t je le n ti, h a n e m a z o k g a z ­ d a g ítá s á t é s e lm é ly íté s é t. É s a p e d a g ó g ia i k ís é r le te k s z é le se d é se a z t m u ta tja , h o g y n e v e lő in k k ö z ü l m in d tö b b e n v é g z ik n a g y g o n d d a l é s fe le lő ssé g g e l e z t a te v é k e n y s é ­ g ü k e t. N e v e lő m u n k á n k e lv á la s z th a ta tla n a z o k ­ tó l a je le n tő s tá rs a d a lo m p o litik a i in té z k e ­ d é stő l, a m e ly e k a z ifjú s á g , a n ő k és a m u n ­ k á s o s z tá ly tá r s a d a lm i s z e re p é t, s ú ly á t h i­ v a t o tta k fo k o zn i. H á r o m é v v e l e z e lő tt je ­ le n t m e g p á r tu n k k ö z o k ta tá s p o litik a i h a ­ tá ro z a ta . E z e n f o n to s d ö n té s e k m e g v a ló s í­ tá s á b a n n e v e lő in k ú g y v e s z n e k ré sz t, h o g y a le h e tő le g o p tim á lis a b b a n v a ló s ítjá k m e g a k ö z o k ta tá s p o litik á r a h á r u ló f e la d a to k a t. F e la d a ta in k n a g y o k , m e g v a ló s ítá s u k szi­ lá r d p o litik a i é s id e o ló g ia i á llá s fo g la lá s t, v a la m in t sz o c ia lis ta v ilá g n é z e te t k ö v e te l n e v e lő in k tő l. E h h e z ig y e k e z e tt a r e n d e z ­ v é n y s o ro z a t m á r a z első n a p o n s e g íts é g e t n y ú jta n i p á r tu n k X I. k o n g r e s s z u s á n a k h a ­ tá r o z a ta i is m e rte té s é v e l. H isz e n n e v e lő in ­ k e t m á r a v á la s z tá s o k id ő s z a k á b a n é lé n k e n f o g la lk o z ta ttá k a p o litik a i ir á n y v o n a l a l a ­ k u lá s á n a k k é rd é s e i, h e ly e s lik az M S Z M P p o litik á já t, a z é r t a n n a k m e g e rő s íté s é t v á r ­ tá k a p á r tk o n g r e s s z u s tó l is. U g y a n a k k o r a m ű v e lő d é s b e n é s a p o litik a i é le t m á s t e r ü ­ le té n ta p a s z ta lt n e g a tív je le n s é g e k a l a p já n k if e je z é s r e j u t t a t t á k a p o litik a i f e la d a to k k ö v e tk e z e te s e b b m e g v a ló s ítá s á n a k ig é n y é t, a sz o c ia lista é r té k e k e t h a t á r o z o tta b b a n é r ­ v é n y e s ítő tö r e k v é s e k tá m o g a tá s á n a k s z ü k ­ sé g e ssé g é t. P e d a g ó g u s a in k tö b b s é g e ig é n y ­ li a re n d s z e r e s p o litik a i tá jé k o z ó d á s t, e z é r t sz ü k sé g v a n a r r a , h o g y a P e d a g ó g ia i N a p o k �re n d e z v é n y e i k e r e té b e n a p o litik a i g y a k o r ­ l a t m é ly e b b , id e o ló g ia i ö ssz e fü g g é se ire h ív ­ ju k fe l a f ig y e lm ü k e t. A s z a k m a i ta n á c s k o z á s o k o n — v a la ­ m e n n y i sz e k c ió b a n — á t te k i n te t té k a z é r i n t e t t t e r ü l e t h a r m in c é v n y i e r e d m é n y e it is, a m e ly e k az é v f o r d u ló r a e m lé k e z é s m e l­ l e tt e g y b e n a la p u l is s z o lg á ln a k a m u n k a to v á b b fe jle s z té s é h e z . dr. G ordos Ján os Az 5. S a lg ó tarján i Tavaszi Tárlat K é t ju b ile u m o t k ö s z ö n tö tt ez az id e i se re g sz e m le a s a lg ó ta r já n i J ó z s e f A ttila M ű v e lő d é si K özpont ü v e g c sa rn o k á b a n : e g y o rs z á g o s a t — fe ls z a b a d u lá s u n k h a r ­ m in c a d ik é v f o r d u ló já t — é s eg y s z e r é ­ n y e b b e t — a m a g a ö te s z te n d ő s fe n n á llá s á t. D e h á t n e m tú lz á s e z t a k e t tő t így, e g y lé le g z e tre e m le g e tn i? E lv é g re az e g y ik eg y eg é sz v ilá g le tű n é s é r e és — a m i m é g fo n ­ to s a b b — e g y m á s ik s z ü le té s é re e m lé k e z ­ t e t ; a m á sik , a t á r l a t cím e e lé í r t ö tö s sz á m a „ k é p z ő m ű v é s z e t b e lü g y e ”. . . N os, n e m ! E lő sz ö r is a z é rt, m e r t a k é p z ő m ű v é s z e tn e k n in c s e n e k b e lü g y e i, n in c s e ­ n e k a v ilá g tó l f ü g g e tle n , ö n m a g u k é r t v a ló g e s z tu s a i: a m ű a k k o r v á lik é r te lm e s eg ésszé, h a k ö z ö n s é g e t k a p , h a k iá llítá s r a k e r ü l. P é ld á u l id e , a J ó z s e f A ttila M ű v e ­ lő d é si K ö z p o n tb a , a s a lg ó ta r já n ia k é v rő l é v r e v á r t, s m o s t ö tö d sz ö r m e g n y ito tt T a ­ v a s z i T á r la tá r a . A m e ly — é s ez a m á s ik ok, a m ié r t n e m h o g y in d o k o la tla n , de e g y e n e s e n e le n g e d h e te tle n e k é t ju b ile u m ö ssz e k a p c so lá sa — a lig h a s z ü le te tt v o ln a m e g m á s k o r é s m á s tá r s a d a lm i k ö r ü lm é ­ n y e k k ö zö tt. M e c é n á s n a k le n n i u g y a n is n e m c s a k szép, de e g y s z e rs m in d n a g y o n n e h é z fe la d a t. A gazdagság, a pénz eg y m ag áb an kevés h ozzá. K ö zö sség is s z ü k s é g e lte tik , a m e ly ­ n e k s z á m á r a és — n e m h e ly e tte , h a n e m v e le e g y ü tt — n e v é b e n a m ű v é s z e te t t á ­ m o g a tó a lk o tá s o k a t k é r é s k a p . É s e z t a k ö z ö ssé g e t n e m a l a k ít h a tt a k i m á s r e n d , c s a k az, a m e ly ik a m a h a r m in c e s z te n d ő v e l e z e lő tti 1945-ös é v b e n m e g s z ü le te tt: a m e ­ ly ik — tö r té n e lm ü n k s o r á n e lő sz ö r — v a ­ ló b a n k ie lé g íte tte a tá rs a d a lo m m in d e n r é ­ te g é n e k é s o s z tá ly á n a k e le m i sz ü k s é g le te it, a m e ly m e n te s íte tte ő k e t a lé tb iz o n y ta la n ­ sá g s z o ro n g á sa itó l, fö lo ld v a e z á lta l sz e lle ­ m ü k e t is a n y o m o r b é k ly ó z o ttsá g á b ó l, h o g y s z a b a d o n é s n y u g a lo m m a l já r h a s s a be, fe d e z h e s se fö l m in d a z o k a t a tá ja k a t, a m e ly e k re a d d ig p illa n ta n i s e v o lt é r k e ­ zése. M essze k a la n d o z ta m , lá tsz ó la g , a T a v a sz i T á r la ttó l. P e d ig — é p p e n m o s t é r k e z te m el h o zzá. A s z e lle m d o lg a in a k fe lfe d e z é sé t u g y a n is a tu d a to s m e g is m e ré s k ö v e ti, ezt p e d ig a tu d a to s v á la s z tá s é s tá m o g a tá s . S z ó v a l az, a m it m e c e n a tú r á n a k s z o k tu n k n e v e z n i, s a m e ly n e k e g y ik f ó ru m a és g y ü ­ m ö lcse é p p e n ez a ta v a s z o n ta ism é tlő d ő , s m in d n a g y o b b v is s z h a n g o t v e r ő se re g ­ szem le. K é p z ő m ű v é s z e tü n k b e n é s k ö z ö n s é g ü n k ­ b e n u g y a n is a le g tö b b e n t ú l j u t o t t a k m á r a T a v a sz i T á r la t e g y s z e rű tu d o m á s u lv é te lé n : a k i c s a k e g y s z e r is i t t já r t , s m e g n é z te a n y a g á t, v a g y le g a lá b b k é z b e v e tte k a ta ló ­ g u s á t, p o n to s a n tu d ja , h og y s ú ly a s z e r in t ez a k iá llítá s v a ló b a n o rsz á g o s je le n tő s é ­ g ű v é e m e lk e d ik . S ú ly a s z e r i n t . . . s ez n a ­ g y o n fo n to s d o lo g ! A b e m u ta tó k m in ő s é ­ g é r ő l u g y a n is n e m r é s z tv e v ő in e k s z á m a s z e r in t d ö n t, h a n e m ú g y , h o g y k i és m i­ ly e n m u n k á k k a l t a r t j a s z ü k s é g e s n e k k i­ r u k k o ln i f ó ru m á n . É s e b b ő l a sz e m p o n tb ó l a z 5. S a lg ó ta r já n i T a v a sz i T á r la t ig a z á n k ite s z m a g á é r t: m é ltó a v á ro sh o z , a m e ly b e f o g a d ta é s a k ö r n y e z e th e z — m o d e rn é p íté s z e tü n k e g y ik le g sz e b b é p ü le te g y ü tte ­ sé h ez , s k ö r é b e n V a rg a I m r e é s S o m o g y i J ó z se f sz o b ra ih o z — , a m e ly o tth o n á t, a J ó ­ zsef A ttila M ű v e lő d é si K ö z p o n to t k ö r ü l­ veszi. D e lé p jü n k b e m o s t m á r a k a p u n , s lá s ­ s u k : m it is k ín á l h á t 1 9 7 5 -b en a T a v a sz i T á rla t! T a r ts u n k h á t s o r r e n d e t — p e rs z e je le z v e , h o g y ez n e m je le n t e g y s z e rs m in d „ é r té k ­ r e n d e t” — é s k e z d jü k e l a m ű v e k sz e m ­ ü g y r e v é te lé t a sz o b ro k k a l. A h o g y a n a r e n d e z é s is k ín á lja : h is z e n K ő P á l k é t m ű ­ ve, a D e lilla é s a K o s s u th a lig h a v é le tle n ü l k e r ü lt a k é t k a r ú lé p cső s z á r a ir a , s z in te a b e m u ta tó fo g a d ó b iz o tts á g a k é n t. E z a k é t szobor — é s m e lle ttü k a h a r m a d ik , a z A n y á m k ö n y v e i — K ő P á l f o n to s lé p é s é ­ r ő l in f o r m á lja a v e le ta lá lk o z ó t, é s m e g ­ m u ta tja , h o g y ú j r a m e g ú j r a k é p e s m a g á ­ n a k m e g te r e m te n i a k ife je z é s h e z s z ü k sé g e s s z a b a d s á g o t, h o g y ö n m a g a „ s z a b á ly a ib ó l” és a k ö z m e g e g y e z é s k o n v e n c ió ib ó l eg y ­ a r á n t k é p e s k itö r n i — á m a n é lk ü l, h o g y a r e n d r ő l, a k é p i b e sz é d lo g ik á já ró l, a p la s z ­ tik a i t é r - és f o r m a te r e m té s tö r v é n y e ir ő l e g y p ill a n a tr a is m e g fe le d k e z n é k . K ő P á l m u n k á i p e rs z e n e m a t á r l a t eg ész s z o b rá s z a ti a n y a g á t je le n tik . . . s fo n to s s á ­ g u k leszö g e zé se s e m m o n d ja az t, h o g y j e ­ le n tő s é g ü k a tö b b i m ű e lle n é re é r v é n y e s ü l. Id ő sb S z a b ó I s tv á n é le te s fa s z o b o r é s sz é ­ p e n m u n k á lt m á r v á n y p o r t r é j a (a G á b o r k a feje ) is o k k a l á l lítj á k m e g a T a v a sz i T á r ­ la to n v e n d é g e s k e d ő k e t. S n e m c s a k a z é rt, m e r t a m á r v á n y s z o b o r ú j r a m e g k é r d e z te ti: n e m s k a tu ly á z z u k m i tú l h a m a r é s t ú l e g y ­ é r te lm ű e n a z e m b e r e k e t? — h a n e m a z é r t is, m e r t k o lle k c ió ju k e g y m á s o ld a lr ó l b i­ z o n y ítja , m ily e n s o k o ld a lú a n y a g a s z o b ­ r á s z a tb a n o ly s o k á és o ly m é lta tla n u l m e l­ lő z ö tt f a — lá m , é le tm ű v e k é p íth e tő k rá . A tö b b i s z o b rá s z : B o rb á s T ib o r, a k itő l m o s t a ta v a ly in á l e g y s z e rű b b m u n k á t — G a rc ia L o rc a a r c m á s á t — lá th a tu n k , H a d ik G y u la — a k in e k e ls ő s o rb a n M a d á c h -fe je é r d e m e l e m líté s t — , V a rg a É v a — k itő l h á r o m r e lie f e t lá t t u n k — , v a la m in t C z in ­ d e r A n ta l é s K o v á c s B é la — a k ik a b e ­ m u ta tó é r e m a n y a g á t a d tá k — e z ú tta l in ­ k á b b k ís é r e te t (igaz, é p p e n n e m m é lta tla n k ís é re te t) a d o t t e k é t fe lis m e r te tő k o lle k ­ cióhoz. A g r a f ik á k r a te r e lv e im m á r a sz ó t, m in ­ d e n e k e lő tt m e g k e ll is m é te ln i a b e v e z e tő ­ b e n m o n d o tta k a t: a T a v a sz i T á r la t g r a f i­ k a i k o lle k c ió ja b e te lje s íti a v e le sz e m b e n tá m a s z to tt jo g o s v á r a k o z á s t. Ig az, a ré s z t v e n n i a k a r ó k e r r e a k iá llítá s r a is a z u tó b b i é v e k , v a g y te r m é k e n y e b b k o r s z a k u k a t é lő k rő l b eszé lv e, h ó n a p o k te rm é s é n e k le g ­ ja v á t k ü ld té k be. B á lv á n y o s H u b a B á n y á ­ szo k cím ű la p ja , C z in k e F e r e n c R a d n ó tiso ro z a ta , C s o h á n y K á lm á n R a jz e g y R a d ­ n ó t'i-v e rsh e z cím ű m u n k á ja , F e le d y G y u la h á r o m K a s s á k em lé k la p - ja , H ib ó T a m á s Á d á m és É v á - ja , P e th ő J á n o s K é t e m b e r-e , P á s z to r G á b o r A b la k - a é s Z a la T ib o r K o m ­ p o z íc ió ja b iz o n n y a l e z e k k ö z é ta rto z ik . K ö ­ r ü k — te c h n ik a i- s tílu s k r itik a i sz e m p o n tb ó l — n e m n y ú j t m e g le p e té s e k e t: k i- k i a m a g a n y e lv é t b eszé li, a s a já t, is m e r t e s z k ö z e iv e l fo g a lm a z z a m e g a z e m b e rs é g rő l, a fe ls z a ­ b a d u lá s r ó l, az ú j é le tr ő l, s a v ilá g m é g m in d ig — é s ú j r a — fe n y e g e tő v e s z e d e l­ m e irő l v a ló n é z e te it. S ez e k a fe le lő se n v á ­ la s z to tt és á té r z e tt- á tg o n d o lt k ö z le n d ő k a z o k , a m e ly e k m é g is fö le m e lik e z t a k iá l­ lít á s t. . . S e r r e jó lesz a la p o s a n o d a fig y e l­ n i: g r a f ik u s m ű v é s z e tü n k u g y a n is — tö b ­ b e n m e g je g y e z té k m á r — a h a tv a n a s é v e k k ö z e p é ig -v é g é ig ta r t ó k iu g r ó ü te m ű fe jlő ­ d é s e u tá n az u tó b b i id ő b e n v a la h o g y k ö r ­ b e já r n i lá tsz ik . M ű v e lő i e lé r té k , v a g y m e g ­ k ö z e líte tté k a te c h n ik a i o p tim u m o t, á m b ir to k á t n e m ú g y h a s z n á ltá k k i, a h o g y a n le h e te tt v o ln a : v a la h o g y ú g y d o lg o z ta k , m in th a e g y ep o szo k te r e m té s é r e h iv a to tt k ö ltő c s a k b u k o lik u s p á s z to r i é n e k e k e t m e rn e é s a k a r n a z e n g e n i . . . Á m itt, a J ó ­ zsef A ttila M ű v e lő d é si K ö z p o n tb a n fe lv o ­ n u ló g r a f ik á k k ö z t m in th a f e lb o r u ln a ez a „ tr a d íc ió ” , e ltű n ik a le fo jto tts á g . A S a lg ó ta r já n i T a v a sz i T á r la t fe s té s z e ti a n y a g á n a k k ü lö n le g e s s é g é rő l: k itű n ő g r a ­ f ik u s a in k é r d e k e s é s é r d e m e s k é p e ir ő l m á r ta v a ly is e j te t tü n k szó t. M o s ta n i k o lle k c ió ­ j u k p e d ig a r r ó l g y ő z m eg , h o g y é p p e n n e m m é lta tla n u l: B a rcz i P á l H a z a i e m lé k -e é s L u k o v sz k i L ászló k é t k é p e jó s z ín v o n a lró l, k ö v e tk e z e te s m u n k á r ó l ta n ú s k o d ik . T e v é ­ kenységükkel ugyanúgy n y er a m agyar p ik tú r a — é s S zű k eb b p á t r i á j u k m ű v é s z e ­ te — , m in t a n n a k a k é t f ia t a l f e s tő n e k : N a g y E lő d n e k é s M é sz á ro s G é z á n a k a m u n k á lk o d á s á v a l, a k ik n e k a v á r o s b a n és a tá r l a to n v a ló s z e re p lé s e e g y f o r m á n n y e ­ re sé g , f o ly ta tn i é s k ib ő v íte n i v a ló tö r e k ­ v és. F ig y e le m r e m é ltó lé p é s t t e t t az e lm ú lt e s z te n d ő b e n L ó rá n t J á n o s is — é s e r e d m é ­ n y e it ö r ö m m e l r e g is z tr á lh a tju k a m o s ta n i k o lle k c ió já n . A n n á l in k á b b , m e r t n e m is o ly r é g e n m é g ú g y t ű n t : sz ín e s e d é s i k ís é r ­ le te , p a l e tt á já n a k g a z d a g o d á s a f e lo ld ja k é ­ p e in e k s z ik á r s z e rk e z e te s s é g é t, m e g fo s z tja m u n k á s s á g á t a ttó l az e r é n y tő l, a m e ly k a ­ r a k te r é n e k g e r in c é t je le n te tte . S z e re n c s é re , a z a g g o d a lo m a la p ta la n n a k b iz o n y u lt! A s z ín e k tő l L ó r á n t J á n o s fe s té s z e te ú j e r ő t k a p o tt, a n é lk ü l, h o g y fe l k e lle tt v o ln a a d ­ n ia ré g i e r é n y e it. V é g ü l: a z ip a rm ű v é s z e k rő l. J e le n lé tü k , b á r e z ú tta l k is e b b k o lle k c ió v a l s z e re p e ln e k a T a v a sz i T á r la to n , m in t a z e lm ú lt e s z te n ­ d ő b e n , v á lto z a tla n u l fo n to s : a v á r o s ip a r á ­ n a k k u l t ú r á j á t je lz i — é s in s p ir á lja , r e ­ m é ljü k — a m it e lé n k tá r n a k . T a k á c s G éz a és H a m z a E rz s é b e t ü v e g e i m u n k á s s á g u k e lm é ly ü lé s é rő l ta n ú s k o d n a k , H o r v á th S á n ­ d o r k e r á m ia r e li e f je p e d ig m é g így, v á z la t­ k é n t is m u ta tja — v é g le g e s v á lto z a ta é r e tt, j ól f u n g á ló m ű . M é sz á ro s E rz s é b e t g o b e ­ lin je in e k k r i t i k á j á t is jó l v é g e z te a zsü ri, a m ik o r Ü n n e p cím ű k o m p o z íc ió já t a fe ls z a b a d u lá s i p á ly á z a t k e r e té b e n d íja z ta — h isz d ö n té se , ezzel m in d e n k i e g y e té rth e t, e re d m é n y e s k ís é r le te k e t ju ta lm a z o tt. H o r v á th G y ö rg y 29 �Ám a c é lo k , é s d é d e lg e te tt á lm o k m é g k is fiú s a n sz e p lő s e k . S o k m é g a v é le tle n s z e rű s é g , a z „ a lk a lm i” m u n k a a b b a n , a m i v a n — ha az ö sszesség m a g á b a n h o rd o z z a is a m a r a d a n d ó v á n e m e s ítő p ro g ra m é rté k e it. A m ű v é s z e t f é s z e k r a k á s á t d ö n tő e n b e fo ly á s o lja a z a k ö zeg , a m i­ b e b e é p ü l; a h o l v á r a A g o b elin „szo lgá la tá b a n ” S zeren csésen s a lg ó ta rjá n i z o m á n c b ie n n á lé , s z a b a d té r i s z o b o rk iá llítá s , ta v a s z i tá r la t m a m á r m in d jo b b a n , o rsz á g o s je lle g e e red m én y ei c s o ló d n a k N ó g rá d h o z a f ő v á ro s b a n és az o rsz á g s ik e re s e n a k o n k ré ta n N á lu n k , a h o l a z ip a r, a n a g y ü z e m tá g u ló h a tá ra it, a z k a p ­ h e te tle n . A z ü v e g g y á ri m á s tá je g y s é g e ib e n m ű v é s z e k , a z ö n á lló a n s z a b ja m e g a g o n d o lk o z á s és ip a rm ű v é s z e t je le n lé te te rv e z ő m ű v é sz e k , a a lk o tó s z in te ro m h án y i ip a r m ű v é s z e k m in d n é lk ü lö z ­ k e ra m ik u s ­ je le n tő s e b b s z e re ­ p é t k e ll s z á m b a v e n n ü n k a m e g y e m ű v é s z e ti é le té n e k jö v ő jé t ille tő e n . a lk o tó k . M é sz á ro s E rz s é b e t ip a rm ű v é s z ez u tó b ­ b ia k k ö z ü l v aló . S a lg ó ta r já n b a n él és d o l­ g o zik , m e g y e i és o rsz á g o s k iá llítá s o k is­ m e r t a lk o tó ja , az ez év i fe ls z a b a d u lá s i p á ­ ly á z a t H e v e s m e g y e i n a g y d íja s a . M ű v é ­ sz e te e g y re n e s z á n s z á t íg é rő m ű f a jh o z k a p c s o ló d ik — a g o b e lin h e z , a z a z f a lk á r ­ p ith o z . A m íg a le é lt k o r o k a z o tth o n t o tth o ­ n o ssá te v ő f a lk á r p ito k a t a s ík m ű v é s z e t h a t á r t e r ü l e t é r e s z o ríto ttá k , a d d ig m a a te x tilm ű v é s z e t tö b b e t a k a r ; le ro m b o ln i a k o n z e r v a tív s z e m lé le te t, ú j f u n k c ió t te ­ r e m te n i a z á lta l, h o g y a m ű és k ö rn y e z e ­ te tá g u ló tö b b d im e n z ió ssá g a z d a g o d ik . A te x tille l s a já to s a n a la k ít o tt té r é lm é n y t e r ­ m é s z e te s e n n e m le h e t sz o b rá sz a t, d e f u n k ­ ció n é lk ü li a la k z a t se m . E n n e k tis z tá z á s a a m ű v é s z f e la d a ta . M é sz á ro s E rz sé b e t ily e n sz e m p o n tb ó l b iz ta tó ú to n j á r : fa lk á r p it ja i m e lle tt a z 1974-es T a v a sz i T á r ­ la to n „ F e h é r O sz lo p ” c ím m e l b e m u ta to tt t é r t e x til je m u ta tja a z t a k ís é rle te z ő k e d ­ v e t és te h e ts é g e t, a m i e d d ig i e re d m é n y e i u tá n a f ia ta l ip a rm ű v é s z e k r a n g o s so rá b a em eli. X — A g o b e lin a n y a g á n á l fo g v a ig e n k ö lts é g e s m ű f a j, e n n e k e lle n é re n a p ja in k ­ b a n ú j v irá g z á s n a k in d u lt; h o g y a n szo l­ g á lja , s z o lg á lh a tja a sz é le se b b tö m e g e k e t? — A z e m b e re k a m in d e n n a p i é le tb e n je le n le v ő tá r g y a k b a n a fu n k c ió m e lle tt a sz é p sé g e t, a fo rm a tis z ta s á g o t is k e re s ik . A z ip a rm ű v é s z e k á lta l a lk o to tt tá r g y a k (sok­ sz o r é le tfo n to s s á g ú h a s z n á la ti tá r g y a k ) a z ip a r i tö m e g g y á r tá s r é v é n n a p i sz ü k sé g le ­ lin je , a z A n g e r s - b e n ta lá lh a tó „ A p o k a lip ­ sz is” , a b ib lia je le n e te it á b r á z o lja , b izo ­ n y o s sz e lle m i s z ü k s é g le te t e lé g íte tt ki m á r, m e r t a sz em lélő le o lv a s h a tta ró la a b ib liá t. E b b ő l a p é ld á b ó l lá tn i, h o g y a g o b e lin k ö z ö s sé g e t is sz o lg á lt a tö r té n e l­ m i k o r o k f o ly a m á n , n e m v o lt m in d e n e s e tb e n k iz á ró la g o s m a g á n tu la jd o n . E sz­ té tik a i é r té k k e l b ír t, a sz éle s tö m e g e k e t g a z d a g íto tta . E g y -e g y k a te d r á lis tu la jd o ­ n á b a n k ö z k in c c s é v á lh a to tt a z a r a n y n á l is d r á g á b b g o b elin . N a p ja in k b a n a g o b e lin -m ű v é s z e t m eg­ ú ju lá s á t é ljü k . A z ú j é p ítő a n y a g o k n a g y sík f a lf e lü le te k lé tr e h o z á s á r a is a lk a lm a ­ s a k e g y ik -m á s ik k ö z é p ü le tn é l h a ta lm a s b e lm a g a ssá g o k , h o m o g é n f a lf e lü le te k jö n ­ n e k lé tr e . S b á r k a p n a k i tt - o t t iz g alm as, r u s z tik u s f a lb o r ítá s t, d e a z é p ü le tb e ls ő o tth o n o s a b b á , m e le g e b b é té te lé r e m é g n a p ­ ja in k é p íté s z e i is a te x tilt ta lá ljá k le g a l­ k a lm a s a b b n a k . E z e n b e lü l a g o b e lin ­ k á r p ito t, a m i te rm é s z e te s e n ugyanúgy tü k r ö z i, m e g je le n íti m a i m o d e rn v ilá g u n ­ k a t, m in t a z ő t m a g á b a fo g la ló é p ü le t. A m a e m b e ré h e z k e ll, h o g y sz ó ljo n , a kor n y e lv é n e k m e g fe le lő e n . T e h á t n e m a tá b ­ la k é p ig é n y é v e l m e g fe s te tt, f o to n a tu r á lis ré sz le te ssé g g e l te le tű z d e lt, k a r to n r ó l k é ­ sz ü lt te x tilm u n k á k eze k , m in t a z előző tö r té n e lm i k o r b a n , h a n e m a te x til a n y a g ­ je lle g é n e k m e g fe le lő , ö n á lló és ö n tö r v é n y ű m ű a lk o tá s o k — a h o l a te x til a d o m in á n s. — H o g y a n ta lá l h a tj a m e g a h e ly é t eg y k is v á r o s b a n e g y g o b e lin m ű v é sz . M i k e ll a h h o z , h o g y i t t jó l é re z z e m a g á t? N in c s-e r a k o tt k é p e k és a k é s z g o b e lin e k . F o n a ­ la k tá r o lá s á r a sin c s m e g fe le lő h ely em , n e m h o g y n y u g o d t a lk o tó m u n k á ra . É v ek ó ta s z e r e tn é k n a g y o b b m é r e tű szövőszé­ k e t, m e ly e t a la k á s k is m é r e te f o ly tá n el­ h e ly e z n i n e m tu d o k. E d d ig le s z ő tt m u n ­ k á im s a já t a n y a g i fe d e z e tte l tö r té n te k , h a v á s á r o lta k tő le m o ly k o r-o ly k o r, az k iá llí­ tá s ró l tö r té n t. B á r m e g b íz á s ra tö b b sz ö r k a p ta m íg é re te t, e g y ik se m re a liz á ló d o tt. Ü js á g h ird e té s b e n o lv a s ta m , h o g y a z eg yik íg é r e t t á r g y a (a n a g y m é r e tű m o d e rn te x ­ til fa lik é p ) m á r n e m a k tu á lis , m ással k é s z ítte tté k el. E z h o ssz ú id ő ó ta a m e g y é ­ b e n le v ő e g y e tle n m u r á lis te x til-m e g b íz á s v o lt. E m b e ri és m ű v é sz i s z e m p o n tb ó l is leg ­ f o n to s a b b n a k a z t ta r to m , h o g y n y ito tt tu d ja k m a r a d n i a v ilá g ra . Íg y le h e t csak v a la m i ú ja t, k o r s z e r ű t lé tre h o z n i, hogy ö n álló , s a já t s tílu s s á a la k u ljo n , a m iv e l a g o b e lin n y e lv é n k ö z ö lh e te m g o n d o la ta i­ m a t. M e g k e ll is m e r n e m (le h e tő le g n e m ­ csak re p r o d u k c ió u tá n ) m in d e n le g jo b ­ b a t, a m it e b b e n a m ű f a jb a n c s in á lta k . E r­ r e a k k o r is s z ü k s é g e m le n n e , h a n e m egy k is v á ro s b a n é ln é k . M a ra d a n d ó é lm é n y v o lt sz á m o m ra p é ld á u l P á riz s , a clu n y -i m ú z e u m , a le g u tó b b i la u s a n n e -i te x til­ b ie n n á lé , d e a sv á jc i L a S a r r a z b a n lá to tt le n g y e l r e p r e z e n ta tív te x tilk iá llítá s is. A z p e d ig c sa k te rm é s z e te s , h o g y a h az ai „ a n y a g o t” ( b e le é rtv e a le g ú ja b b a k a t is) ism e re m . A g o b e lin te rv e k e g y ré sz e te rm é s z e te ­ s e n v a ló b a n c sa k te r v m a ra d . E z e lk e r ü l­ h e te tle n , m e r t se m elég id ő v e l, se m ele­ t e t e lé g íte n e k k i. D e az ip a rm ű v é s z e tn e k az o rsz á g o s v é r k e rin g é s b ő l k ire k e s z tv e ? H o g y a n á ll ö ssze e g y é le tm ű , h a c s a k te r ­ v a n o ly a n á g a is, a m e ly v e k b e n m a r a d ? K e r e s i-e a z o k a t a z ú j, ol­ a h h o z , h o g y m in d e n te r v é t v ég ső f o rm á ­ csó b b a n y a g o k a t, m é ly e k b a n r e a liz á lh a s s a . H isz e k a b b a n , h o g y id ő ­ e ltá v o lo d o tt m in d e n n a p i é le t k ö z v e tle n a lé ts z ü k s é g le ­ te itő l és eg y s z in tr e e m e lk e d e tt a képző- m ű v é s z e tte l. Ily e n tö b b e k k ö z ö tt a g o b e ­ lin . 30 lá ttá n e g y b iz o n y o s t á j ­ a m ű v é s z e ti é le t a d e k v á t tü k r e a d o tt tá r s a d a lm i, g a z d a s á g i s z itu á c ió n a k . ző -) m ű v é s z e t n ó g r á d i k a r a k t e r e . A fe s té s z e t, s z o b rá s z a t, g r a f ik a r a n ­ é le tm ó d is s z á m o n t a r t o t t le h e t) a z á lta lá n o s tá r s a d a l­ V iz s g á la t tá r g y á v á k e ll t e h á t te n n i, m it k ív á n e g y s é g ; m ik é n t le g y e n fo ly tá n e g y re lá tv á n y o s a b b a n b o m lik k i a (m a m é g e ls ő s o rb a n k é p ­ g o s, o rs z á g o s a n nem m e n e k ü ln ie k e ll). a la k u l a m e g y e m ű v é s z e ti é le te , p e z s g ő s o k r é tű s é ­ g e m o s t a la k u l ig a z á n , A le h e t (v a g y m i tu d a tf o r m á lá s n a k , a h o l ig a z á n te r m é s z e te s o tth o n r a ta lá lh a t (v a g y h o z z á f é r h e tő b ­ b é se g ítik a m e g s z ü le tő m ű v e k e t? — A m űvészi m u n k á m b a n n ag y fék e­ ző e rő a m e g fe le lő m ű te r e m h iá n y a . S a j­ A k ö z é p k o r b a n a k a s té ly o k f a la it d ísz í­ n os, h é t é v u t á n is k is m é r e tű , k é ts z o b á s t e t t e és — v é d e tt a h id e g tő l. A v ilá g le g ­ la k á s u n k eg y ré s z e „ m ű te r e m ”, a h o l szö­ ré g e b b i és m é r e te ib e n is le n y ű g ö z ő g o b e ­ v ő sz é k e m m e lle tt o tt á lln a k az e g y m á s ra g e n d ő p é n z z e l n e m re n d e lk e z ik a m ű v ész v el m é g is ö ssz eá ll e g y n a g y o b b a n y a g . Ha n e m h in n é m , h á t v a la m i m á s t c s in á ln é k . K e re s e m a z o k a t a z a n y a g o k a t, o lc só b b a k és a m e ly e k k e l am ely e k g o n d o la ta im a t k i tu d o m fe je z n i. C zinke F eren c �B O R B Á S T IB O R : C Z IN D E R A N T A L : M A M A G A R C IA L O R C A C Z IN D E R A N T A L : V E R O N IK A �� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Palócföld - irodalmi, művészeti, közéleti folyóirat Creator An entity primarily responsible for making the resource A Palócföld szerkesztősége Source A related resource from which the described resource is derived ISSN 0555-8867 Rights Information about rights held in and over the resource Balassi Bálint Megyei Könyvtár Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf Language A language of the resource HUN Type The nature or genre of the resource Folyóirat Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 0555-8867 Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Text Any textual data included in the document https://dkvt.bbmk.hu/pf/640702e6b11d86d832a7ca60c50e9132.pdf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource A folyóiratot alapította : Nógrád Megyei Önkormányzat Közgyűlése Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant Nógrád megye Creator An entity primarily responsible for making the resource Palócföld szerkesztősége Végh Miklós Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 0555-8867 Language A language of the resource hun Publisher An entity responsible for making the resource available Balassi Bálint Megyei Könyvtár Rights Information about rights held in and over the resource Balassi Bálint Megyei Könyvtár Subject The topic of the resource Irodalom Művészet Közélet Társadalompolitika Title A name given to the resource Palócföld - 1975/3. szám Type The nature or genre of the resource folyóirat 1975 folyóirat Irodalom Közélet Művészet Nógrád megye Társadalompolitika