https://digitaliskonyvtar.bbmk.hu/palocfold/files/original/b8351ecd7a9cdfa3d160c9d4c3d1ddac.pdf 345091143e5f45c1aa6a179c91d19b02 PDF Text Text RODALMI, MŰVÉSZETI, MŰVELŐDÉSI F0LYÓlRAIT* 1968. �P ALÓCF Ö LD IRODALMI, MŰVÉSZETI, MŰVELŐDÉSÜGYI FOLYÓIRAT II. évfolyom 2. szám 1968. TARTALOM J o b b á g y K á ro ly : Z s á k m á n y 3 V ih a r B é la : L íra i s é ta eg y g y e rm e k k o r k ö rü l 13 V id o r M ik ló s: A h ív á s 16 V á rsz e g i G y ö rg y : D o b szó ló 17 T ó th E le m é r: P á s z tó ia k 23 P o lg á r I s tv á n : V ag y m in d e n t, v a g y s e m m it 23 V a rg a R u d o lf: E lk e rg e te m , K ö v e tte m a s z e re n c s é m e t 24 ÉLETÜNK V o n sik G y u la : G o n d o la to k a z ú j g a z d a sá g i m e c h a n iz m u s é s a k u ltu r á lis fe jlő d é s v is z o n y á n a k n é h á n y k é rd é s é rő l 25 M ó n a G y u la : É rd e k és ö sz tö n z é s 35 B a lo g h S á n d o r: A m a g y a r n é p i d e m o k rá c ia k é rd é s e i a m a r x is ta tö r té n e ti ir o d a lo m b a n 40 HAGYOMÁNY K o v á c s J á n o s — P ra z n o v s z k y M ih á ly : S a lg ó ta rjá n i k o m m u n is ta rö p ir a to k 1930-ból S z a lá n c z a y G y ö rg y : V itá k K o m já th y ró l 53 63 KÖRKÉP S z a b ó L ő rin c : A k ö lté s z e t d ic s é re te (P a k u Im re ) 66 �K é t sz o c io g rá fia i k ö te trő l (D an y i G á b o r) A s z o v je t iro d a lo m fé l é v sz á z a d a (C so n g rá d y B éla) K ö ltő ta lá lk o z ó B u d a p e s te n (F á b ri G y ö rg y n é ) 68 73 75 Ú j le h e tő sé g e k a m e g y e h e ly tö rté n e tíró i ré s z é re (S c h n e id e r M iklós) A IV. É sz a k -m a g y a ro rs z á g i K é p z ő m ű v é sz e ti K iá llítá s (A ra d i N ó ra) 76 79 R E P R O D U K C IÓ K V á lo g a tá s a IV. É sz a k -m a g y a ro rs z á g i K é p z ő m ű v é sz e ti K iá llítá s a n y a g á b ó l: C ím o ld a lo n : K ris tó f C e c ília : K á n o n M ű m e llé k le t L ó rá n t J á n o s (12, 15. 1.), R a d ic s Is tv á n (34. 1.) A fo tó k a t V e re s M ih á ly és K o v ács F e re n c k é sz íte tte PA LÓ CFÖ LD Iro d a lm i, m ű v é sz e ti, m ű v e lő d é si fo ly ó ira t A N ó g rá d m eg y ei T a n á c s VB. M ű v e lő d é sü g y i O s z tá ly á n a k la p ja M e g je le n ik n e g y e d é v e n k é n t S Z E R K E S Z T Ő B IZ O T T S Á G C su k ly L ászló , C z in k e F e re n c , E rd ő s Is tv á n , G o rd o s Já n o s , K e re k e s L á sz ló F e le lő s sz e rk e sz tő : K o jn o k N á n d o r S z e rk e s z tő ség: S a lg ó ta rjá n , M egyei K ö n y v tá r K IA D JA a N ó g rá d m eg y ei L a p k ia d ó V á lla la t F e le lő s k ia d ó : V id a E d it T e rje s z ti a M a g y a r P o sta E lő fiz e th e tő a p o s ta h iv a ta lo k b a n E gyes sz á m á r a : 5,— F t IN D E X : 25708 �JOBBÁGY KÁROLY Zsákmá ny I. N em a p r ó , p rü s z k ö lő lovon s n e m tö r te tő , lá n d z s á s s e r e g g e l, — m a g a m m e n te m c s a k . V o n a to m d ö c ö g ö tt h a v a s tá ja k o n k é t h o ssz ú n a p o t, e s t e — re g g e l. Ez a v id ék , a z e m b e r e k is m e rő s ö k m in d , k öztük é lte m , is m e re m fé le lm e ik e t, ö rö m ü k e t. S e k o r a - té lb e n (n o v e m b e r volt) m íg to p o r o g ta k e g y -e g y e lfu tó á llo m á s o n , ú g y é re z te m , h o g y m in d ro k o n , kik közt kell is m é t h o g y fo ro g ja k . E ln y ű tt v á le n k ik , m e g v ise lt, m e g fo lto z o tt v a tta k a b á to k . . . — Ó , f o g s á g h o ssz ú é v e i! — e g y s z e r re ú g y e m lé k sz e m rá to k , s ú g y ö le ln é m m in d : „MAMKA, HY! KAK BbI ЖlUBETE?" — kérdezgetném, s ü lt k ru m p lit e n n é n k m e le g e n , fo rró t e á t s z ü r c s ö ln é n k m ellé. II. MOSZKVAI Te nem c sa k v á ro s v ag y , a h o v á f á r a d t v o n a to k f u tn a k b e m e g p ih e n n i s h á tu k ró l n a p o n t a f é l ­ m illió e m b e r k á s z á ló d ik le c s o m a g o k k a l, o tth o n i ü z e n e tte l, c só k k a l s v o lt illa to k k a l m e g r a k o d v a é s e g y m á s ik félm illió f o g la lja el h e ly ü k e t a z ö ld r e fe s te tt, d é rv e rt e v a g o n b a n , a z e m e le te s h ó sz ín á g y a k o n , s z e m ü k b e n m é g a z u tc á k k a v a r g á s a , a 3 �K rem l m e g k ö v ü lt é v s z á z a d a i, L en in ró z s a sz ín fé n y b e n ú sz ó f e n s é g e s e n f é l e lm e te s v ia s z -a rc a , a h ó k ö p p e n y e s s z o b ro k c s a p a t a , a G U M f o r g a t a g a ; k e z ü k b e n m é g e g y c s o m a g o lt fa g y la lt s in d u l a sz e re lv é n y ir d a tla n tá v o ls á g o k r a . . . á m d e Te n e m c s a k h iv a ta lo k , m in isztériu m o k , e g y e te m e k , M .V . D. s g y á r a k g y ű jtő h e ly e v ag y . Te n em c s a k m ű e m lé k e k fö ld h ö z s z ö g e z ő g y ö n y ö rű s é g e , m e g ö lh e te tle n m ú lt s z á z a d o k o n p e rz s e lő e n r e á n k le h e lő s z é p s é g f o r g a t a g a . . . N em . n e m c s a k ez. Te 4 tú l �REPULÉS A n e k i­ ló d u lt behem ót r e p ü lő g é p h á t á r a ü lte m . V ig y en a té lb ő l! M e g f a g y o k ‖ H iá b a izzo k fe lh e v ü lte n , m in d ig lo b o g v a , c s u p a tű z e lé g v e m in d e n lá t o m á s b a n . M e le g re v á g y o m . D é lre űz so rso m , h á t. . . in d u lju n k b a r á to m ! F e lre p ü lü n k . Én n é z e m a z a la t ta m el sik ló v ilá g o t. A m o tt a v á ro s g y á rso ra . a z ­ t á n c s a k kis f a h á z a t lá to k . F é ló rá k o n á t h ó m e z ő k , m a jd fo lto k s n a g y víz h ö m p ö ly ö g , a C im lja n sz k i t e n g e r fö lö tt s z á llu n k és m ár s ö té t az é g . E g y szer c s a k fe ln y u jtja kezét a K au k ázu s egy h a v a s c s ú c s a , v a g y c s u p á n in t e g e t? Ü d v ö z le t ez, k e n d ő h e ly e tt? A la t­ tu n k la n g y o s ő sz. V irá g é s lo m b a f á n : Jerev án ! METAKSZE S z é p ö rm é n y a ss z o n y , é p p ő f o g a d o t t. F e k e te h a jú , v a d te k in te tű . Elém k ü ld te ez a fö ld „ k ó s to ló b a ″ , d e s a j n o s c s a k n e m k ó sto lta m b e le . M o n d ta , k ö te te je l e n t m e g m á r k e ttő , (o ro sz u l is) d e é n c s a k le g y in te tte m , m e rt m á r tu d o m , h o g y ez n e m te s z s o k a t. É n e k e lt ré g i ö rm é n y d a l o k a t é s m u ta tta h a z á j á t b ü sz k é lk e d v e , G a r n it. . . s á lltu n k v én k u p o lá k a la t t. T isztv iselő a S z ö v e ts é g b e n . „ Jó n ő ” g o n d o lta m s b izo n y a lig t ö b b e t e n n é l. 5 �A z tá n itth o n , a m ik o r „ b e c s ü l e tb ő l” ig é r e t k é n t a v e rs é t fo r d íto tta m , (a b ú c s ú z á s p e r c é b e n a d t a á t ) f e lp a r á z s lo tt a h o lt, h id e g p a p ír la p , lá tta m tö ré k e n y te s t e v o n a lá t. D e h isz e z k ö ltő ! Z e n g ő , c s u p a szín . — Ki v a g y t e ? k é rd e z te m ö n m a g a m b a n . M é rt n e m m o n d ­ t a d , h o g y ig a z á n k ö ltő v a g y ? $ a z ó ta g y a k ra n , h a rá g o n d o lo k , lá to m a z a u t ó u tá n in te g e tn i, s é rz e m , h o g y a s o k e z e r k ilo m é te r tá v o ls á g k ö ztü n k , m in t k ife sz ü lt h ú r, h e ly e tte m in d ig , R óla é n e k e l. METAKSZE Csupa nagybetűvel S z e re ts z ? H á t a k k o r mi a c s o d á tó l v a g y u n k e g y m á s tó l o ly a n tá v o l? L ev elet írsz, v á g y a im m e g a lá z o d . Ám n e m fé rc e li ö s s z e a z t to ll, m it ö s s z e té p té l e g y s z e r v a la h o l. R e m é n y e id n e k ö tö zd jó sz iv e m h e z . N em v a g y o k a z a n ő — h a b á r m e g é r tő , c s e n d e s — ki e ltű r n é o rs z á g -v ilá g e lő tt, h o g y „ m á s o d á l l á s b a n ” sz e re tik ő t. É le te m b e n , sz e re lm e m d ú s , te r íte tt a s z t a lá n é n m á r s o h a m o rz sá k k a l b e n e m é re m . E lm ú ltak m e g c s a lt, b o lo n d n a p ja im , m ikor é r te d tü z e lt, m á s n a k oly „ h i d e g ” v é re m . K e se rv e t p r ó b á l t szivem b ö lc s, n e h é z s n e m r a b o l h a t m e g se n k i n a p fé n y m e lle tt. Írá s s a l k e n n é d a s e b e k h e g é t, m it n e m m á s ü tö tt ra jta m , - a s z e re lm e d . K é p m u ta tó ! B e c é z e l h a n g o s a n , lá n g o ló s u t to g á s s a l c s a k h o g y h ig y je k n e k e d s a jtó m z á r á t k in y issa m . S z e sz é ly e se n k ite tt p o n t s o r o d is mi m á s t v a ll? A k á r lé p te d n y o m a , b e n n e m v o n u ln a k h o s s z a n . S z e d d ö ss z e h a z u g , s z e re lm e s ig é id , s z e d d ro ssz h e ly re te t t p o n to s v e s s z ő id e t. S e m m i közös k ö z tü n k m á r n e m le h e t. M e g tö rte d so rso m , h ite tle n s é g rém ít. S z e re lm e d n y elv e n e m k é p e s m a m á r le n y ű g ö z n i, n in c s tis z te s n y elvt a n e rr e . 6 �N e m e rje h á t z a v a rn i f é n y s u g á r — e n g e m le v e le d a l j a s tö r e d e lm e . L eh et, lá tsz b e n n e m m é g ra b o ln i-v a ló t, s n em h a g y n á l m á s t ö rü ln i k in c s e im n e k . V e s z te s é g tő l d ú s é r z é s te n g e r v ag y o k , f é k e z h e te tle n , fo ly to n z a k la to tt, s m a g a m b a re jte m , mim v a n , m in d e k in c se t. A k ite tt p o n to k k ö z tü n k á llja n a k , s n e m e s íts é k m e g a z t, m it b e n n e m m űvel a v á ra k o z á s , s h o g y h a jó a n a p , szívem új o ld a l á n , so rso m k ö n y v é b e n , új, b e c s ü le te s s z e re lm e m n e v é t le írh a s s a m ö rö k re , v ita n é lk ü l, ö rm é n y ü l, c s u p a n y a g y b e tű v e l. MORISZ POCHISVILI Az a r a n y g y a p jú fö ld je — G rú z ia . Tbiliszi la n g y o s u tc á in b o ly o n g ta m , m in t e g y t á ­ voli, kis o rs z á g fia , m elyről se n k i se m tu d j a itt, h o g y ho l v a n . — g o n d o lta m , d e c s a k k im o n d ta m , h o g y h o n n a n jö tte m , h o g y m a g y a r é s k ö ltő v a g y o k , b a jú s z o s s z á ja k c s ó k o lg a tta k n y o m b a n é s á tö le lte k b a r á t i k a ro k . Egy g rú z költő te s tv é rü l f o g a d o tt, a n y já h o z vitt el, friss h in k á lit e ttü n k . H a t a m a d a volt, h o s s z a n m é lta to tt, a z ó rá k s z in te v á g ta t ta k fe le ttü n k . N em c s a k ír, — f e s t é s re z e t d o m b o rít, — k a p ta m tő le e g y a p r ó R u sz ta v e lit. M e g m u ta tta h a z á j a tá j a it , ré g i ö r e g k o lo s to ro k b a elv itt. . . D e sz o m o rú , h o g y v a n e g y jó b a r á to m , S a z é le t b e n t ö b b é m á r s o s e lá to m . MORISZ POCHISVILI Visszaadták V is s z a a d tá k a z ig a z á t, d e a re m é n y s é g c s a k n e m p irk a d . R e m e g a szív, re m e g a lá b , m íg sz o k o tt ú tjá n h a z a b a l la g . V is s z a a d tá k a f e d e le t, a h á z a t, k e rte t, r é g e n - lá t o tt a s z t a lá t , — m tg a h ű e b e t, a fé lv a k h á z ő rz ő b a r á t o t. . . 7 �m in d e n t, a m it c s a k itth a g y o tt, m ikor elv itték , a k k o r é jje l. S zö rn y ű á lo m m á r a z a m u lt, fe d v e a sz ig o r fü g g ö n y é v e l. Új é le t é b e n é lv e m a tű n ő d h e t : - T iszta! M é ltó a p j a n e v é re . . . Ám, d e lesz, ki a tű n t é v e t, á lm o t v is s z a a d ja ? B ú c sú z ó v e n d é g e k m ö g ö tt a jt ó t z á r, m o sd ik , — Ú jra o tth o n ! S z a b a d a z ú t! D e lesz e r ő ? Lesz! C s a k a z ig a z s á g m a r a d jo n ! AZ OSZÉT KAJTUKOV „ H íd , h u llá m , k a r d . . . " a k ö zö s s z a v a in k a t e m le g e ti, hisz rokonok v a g y u n k . O s z é ­ te k é s m a g y a ro k . R á m k a c s in g a t. Kis n é p e k , e g y a z ö rö m ü n k , b a ju n k . H ó n a a l a t t so k d o lg o z a tfü z e tte l ( ta n á r , a k á r é n ) v e rs e k e t sz a v a l. P e tő fit fo rd ít, s in d u l m in d e n r e g g e l a z i s k o l á b a . . . H ja , a h iv a ta l! S z e m ü v e g e s , so v á n y é s c s u p a lélek . B a rá to m ! El h o g y a n is fe le d n é le k ? GEORGIJ KAJTUKOV A patak és a tenger R o h a n d ö rö g v e , z ú g v a le. S z ik lá k a t g ö r g e t e r e je . „ S z é tz ú z o k m in d e n t, a m i v a n . N in c s n á la m e r ő s e b b f o l y a m .. Ám a te n g e r n é l m á r a lig fo d ro z s n e m lá tja h a b ja i t D e az, h a e rő s , c s a k a z é r t: — sz ítta p a ta k o k e r e jé t. 8 �A ROSZTOVI DANIIL DOLINSZKIJ H ú sz é v e s volt, kis, f ia ta l p iló ta , m ikor n á lu n k já r t (e g y s z e r le z u h a n t). N em t a l á l ­ k o z o tt m a g y a r ra l a z ó ta . S ki tu d j a , m ik o r fö lö ttü n k s u h a n t , é n v o lta m é p p a r á d i ó ­ k ö z p o n tb a n , a b e m é r t c é lp o n t k ö z e p é n a l a n t . . . - F e ln e v e te tt, m ikor e z t n ék i m o n d ta m . „Ez a z é le t ! " é s v á lá m ra ü tö tt. V e rs e t k é rt tő le m , h o g y fo r d íts a n vo m ­ b a n , é n m e g ő t b u jta m e g é s z d é le lő tt. A h e ty k e e m b e r — fu r c s a k o rtü n e t —, a v e rs b e n fin o m , sz e líd líra le tt: DANIIL DOLINSZKIJ Mikor az éjben . . . M ik o r a z é jb e n b ú s u lo k m a g a m , a m in d e n s é g is b á n a t b a z u h a n ! Folyók z o k o g n a k . Egy se m a lh a tik . Én h á n y k ó d o m , b á n a tt ó l — b á n a ti g . Ó c e á n , te n g e r j a j g a t v a la h o l. Én p a r t v a g y o k s k ín - d a g á ly o stro m o l. L e h a jto tt fe jű e r d ő k . . . S m in t a lo m b , a sz ó is őszi, c s ü g g e d t é s b o ro n g . Ő szi sz a v a k k a l m it k e z d je k u g y a n ? K im o n d ja m ő k e t? M e g s é rtik t a l á n a z t, a k i g o n d o m m e g o s z tja v e le m , n e m c s a k ö rö m b e n o szto zik v e le m . E m b e re k v a g y u n k , M in t fű z fá k la s s ú , h u llt á g u k v á g y ó n Em b e re k v a g y u n k . á m s e b e k k e l te le . b ú s foly ó k fe le tt tá v o l r é tre n éz. E zért oly n e h é z . M a g a m b a n ü lv e ú g y tű n ik , h o g y é n id ő b e n , lé tb e n e g y e d ü li lény v a g y o k .. . Kinn h o lt é jt t a r t rin g v a a z á g . M a g a m v a g y o k .. . És b ú s u l a V ilá g . ARSAK TER MARKARJAN - UGYANITT Ő a r r a s z ü le te tt n e g y v e n e g y b e n , h o g y m íg f e le tte k ig y u lla d t a z é g , e n n e k fé n y é ­ n y é n é l m in d e n t j o b b a n lá s s o n : a vo lt v e z é re k szö rn y ű p ú p ja it, sz o b ro k d ö n té s é t, v á ro s n é v c s e r é k e t. . . s n e h ig y je n m á r v a k o n , a k á r a z a p j a , új, friss fo rm á k ra 9 �m e re s s z e sz e m é t s is te n e k n é lk ü l é s m a g á n y o s a n ta n u ljo n é ln i, új e m b e r h e z m é l­ tó n . Ez a z o ro s z b a o jto tt f ü r g e ö rm é n y ( d e sz o m o rú , m á r c s a k o ro sz u l ír) c s u p a id e g , iz g alo m m in d e n ú jt ó l, a m e g ú ju ló sz o v je t líra ő. N ek em a d t a a z a p r ó g o ly ó s to llá t. J e lk é p ? ( Z s e b e m b e n h o rd o m , m á r n e m ir.) T alán. v a l a mit á t a d o tt a z if jú s á g b ó l. s k ísér s z ü n t e l e n . ARSAK TER MARKARJAN Futbal-világ F e lb ő g a tá j a D o n m ö g ö tt, - s t a d io n o k lé g h u z a ta — e g y sz ú n y o g fü tty e n t, b író le tt. E lh a llg a t m in d e n . N in c s v ita. H á ro m c s a p a t m érk ő zik itt: A R e g g e l; D é l; s a z É jszak a . In g y e n é s sz ó ra k o z v a így é le k , n in c s e n e k titk a im . C s a k a n é z ő té r v áltozik, sz á z év — s e g y fé lid ő m e g in t, F én y t nyel a fű. N o m é g ! N o m é g ! S ö té t p o sz tó a d é li é g , s k ese ly ű c s a p le, m in t J a s in . No nem la b d á r a ám ! — Egy h ö r c s ö g r e c s u p á n . A KIJEVI OLESZ LUNIJ D e n e h é z volt a zsá k K ijev b en . V á lla m m e g r o g g y a n t, a m ik o r rá te tté k , s v ittem re n d ü le tle n , h a é p p e n rá m k e rü lt a so r.. . H ú sz é v e , Ú ris te n ! H ú sz év e.. . A k a rta m , s ú jra itt v ag y o k . K ö rü ln ézek . — H a e lé m lé p n e , a k i a k k o r m e g p o f o z o tt? C s u d á lk o z ­ n a a „ b iz o tts á g o n ” s a fé n y e s a u tó n , a m i v ár. T a lá n m a is m e s te r, m in t r é g e n , s rám n em is e m lé k e z n e m á r. É p p e n a k k o r tá jt s z ü le te tt ez a fia ta l u k rá n kö ltő , le lk e s fo rd ító , a k in e k m it se m sz á m ít fél e m b e r ö ltő . F e lle lt b a r á t k é n t v e z e te tt S e v c s e n k ó h o z — a h á z a á ll m é g , kis, s z ű k r e s z a b o tt é p ü le t, ú g y m u to g a tta m e g h a t o tt a n , h a n g j á b a n ö rö m s s z e r e te t, a k á r e m é lta tó s o r o k b a n . 10 �OLESZ LUNIJ A megmaradt töltény M e lle tte d tö lté n y h ü v e ly e k , e lé g e d e tte k , ü re s e k , rö v id e se n m in d f ö ld d é v á ln a k . D e k ö z tü n k te , te k ilö v etlen , b o ld o g t a la n v a g y e g y m a g a d , m e rt s z a la g b a - f ű z v e n e m ra g y o g tá l, n e m k ü ld te k tö lté n y to v á b b ító k h ű v ö s to r k o la tb a . V elü k lám , e m b e r e k e t ö lte k , g o ly ó ik h u llá k b a n n y u g o sz n a k , - c s a k t é g e d h u rc o lt m in d e n fro n to n á t lu s ta k a to n á d a p r ó k e n y é rm o rz sá k k a l e g y ü tt e lfo sz lo tt k ö p p e n y e z s e b é b e n . N e k e d c s a k e g y p e rc k e lle tt v o ln a tö l té n y t á s k á b a n m o c o ro g n i, c s u p á n e g y p e rc n e k tö r e d é k e jól c é lr a e m e lt p u s k a c s ő b e n , s m a g a d tó l f e l r o b b a n t á l v o ln a p a r a n c s o t te lje s íte n i. D e íg y h á n y ó d s z a fö ld b e n tiz e n n y o lc é v e m ár, p u ff a d t, m á lló m a d á r . E lé g e d e tle n v ag y , u g y -e ? S a jn á lo d , h o g y n e m re jtő z ö l e m b e r k o p o n y á b a n , o ly a n é b a n , ki él, ki szül. T izen n y o lc é v e fek sz e l így c s u p á n a fö ld f e jé b e n . S h id d el, a h o g y e kín ő rö l m e g , Ú gy fá js z te is a n é m a fö ld n e k . 11 �III. A HATÁRON V an ö n n é l n e tá n v a la m i v á m k ö te le s á r ú ? A k é rd é s m e g le p . M it kell b e v a lla n i? K önyvek — m u ta to m . C s a k le g y in t é s to v á b b m egy. K in csek ! — m o so ly o g . — V ih eti! Én c s a k rá le h e lte m s é le tr e kelve m in d ra g y o g ez a z é n r e jte tt é d e s te rh e m . B a rá to k . K arju k á tö le l. Így v o n u lu n k n y e lv e t c s e ré lv e — m íg küzd e fö ld ré m e iv e l — m e rt a v ers m a g a s b a ível — csen d b en a z e m b e r e k sz ív é b e . 12 �VIHAR BÉLA Lírai séta egy gyermekkor körül Csillagos ég a Malom utca fölött A h o g y fe h é r in g b e n k ilé p te m a n y á r i é js z a k á b a , e lő s z ö r k e r t ü n k r e t a p a d t te k in ­ te te m . A sö té tsé g ig é z e te á lta l e lb ű v ö lt re jté ly e s lá tv á n y t á r u lt e lé m : a b ó b itá s k u k o r ica s z á r a k ü te m e s e n le n g ő k ü lö n ö s tá n c a . A csen d , m in t éles k a r d su h o g o tt a z a k á c fá k á rn y a i k ö zö tt, s a k ú t p e re m é n . A fű, a v irá g á g y a p a ta k z ó fé n y e z ü s t z á ­ p o rá b a n fü r d ö tt, a h á z fa l m ö g ö tti k ö csö g k it á to t t sz á ja , m in th a k iá ltá s r a n y ílo tt v o ln a. T á v o l,a K á p rá s h e g y c sú c sá n eg y v o n a g ló fe lh ő fü s tö lg ö tt. S m in d e z t á tív e lte k u p o la s z e rű en a z é g b o lto z a t k ris tá ly k é k c s a rn o k a m illió n y i p a tto g ó , sz ik rá z ó c silla g ­ se reg év el. N em , m illió szem te k in te tt a m a g a s sá g b ó l re á m . a n y o lc év e s g y e rm e k re , s h a k ö ltő v a g y o k , ta lá n e je le n e t tito k z a to s szép ség e a v a to tt azzá, és sz ív e m re b ízta, h o g y m a jd a v ilá g ró l é n e k e lje k e g y szer, s e n n e k a z é jn e k k o z m ik u s ü z e n e té t p r ó b á lja m to lm á c s o ln i, k ö lte m é n y e k v á lto z a tá n k e re s z tü l, e g y eg ész é le te n á t, a m íg c sa k a jk a m o n k i n e m , h ű l a d al. Az elsüllyedt évtizedekből A lig te n y é r n y i h e ly e n m e n n y i e lle n té t s z a b d a lta k ü lö n b ö z ő tá b o r b a e k ö zség h a jd a n i la k ó it. A sz á z a d első é v tiz e d e ib e n eg y k ic s in y íte tt fe re n c jó z se fi M a g y a ro rsz á g la p u lt m e g itt, e b b e n a z Ip o ly m e n ti te le p ü lé s b e n . Ö rz s e n é n i, a v a k k o ld u s ­ a sszo n y a z irg a lm a s S z ű z A n y a n e v é b e n k ö n y ö rg ö tt a te m p lo m lé p c s ő n k ra jc á ro s a la ­ m iz s n á é rt. Ő a le g e le s e tte b b e k e t k é p v is e lte . F ö ld e s ú ri b ir to k o k v é g e lá th a ta tla n k ir á ly s á g a k íg y ó z o tt h e g y re fel, v ö lg y b e le. E g y é b irá n t szív ó s k ü z d e le m fo ly t a m in ­ d e n n a p i k e n y é ré r t. A p o rb a e s e tt f a la to t ősi tis z te le tte l m e g c só k o ltu k . K in e k -k in e k a z ö ltö zék érő l, m in t v a la m in ő e g y e n ru h á r ó l m e g le h e te tt á lla p íta n i, h o g y m e ly ik o sz tá ly h o z ta rto z ik . L á to m a ro k o k ó ra g y o g á s ú p a lo tá t, k é k lő c ím e ré v e l, a h o v á tilo s v o lt b e lé p n i a k á r k i fiá n a k . N a g y u ra k tito k z a to s é le te z a jlo tt le b e n n e , a m e ly rő l a g y e rm e k i k é p z e le t m e s e b e li v ilá g o t sz ő tt. A k i o d a ta rto z o tt, a z t fe u d á lis h ű ség g el, ille tt m e g sü v e g e ln i ö re g n e k , fia ta ln a k . L á to m A ssisi S z e n t F e re n c to n z u rá s szo lg á ló it, a h o g y s a r u b a n lib b e n n e k a k o lo s to r felé. L á to m a b u ja v á r k e r t b a lla d á s h o m á ly á t, a h o l a N ag y ság o s F e je d e le m b íb o r s á to r b a n sz é k e lt, a v ir ító lo m b k o ro n á k a t, a la n k á s ö sv én y v íz isz e k fű it, m é la tö rp é i b o h ó m o z d u la ta it, a tö rö k k o r lo v a s ja n ic s á r ja it idéző to ro n y m a ra d v á n y o k a t, a z é le s z tő t sz e le te lő v id á m S tr a s s z e r b á c sit, a k ö n y v k e re s k e d é s c sa lo g a tó k ir a k a tá b a n a ta r k a - b a r k a k é p e s k ö n y v e k e t és ó lo m k a to n á k a t. R im ó ci lá n y o k p iro s c siz m á s tü n d é r c s a p a ta g y ű rű z i a z e z e rs z ín ű v á s á r t: su m m á s p a ló c h e rc e g n ő k , cse lé d k irá ly k isa ssz o n y o k . N é h a a z e k e v a s, a k a p a re jté ly e s a la k ­ z a tú tá r g y a k a t e m e lt n a p v ilá g ra . A v a ro k , o z m á n o k , sz lá v tö rz s e k e d é n y tö re d é k é t, e l­ s ü lly e d t n é p e k ré z z e l v e r t sz á rs z á m ro n c s a it. Ó d iv a tú e la g g o tt h ö lg y e k z á rk ó z ta k b e o tth o n a ik b a , fő ú r i n e m z e d é k e k k ih a ló s a r ja k é n t. Ö k rö s sz e k e re k e n c s e r z e tt a rc ú b a r n a p a ra s z to k h ú z ta k e l k o m o r sz ó tla n sá g g a l. M ifé le f ü lle d t fe sz ü ltsé g h o n o lt e b b e n a z é v sz á z a d o s m ú ltú h e ly sé g b e n , a m e ly v a la h a n a g y tö r té n e lm i id ő k ta n ú j a v o lt. N é h a egy p is z to ly c s a tta n t, eg y ü g y v é d fő b e lő tte m a g á t, a p u tr ib e li B e re c J u lis k a m e g s z ö k ö tt n y a lk a s z e re tő jé v e l, a p a d k á n g u b b a sz tó a n y ó k á k v is s z a té r t 13 �k ís é rte te k rő l, e lá s o tt a ra n y k in c s e k rő l s u tto g ta k , p ö rg e tv e a b a b o n a o rs ó já t. A b e ­ c s u k o tt a b la k o k m ö g ö tt e lro n to tt, n e u ra s z té n iá s é le te k , k o n o k e lő íté le te k , fu lla sz tó e rő k la p p a n g ta k , O lá h é k n á l k o rp a le v e s t fő z te k e b é d re , a sz é p já r á s b ír ó n é m e g c s a lta f é r jé t — a ro ssz le á n y o k n a p e rn y ő v e l k e z ü k b e n o rv o si v iz itr e v o n u ln a k M á r e r d o k ­ to rh o z , egy v a k m e rő p o lg á rifjú , a s a r k i ü v e g e s fia A d y v e rs e k e t sz a v a l a B a ro k k sz á lló b e li m ű k e d v e lő -e lő a d á so n — m e g á llj, m e g á llj, k u ty a S z e rb ia , c s u k a s z ü rk e m e ­ n e ts z á z a d v o n u l a v a sú th o z , s h a jn a l ó ta a fő u tc a i ü z le t e lő tt a ssz o n y o k s e re g e s o ra k o z ik a k im é re n d ő te jé r t, a z Ip o ly fe lő l v ö rö s lo v a s o k v á g ta tn a k , föl, föl, ti r a b ja i a fö ld n e k — zen g i a z isk o la i k ó ru s, P ö s ty é n y n é l fe lro b b a n t a h íd — ú js á g o lja M eleg b ácsi, a csiz m a d ia , a z á llo m á s é p ü le té t m e g s z á lltá k a c if ra to lla s cse h lé g io ­ n á riu s o k , zen g a h a ra n g , m in t a z id ő é rc á g y ú ja , G y a rm a t fe lő l szu sz o g v a k ö z e le d ik eg y síp o ló acélm o zd o n y , c se n d ő rö k sz u ro n y a v illa n , J a n c s ó b á c s it lá n c o k k ö z ö tt v is z ik a z in te r n á ló tá b o rb a , le e s e tt a n a p s z á m á ra , a m é sz á ro s M ü lle r b á c si h a z a ­ t é r t a h a d ifo g sá g b ó l, v a la m i sz ü le tn i a k a r ó g o n d o la t, sz á n d é k v a jú d ik itt, m ik é n t a z e g ész o rsz á g b a n , h o g y a z é le t m e g ú ju ljo n , e lv ise lh e tő b b le g y e n , d e n e m tu d m e g ­ sz ü le tn i, és lá z a d a fö ld , re n g a k a s té ly k e ríté s , tű z v a n , tű z v a n , je lz ik a to ro n y b ó l, V á m o s ta n ító fe le sé g é n k itö r t a té b o ly , és a m ik o r az éj f e k e te u sz á ly a r e á t e r ü l a h á z s o ro k ra , eg y g y e rm e k r i a d t á lm o k a t lá t, a m e ly e k b ő l e g y sz e r v a ló s á g lesz és m e g rá z z a a v ilá g o t. Törvény é s örökség S e m m is e m o ly szé g y e n le te s, m in t a g y á v a sá g . A b b a n a z u tc á b a n a h o l é n n e v e l­ k e d te m , e z a tö r v é n y v o n a tk o z o tt m in d e n f iú r a a h á z k ü sz ö b é n tú l. A k i u g y a n is k i­ lé p e tt o tth o n a k a p u já n , a n n a k le k e lle tt g y ő z n ie te rm é s z e te s fé le lm é t, m e r t e z t k ö v e ­ te lte a z u tc a b e li g y e rm e k k ö z ö ssé g k e g y e tle n ü l sz ila j és ír a tla n p a ra n c s a m in d a n n y i­ u n k tó l. O ly k o r d z su n g e lm é ly i in d u la tú c sa tá k , b a n d á k b a v e rő d ő k a m a s z o k á d á z h á ­ b o rú ja d ú lt a T u g á rtó l a p iacig . D e e n n e k a z o rd g y e rm e k tö v é n y n e k n a g y n e v e lő e re je is v o lt. M e g v etés s ú jto tta a z t, a k i pl. m e g fu ta m o d o tt a v e sz é ly elő l, n e m tu d o tt a f á r a m á s z n i, e ls ír ta m a g á t h a fö ld re te p e r té k. F á jd a lo m , n e m á llíth a to m , h o g y a k é ső b b i é v tiz e d e k sú ly o s p r ó b á ja so rá n m in ­ d e n k o r b á tr a n v is e lk e d te m v o ln a , á m — ú g y le h e t — u tc á m ö rö k sé g é n e k k ö z sö n h e te m a z t, h o g y m a rc a n g o ló sz é g y e n tö ltö tt el, h a a k a r a to m e lle n é re m é g is g y e n g é n e k , m e g h á trá ló n a k b iz o n y u lta m . A b á to r s á g ra v a ló s z á n d é k ig é n y é t v itte m in n e n m a g a m ­ m a l é le te m ú tita r is z n y á já b a n . Z u h o g -e m é g m o s t is ú g y a z eső, m in t v a la h a ? A k o c siú to n v a d v á g tá b a n z ú ­ d u lt e lő re a z á p o r n y o m á n tá m a d t á r és se b e s s á r g a fo ly a m k é n t k ö z e lg e tt, m in t egy fé k e z h e te tle n v ízi iste n , a m e ly k ö n n y ű s z e rre l e ls ö p ö rte a g y e rm e k u jja k k a l e m e lt já té k o s h o m o k to rla sz o k a t. K i tu d ja á tu g o m i e z t a v íz m o sá st? — h a n g z o tt eg y v ir tu s k o d ó k iá ltá s . N osza, v a la h á n y tá r s a m á tle n d ü lt fö lö tte . V ég ü l é n k ö v e tk e z te m ,d e m i ta g a d á s, b e le p o ty ­ ty a n ta m a s á r te n g e r k ö zep éb e. F e ltá p á s z k o d v a is m é t n e k iira m o d ta m , s m in th a k é t k a ro m a t is m e re tle n e rő k e m e lté k v o ln a m eg. S ik e r ü lt? N e m s ik e rü lt? A z ó ta h á n y , e n n é l jó v a l ije sz tő b b á ro k m e re d e z e tt fe lé m , s n y ilv á n m é g n e m egy ily e n a k a d á ly t k e ll le k ü z d e n e m . S a h o g y h a jd a n m e g v ise lte n b á r, á tr e p ü lte m fö lö tte, ú g y se g ítse n á t so rso m s z a k a d á k a in in n e n sz á rm a z ó a k a r á s s a l a z Ig a z sá g és a Szabadság kettős szárnya. 14 �Egyébként satnya, vézna fiúcska voltam, aki mindig a rövidebbet húzta meg­ támadóitól. Egy napon azonban elhatároztam, hogy én is megismerem az erősek diadalát. Hosszas töprengés után kiszemeltem az áldozatot, egy nálamnál is sová­ nyabb nebulót. Alkonyattájt, amikor éppen a péktől vitte hazafelé a pirosra sült kenyeret, se szó se beszéd, nekirontottam. — M iért bántasz? — szólt rám döbbenten e sápadtarcű gyermek, — hiszen én nem bántottalak soha. — Ekkor ütésre emelt kezem lehanyatlott, s elundorodva önmagamtól, némán néztem őt. Nevét már réges­ rég elfeledtem, de szomorú szemének pillantását soha. Talán ekkor tanultam meg, hogy inkább a megbántottak, mint a bántalmazok oldalán keressem helyemet, s aki ártatlanra emeli öklét: becstelen. Jellemünk kialakulását annyi sok körülmény formázza, de néha elég hozzá egy röpke perc. Ha csakugyan az emberség csillagának követését választottam iránymu­ tatómul, ebben — hiszem — némi szerepe volt e szécsényi pillanatnak is, amelyért most halk hangon köszönetet mond a hazatért fiú. 15 �VIDOR MIKLÓS A hívás Á rn y é k o d a t ta l p a d h o z kötö zv e h u rc o lo d v é g ig a z u ta k o n A m e rre c s a k já rs z m e g f e s te d m a g a d d a l a fö ld e t sz ő n y e g ü l k ite ríte d m e g f o g h a ta t la n te s t e d e t És n e m tu d o d h o g y v á rla k v a la h o l h ig le v e g ő jű c s ú c s o k m e tsz ő s z e le k m a g a s á b a n S zikláim fe lh ő k b ő l k ö v ü ltek k ristá ly c sillá m a ik a c s illa g o k s n y á ja m n a k s z á m a d ó ja a k ö d s z a k á llú M é r h e te tle n M ire e lé rs z le k o p ik ta l p a d r ó l a lá n c e lfo g y á rn y é k o d is 16 �VÁRSZEGI GYÖRGY Dobszóló Z s íro sk e n y é r. H e te k ó ta m in d e n n a p z síro sk e n y é r. M á r a h á tu k b o rs ó d z o tt, h a ziz z e n n i h a llo ttá k a p a p ír t. É s m ic so d a e lé g e d e tts é g ü lt a z a rc á n , m íg k is f a tá s k á já n ö ssz e k u c o ro d v a e lő b o n to tta , a p r ó k o c k á k ra v á g ta , h ogy te le le tt az eg ész ú js á g p a p ír sz é p e g y e n le te s re v á g o tt, ró z s a s z ín te te jű z síro sk e ­ n y é rd a r a b o k k a l. Ö s s z e c su k h a tó a lu m ín iu m p o h á r b ó l iv o tt v iz e t u tá n a , u n d o k k ló ro s v izet, a m i z a v a ro s a n , la n g y o s a n fo ly t a csap o n . Ő k k e tte n v é g ig b o lo n d o z tá k az e b é d id ő t. G éb ics, a p a tta n á s o s , id é tle n k e d e tt, B ú zás m e g v a sta g , zsíro s h a n g o n rö h ö g ö tt ho zzá. K e n y é rh é ja t, a lm a c s u tk á t h a jig á l­ ta k eg y m ásh o z, te le s z e m e te lté k a z ú j la k á s o k a t. A z ö re g e z t n e m sz e re tte , d e n e m ­ ig en s z ó lt é rte . Á lta lá b a n k e v e s e t szólt. R ö v id , s z á ra z m o n d a ta i ú g y k o p p a n ta k az ü re s fa la k k ö zö tt, m in t a k a la p á c s ü té s . D ö g le te se n fo r ró v o lt a z a n y á r. A z Új la k á s o k u n d o rító fe sté k sz a g a , a h íg ító k b ű ze r á ü le p e d e tt a to r k u k ra , ö k le n d e z n i le h e te tt v o ln a tőle. E g y ik d é lb e n a lm á v a l k ín á lta a z ö re g e t B ú zás. H a z a iv a l, sz a b o lc si a lm á v a l. V e tt egy sz em et, sz a g o lg a tta , ta p o g a tta , ú g y v á g ta k e tté . — E z a z ig azi f a j ta — b ó lin to tt s z a k é r tő e n. — N e k ü n k is v a n b e lő le P e s tlő rin c e n . A n e v é t is m o n d ta a z a lm á n a k , íg y m o n d ta : D elicsesz. — C sa k u g y a n a z — h a g y ta r á B úzás. A ttó l a n a p tó l k e z d v e b e sz é lg e tte k g y a k ra b b a n a k e rtrő l, g y ü m ö lc sö srő l. B ú zás k e z é b e n o ly a n k o r s u tá n m e g á llt a sz e rsz á m , s ó h a jto tt, iz g e tt-m o z g o tt, k é t m o n d a tta l r á le h e te tt v o ln a sz ed n i, h o g y k é r je k i a m u n k a k ö n y v é t. K ö n n y ű a z ily e n v é n t r o t ­ lin a k , a k in e k m in d e n e m e g v a n , a c su k ló sb u sz h a z á ig fu rik á z z a , e lb a b r á l o tth o n a k e rtjé b e n , i t t m e g p o fá tla n k o d ik a z síro s k e n y é rre l, h o g y n y u g d íjb a n e d u g já k ! B ú zás é js z a k a is e z e n g y ö tö rte m a g á t. V é g te le n h o s s z ú n a k tű n te k a z o k a n y á r i é js z a k á k , a ta k a r ó s ü tö tte a te s té t. — É n — m o n d ta h a b a rc s k e v e ré s k ö z b e n a z ö re g — , m á r k ig o n d o lta m , sz ő lő t t e ­ le p íte k a z ősszel. N ag y sz e m ű t, n e m e s e t. A c se m e g e ü z le t k ir a k a tá b a n lá tn i o ly a sm it. — A sző lő so k v e sz ő d sé g e t k ív á n — d ü n n y ö g te B ú z á s és le g u g g o lt, h o g y jo b b a n k é z re tu d j a ig a z íta n i a c s e m p e la p o k a t. — A z ig a z — m o n d ta n a g y s o k á ra a z ö reg . — D e é n c s a k e g y p á r tő k é t a k a ro k , lu g a s n a k . M in d ig a k a r ta m eg y lu g a s t, a h o n n a n sző lő t tu d s z a k íta n i a z u n o k á m . A h o g y o tt á llt m e g h a jo lv a a z u h a n y ró z s a a la tt, m a g a se m lá ts z o tt n a g y o b b n a k egy tíz e g y n é h á n y év e s s ih e d e rn é l. — A z tá n m e k k o ra a z a k e r t? — k é rd e z te eg y d é le lő tt B ú zás. E s e tt a z eső o d a ­ k in t, s z ü r k e v o lt a z eg ész v á ro s. — A k e r t? — p illa n to tt r á a z ö reg . — N e m tú ls á g o s a n n ag y . H a n e m a fe k v é se ! M eg a z tá n a h áz, h á ro m sz o b á v a l. A so k g y ü m ö lc sfa . M eggy, k a js z ib a r a c k , k ö rte , a lm a . A m it a k a r . R ib iz lib o k ro k , m á ln a . V a n v e le b a j, n e m m o n d o m . A fia m o ly a n b e o s z tá s b a n v a n , h o g y n e m se g íth e t. D e c sin á lo m é n sz ív e se n ! A z e m b e rn e k a n n y i m a r a d ö re g sé gé re , h o g y lá t ja a g y e re k e i b o ld o g u lá sá t. 17 �N ed v es ro n g g y a l tö r ö lte v ég ig a le c s e m p é z e tt f a l a t s v a la m i m o s o ly -fé le b u jk á lt a z a rc á n . — A m ik o r a ré g i la k á s t, a p e stit, e lc s e ré ltü k a m o s ta n iv a l, é n is b e le a d ta m a k is p é n z e m e t. A fia m é k n e m a k a r tá k . D e u g y a n m ire m á r n e k e m a p é n z ? A m ik o r o tt a k e rt, m e g a z u n o k á m . S o h a se m b e sz é lt m é g a n n y it, m in t a z o n a d é le lő ttö n . — C sa k a z t n e m é r te m — n y o m k o d ta p a tta n á s o s á ll á t G é b ic s — , h o g y h a e g y ­ s z e r e lé rte , a m it a k a r t, m it n y e li m é g it t a c e m e n te t? M in e k k e ll, h o g y m é g m in d ig tö r je a c s o n tjá t? — P e d ig a fia is e rr ő l p ré d ik á l, ú g y le h e t — e m e lte fe lé je b o rz a s sz e m ö ld ö k é t B úzás. — A fia m ? — a p ró c s k á k a t b ó lo g a to tt a z ö reg és a k ö rm é t v iz s g á lta , m in th a az ö tlö tt v o ln a eszébe, h o g y m in d e n e m b e r fiá n a k fe k e te a k ö rm e a lja , c s a k a g ip sszel, c e m e n tte l d o lg o zó k é fe h é r. — H á t c sa k u g y a n a z t m o n d ja . M eg a m e n y e m is. A p a, p ih e n je n le, id e ü ljö n , o d a fe k ü d jö n ! In té z i-e m á r a n y u g d íjá t? M it szó l a v ilá g , hogy m in d a k e tte n k e re s ü n k , a z tá n m a g á t is d o lg o zn i h a g y ju k ? — N a lá t ja — m o n d ta B ú zás és k im e n t a k o n y h a i csap h o z, m e r t h a lla n i le h e te tt, hogy m e g te lt a vö d ö r. — N o h á t n e m is a k a r o k é n so k á ig g ü rc ö ln i. M ég e z t a z é v e t. M iv e l J ó z s ié k m e g ­ v e tté k a k o csit. H a d d jö jjö n m é g egy k ic s it a pénz. — M ily en k o c sit v e tte k ? — h a g y ta a b b a a k o p á c so lá st G ébics. — F e k e té t. O ly a n h o ssz ú a h á tu lja , h o g y össze le h e tn e té v e s z te n i a z e le jé v e l. De a n e v é t n e m tu d o m m eg je g y e z n i. — A z a n n y á t! — f ü tty e n te tt G éb ics. — B iz to sa n F o rd T a u n u s v a g y O p e l R e k o rd . A n a g y k u ty á k m in d az o n já r n a k . A m a g a J ó z s ija is a la p o s a n f e lk a p a s z k o d h a to tt a s z o c ia lista u b o rk a f á ra ! N e v e tte k , a z ö re g is v e lü k n e v e te tt. O ly a n v o lt a n e v e té se , m in th a g ip sz c s ik o r­ d u lt v o ln a a fo g a i a la tt. A d é le lő ttö k v o lta k a le g ro h a d ta b b a k . A m ik o r a leg felső e m e le te t e lé rté k , a fo rró s á g is fo k o z ó d o tt. M eg a z tá n re g g e l m in d e n d ö cögősen in d u lt, h u z a v o n á v a l. G é b ic srő l k ile n c ó ra tá jb a n m á r p a ta k o k b a n ö m lö tt a víz, k é s le k e d e tt a z a n y a g g a l; m u n k á ja a se m m iv e l v o lt e g y en lő . J ú liu s e le jé n k a p tá k m a g u k m e llé m á s b rig á d b ó l s B ú zás n y o m b a n r á r a g a s z to tta a G éb ic s n e v e t. M e rt m in d ig fic á n k o lt, id é tle n k e d e tt, so h a s e m le h e te tt k o m o ly ra v e n n i a s z a ­ v á t. G y a k ra n m e g e se tt, h o g y re g g e le n k é n t v ö rö s re g y u lla d t sz e m e k k e l, k é sv e á llíto tt be, m e g le h e te tt sz é d ü ln i a le h e le té tő l. O ly a n k o r b e n d z só z o tt a v a k o ló k a n á lo n és c in g á r lá b a in k o m ik u sa n v o n a g lo tt hozzá. B ú z á s rö h ö g ö tt r a jta , te ts z e tt n e k i e z a m a rh á sk o d á s. E g y sz e r m e g p ró b á lta m a c k ó sa n, e s e tle n ü l u tá n o z n i eg y tá n c d a lra , a m it h e te k ó ta ü v ö ltö z ö tt a rá d ió . — T é sz ta az egész — jö t t o d a G éb ics. — A d o b sz ó ló t fig y eld . A g á z b o y le rh e z lé p e tt és fe rg e te g e s r itm u s t d o b o lt h o rg a s u jja iv a l, m in th a m e g ­ v a d u lt v o ln a . H o ssz ú k á s fa d a r a b o t k a p o tt a fo g ai közé, m in t egy d o b v e rő t és v ic s o rí­ to tt, n e d v e se n fé n y lő h a ja b e le ló g o tt a h o m lo k á b a . — M a rh a v a g y te — m o n d ta B ú zás. G éb ics k if u lla d v a v ig y o rg o tt, tr ik ó já v a l tö r ö lte a z a rc á t. 18 �— A dobszóló! M in d ig a z t fig y e ld , a tö b b i sm a fu . A z e g ész b ita n g é le t eg y n a g y m e llé b e sz é lé s. V e re d a ta m ta m o t, c sin á lo d a r o n d a m e ló t, a tö b b i m e g rin g a tó z ik hozzá. M a jd m e g ö le lg e tn e k , h o g y d e ré k s z a k m u n k á s v ag y , a z tá n id e jö n n e k á z ta tn i a z ü le p ü k e t a z ö ld cse m p é s f a la k közé. — M ég m in d ig ré sz e g v a g y — c só v á lta a f e jé t B ú zás. D é lu tá n r a re n d s z e rin t e lig a z o d ta k a d o lg o k . G é b ic s m á m o ra e lsz á llt, a z o n tú l m in ­ d e n m o z d u la ta a r a n y a t é rt. A u g u sz tu s u to lsó h e té n e k s z e r d á já n f e ln é z e tt h o z z á ju k a m u n k a v e z e tő . — N o, h o g y v a n n a k a z a lm a fá i, T a k á c s b á c si? — n e v e te tt a z ö re g re . — A zok fia ta lo sa n , é n m e g ö reg esen . A m u n k a v e z e tő t n e m a k e d é ly e ssé g e h o z ta fe l a h a to d ik ra . V a k a ró z o tt, h o g y k i ­ ló g n a k a h a tá r id ő b ő l é s fű z n i k e z d te ő k e t: d o lg o z z á k v ég ig a s z a b a d s z o m b a to t. R á ­ á llta k , b á r B ú zás n e m szív e se n . K á ro m k o d o tt, h o g y sz o m b a to n , v a s á r n a p n in c s a sz á llá s o n m e le g étel. A z t is m o n d ta : n e m rib a n c o s fe h é r n é p a m u n k á s e m b e r, h o g y b á r k i k e d v e s z e r in t rá n g a s s a , ily e n n in c s a k o lle k tív sz e rz ő d é sb e n . D e a z é r t m a r a d t. K o m o ra n és e ls ö té tü lt á b r á z a tta l. L á tn iv a ló v o lt, h o g y d e h o g y is a m e le g é te l, a fia ta la s s z o n y h iá n y z ik n e k i. A z ö reg , h o g y c se n d e sítse , p é ld á ló z o tt, a m a g a f i a ta l­ s á g á t e m le g e tte , d e B ú z á s r á h o r k a n t: — M ag a k ö n n y e n b eszél! I t t la k ik eg y k ö p é sre ! V á r ja a jó o tth o n i é te l, m e g v a n , a k i a fe je a l j á t e lig azg assa! — H á t v a n , a z ig a z — h a llg a to tt el T a k á c s. S z o m b a to n k éső d é lu tá n ig h a jt o tt á k m a g u k a t. J ó l h a la d ta k , lá ts z o tt: o k o sa n s p e k u lá lt a m u n k a v e z e tő . H a m in d e n jó l m egy. jö v ő h é t k ö z e p é n b e v é g z ik a m u n k á t — v é lte a z öreg. B ú z á s n e m f e le lt rá , n e m v o lt k e d v e h o zzá. H a b e v é g z ik , h á t b ev é g z ik . A k k o r m i v a n ? Ú j é p ü le t v á r r á ju k , k o n y h á k , fü rd ő sz o b á k . C ifra m o z a ik p a d ló , c se m p é k : fe h é re k , zö ld ek , s á rg á k . A z eg ész v ilá g egy ó riá s i fa l, m e ly e t b e k e ll b o ríta n io k sz á z ­ e z e r m e g m illió c s e m p e la p p a l. M ik o r le sz v é g e e n n e k ? A b u m liz á s n a k a v o n a to n , a z íz te le n ü zem i k o sz tn a k , m e g a z é js z a k á k n a k , a m ik o r c sa k a p á r n á j á t s z o r íth a tja m a g á h o z az e m b e r? F á r a d t v o lt B úzás. G é b ic s is k ó k a d ta n ü lt a k ü sz ö b ö n , m in th a B ú z á s n y o m o tt h a n g u la ta r á r a g a d t v o ln a . A c ig a r e tta is e rn y e d te n c sü n g ö tt a sz á ja szélén . C sú n y a és a la k ta la n s z á ja v o lt G é b ic sn e k , m in t k é t v a sta g , v ö rö s v o n a l. — N a m e g y ü n k ? — k é rd e z te B úzás. — V á r ja n a k — jö t t k i a z sá k o k k ö z ü l, n a d r á g j á t p o ro lv a a z ö reg . V a la h o n n a n e lő v e tte a k is fa tá s k á t. — B a ra c k — m o n d ta re s te lk e d ő m o so lly a l. — M eg ig é rte m , h o g y h o zo k b e lő le k ó sto ló t. C s a k u g y a n b e sz é lt a m ú ltk o r v a la m i k ü lö n le g e s f a jta ő sz ib a ra c k ró l, d e m á r e l­ fe le jte tté k . — N o c sa k fo g y a s sz á k — to lta fé lre a tá s k a te te jé n a g y ű r ö tt ú js á g p a p írt. — É n in k á b b a le v é t — te k e r g e tte a n y a k á t G éb ics. D e a z é r t v e tt a z ő sz ib a ra c k b ó l. N a g y sz e m ű v o lt és illa to s. A m ik o r b e le h a ra p ta k , v é g ig c s u rg o tt a le v e g ip sz fo lto s n a d rá g ju k o n . — H á t, c s a k m e g te re m ez i t t is — h ü m m ö g ö tt B úzás. — D e m e g ám . H á ro m fá v a l v a n b elő le. A d ja ez a te rm é s t, c sa k g o n d o z n i k e ll, m e g é rte n i a titk á t. — T itk á t? — c s o d á lk o z o tt r á G ébics. 19 �— A titk á t. N em m in d e g y az, h o g y h o g y a n n y e se m , m ik o r p e rm e te z e m . Á rn y é b a ü lte te m , v a g y n a p fé n y e s o ld a lra . A g y ü m ö lc sfa o ly an , a k á r a z e m b e r. A h á n y , a n n y i­ féle. — Ez sz e n tig a z — e r ő s íte tte B úzás. A z ö re g o tt á ll t fö lö ttü k , m íg ta r t o t t a b a ra c k b ó l. M o so ly g o t és a p ró fé n y p o n to k v o lta k a szem éb en . E lh a jig á lt m a g o k k o p p a n ta k a f ű tő te s t b o rd á z a tá n . — H á t ily e sm iv e l v e sz k e lő d ö m é n sz a b a d id ő m b e n — m o n d ta , m íg b e c s u k ta a tá s k á t. — J ó m a g á n a k — ló g a tta a fe jé t B úzás. — M o st e lc s e ré ln é m a z e n y é m m e l a v a s á r n a p já t. — T ré az é le t — szö g e z te le G éb ics és e lő r e in d u lt a lép cső n . A s a rk o n m in t m in d e n n a p , ő k jo b b r a fo r d u lta k , a z ö re g b a lra . B ú z á s h o ss z a n n é z e tt u tá n a és m e g rá z ta a fe jé t. — A m e n y e b iz to sa n tö ltö ttk á p o s z tá v a l v á r j a a v é n fosost. M e llé k u tc a i ta lp o n á lló b a n i t tá k m e g a k é t fé l sz ilv á t. G é b ic s h ir te le n e z t k é rd e z te : — M iv el ü tö d e l a v a s á r n a p o t? — S e m m iv e l — r á n d íto tt a v á llá n B ú zás. Á llt a g o m b a m e lle tt és re p e d e z e tt k ö r­ m é v e l v o n a la k a t h ú z g á lt a p o h á r v a s ta g o ld a lá ra . — V ágd m a g a d re n d e s sz e re lé sb e , a z tá n m a jd é rte d m eg y ek . az C s a k u g y a n m e g je le n t a sz á llá so n m á s n a p d é le lő tt. — T á m a d t eg y v ilá g m g v á ltó ö tle te m . K iu g ru n k L ő rin c re , tis z te le tü n k e t te s s z ü k ö reg n él. P a la c k o z o tt b o r t te t t a z a s z ta lra . — E z t b e sz e d e g e tjü k n á la , e ld u m á lg a tu n k eg y k ic sit. L e le g e ljü k a z e g y ik b a r a c k ­ fá já t. — D olgozik a z ily e n k o r — h ú z ó d o z o tt B ú zás. — T a lá n a fia se n a g y o n ö rü ln e . — A ttó l te n e ta r ts — le g y in te tt G ébics. — H á t jó — e g y e z e tt b e le B úzás. J ó d a r a b o t g y alo g o san te tte k m e g a z ú tb ó l. G éb ic s s ö r t fiz e te tt, k é ső b b k o n y a k o t itta k . K e lle m e s v o lt a lan g y o s, té tle n lö ty ö g é s a z u tc á n . B ú z á s e d d ig n e m is m e r te P e s tn e k a v a s á r n a p i a rc á t. A k im e n ő s fe h é r in g v o lt r a j ta , a m it h a z a u ta z á s h o z k é ­ s z íte tt b e a z asszony. S z e re tte a f e h é r in g e t B ú zás. — S to p — m o n d ta eg y u tc a s a rk o n G éb ics. S tr a n d tá s k á s n ő k h ú z ta k e l m e lle ttü k , sz e m b e n a n a p fé n n y e l. H o ssz ú k á s, fin o m c o m b ju k á td e r e n g e tt a v é k o n y ru h á n . R á ju k is p is s z e n te tte k , d e n e m f o r d u lta k v issza. — A z tá n o d a ta lá lu n k - e ? — k é rd e z te B ú zás. G é b ic s n e v e te tt és a z u tc a i sz e m é tg y ű jtő b e d o b ta a c ig a re tta v é g e t. E le g á n s m o z d u la tta l tu d ta e ld o b n i a c sik k e t. A u tó b u ss z a l fé ló rá ig se m t a r to t t a z ú t. — I t t le n n é n k — m o n d ta G éb ics. C se n d e s u tc á c s k a v o lt, k é ts z e r is v é g ig s é tá l­ ta k r a j ta , k e re s té k a h á z a t. G é b ic s v a k a ró d z o tt. — E z t m á r n e m é rte m . — N o u g y e — m o n d ta B ú zás. K is v e d le tt té g la é p ü le t e lő tt á llta k . L á th a tó v o lt, h o g y b o n ta n i v a g y b ő v íte n i a k a r j á k : a g o n d o z a tla n u d v a ro n té g la - é s s ó d e rh a lm o k é k te le n k e d te k . T ö re d e z e tt lé p c s ő so r m e lle tt ro ssz ed é n y b ő l k u ty a le f e ty e lte a v izet. — K e re s n e k v a la k it? 20 �Negyvenes forma nő jött oda a kapuhoz, félretaposott férfipapucsokban, kezében fanyelű késsel és fej vöröshagymával. — A boldogságunkat — vigyorgott rá Gébics. — Nem tetszik ismerni egy Takács Gyula nevű embert? — kérdezte Búzás. — Ismerem. Maguk kicsodák? — Dolgozók — komolytalankodott Gébics. — A z a bizonyos Takács a górénk. Apró szürke szemei voltak az asszonynak és hunyorgott is, valószínűleg a hagyma miatt. — A Gyula bácsi? — nyitotta meg a kaput. — Nincs itthon, de ha a szoba miatt jö tte k ... — A zt hiszem, rossz helyen járunk — próbálta magyarázni Búzás. — Mi egy alacsony kis öreget keresünk. Hogy is mondjam csak... Olyan fehér kis bajúsza van. — Az. A Gyula bácsi. Hat éve az albérlőm. Tessék csak erre — és lábával félre­ tolta a kutyát. Gébics felvonta a vállát és nagyvonalúan szökdécselte át a sóderkupacokat. Búzás bambán cammogott utána, olyan arccal, mintha meglopták volna. A szoba félhomá­ lyos volt és sivár. A z asztalon megismerték az öreg fatáskáját. — Kicsit rendetlenül vagyunk — mondta az asszony. — Konyhát akarunk tol­ dani az épülethez, meg üvegezett verandát. Ide gondoltam a másik ágyat — mutatott a szekrény mellé. — A dívány meg elfér a sarokban. Kitárta a csomagolópapírral elsötítétett ablakot: a szobába világosság és ételszag tódult. Búzás gyámoltalanul ténfergett, verejték gyüngyözött a homlokán. Már bánta, hogy Gébicshez kötötte magát. — Gyula bácsi hol van most? — kérdezte tompán. kat. — Elténfereg a parkokban ilyenkor a jó időben. A sétálókat nézi meg a virágo­ Ez a mániája. — Meg a gyümölcsfák — vetette oda Gébics. — A z — mosolyodott el az asszony. — Mindig arról beszél. De nincs itt ahhoz terület. Am i van, az kell a tyúkoknak, nyúlnak. — De a fiának nagy portája van — mondta reménykedve Búzás. — Ott kedvére babrálhat a kertben. — Á, senkije sincs a Gyula bácsinak. A felesége korán elhagyta. Iszákos ember lehetett, ahogy a szavából kivenni. Mi nem firtatjuk. Jól megvan itt, a pénzt is pontosan ideadja. Én ragaszkodom a pontos fizetéshez. Ha már egyszer megadom a lakó kényelmét. — Klassz a kégli — nevetett Gébics és az asszony lábaira nézett, melyek vasko­ sak voltak és szőrösek, mint a férfilábak. nak — A lakbér fejenként háromszáz. Ágyneműmosással. Pesten ennyiért nem kap­ szobát. — A z biztos. Még rokoni alapon sem. — Akkor hát érdekli magukat. — Cseppet sem. Mondhatnám így is: a kégli almás. — De hát magukat Gyula bácsi kü ldte. .. Nem a szoba miatt jöttek? — húzta összébb a szemét az asszony. A z jutott eszébe, hogy tulajdonképpen nem is ismeri ezeket. Ha ketten elállják az a jtó t. .. 21 �— M it a k a r n a k it t a k k o r? — k é rd e z te é lesen . — S e m m it — in d u lt az a jtó fe lé k o m o ra n B ú zás. — C s a lá d lá to g a tá s — tá r ta s z é t a k a r j a i t G éb ics. A z asszo n y m á r lá tta , h o g y n in c s k ü lö n ö s e b b v eszély . S a m ú g y is n y itv a a z a b la k . B o lo n d o t ű z n e k b e lő le ? M á r tá m a d o tt. — V elem n e sz ó ra k o z z a n a k , fe n e a d o lg u k a t! — m é g a z u d v a r r a is u tá n u k k i­ á llto tt: — J o b b , h a e lv isz ik a b ü d ö se t! A z é n u r a m ö n k é n te s re n d ő r. — A d j’ is te n eg észség é re — n e v e te tt G éb ics. Á llta k a k o p á r u d v a ro n , se h o l se m lá t ta k g y ü m ö lc sfá t. — G y e rü n k in n e n — d ü n n y ö g te B ú zás. T a k á c s G y u la n e m je le n t m e g h é tfő n a m u n k a h e ly e n . B e te g e t je le n te tt — k ö z ö lte a m u n k a v e z e tő , a k i egy k ö v é rk é s , v ö rö s h a jú e m b e r t a d o tt m e llé jü k a d é le lő tt fo ly a ­ m á n . A z é p ü le te t is a v ö rö s h a jú v a l fe je z té k be. S z e p te m b e rb e n ú j b rig á d o k a la k u l­ ta k , G éb ics és B ú zás m á s -m á s c so p o rtb a k e rü lt, m e g fe le d k e z te k a z ö re g rő l. Ősz v é g efelé a z tá n h a llo ttá k , h o g y b e n t j á r t a k ö z p o n tb a , n y u g d íja z ta tá s á t k é rte . Á llí­ tó la g m e g is ju ta lm a z tá k . A z ig a z g a tó m a g á h o z h ív a tta ; sz é p e n b ú c s ú z ta ttá k h o ssz ú sz o lg á la ta u tá n . E z t G éb ics ú js á g o lta ú g y d e c e m b e r tá já n , a m ik o r eg y s z a k s z e rv e z e ti ta g g y ű lé s v é g é n B ú z á sb a ü tk ö z ö tt. — M o st m á r k e d v é re s ó d e r o lh a t a csen g ő b a ra c k r ó l — je g y e z te m e g g ú n y o s f in ­ to r ra . M a jd h o z z á te tte : — A z é rt n e m g o n d o lta m v o ln a ró la . O ly a n b e c sü le te s k é p ­ e rn y ő je v a n . B ú z á s n e m v á la s z o lt. A r r a g o n d o lt, h o g y a n n a k a g y ü m ö lc sö sk e rtn e k v a la h o l a z é r t m é g is c s a k lé te z n ie k e ll. Ig e n : s z ilá rd a n h itte , tu d ta , h o g y lé te z ik fia a z ö re g n e k , a k e r t is igaz, a z u n o k a is a k i, le s z a k ítja a sz ő lő t a r r ó l a lu g a sró l. L é te z n iök k e ll! M e rt k i se m le h e tn e b ír n i, hogy a z n e íg y legyen. A b b a m á r b e le is le h e tn e h a ln i. 22 �TÓTH ELEMÉR Pásztóiak Csohány Kálmánnak S z é lk a k a s to ro n y -ty ú k k a l p árz ik , h a r a n g l á b re c c s e n , jö n n e k a p á s z tó ia k su b á b a n és bekecsben. É g b o ltju k s z a r k a lá b a s , c siz m á ju k s a r k a g y é m á n t, lé p te ik , m in t a m ik o r szél b o g o z z a a s z é n á n k . S záll a m a d a r a k h e ly e tt a m e n n y b ő l n é h á n y a n g y a l, h in tá z ik a z á g a k o n , m íg n e m m in d p o r b a z u tty a n . N ézik a fa lu s ia k é s sz ív d o b o g v a lá tjá k , g ö n c ü k b ő l a z a n g y a lo k a c s illa g o t k irázzák . POLGÁR ISTVÁN Vagy mindent, vagy semmit V a g y g o n o s z v ag y , v a g y o s to b a . E lh a g y a t á r s a d , h o g y h a ú g y n é z e l rá , m in t ro n g y ra , h a n e m v a g y m á s , c s a k o s to r a , h a n e m r a g y o g h a t fel s o h a s e n a p j a , s e a h o ld ja , h a ö v é c s a k m o rz sa m it n é h a löksz n ek i o d a . 23 �A férfi o ly a n , s z é g y e n é s a lá z k o d á s kivégzi. V ag y m in d e n t v á r a férfi, v a g y se m m it. S z e s z é ly e s k e d é s n é lk ü l, v a g y s e h o g y - e z t kell m e g é r ts d m á r v é g re e g y sz e r. VARGA RUDOLF El kerget em C s o n to s o d ik b e n n e m a je g e n y é k ig é rő h a jd a n i sz e re le m , ő s z - c s illa g o t, sz e le t le n d ít a k ét kezem , fö ld ö n v a n a lá b a m , n a p o t v e r a fe je m , v a d k a c s a t o llú s z e le t: a z őszt, lo b o g ó h a jja l k e rg e te m . Kö v e t t e m a s z e r e n c s é m e t U tá n a m k ö p ö tt a fa lu m , — k ita g a d o tt, én n e m b iz o n y g a tta m m a n k ó s , ö re g s z ü lő h á z a m n a k : m e g f o jta n a k a h o r g a s u jjú o rg o n a b o k r o k , g ö r b é n n é z n e k rám a tyúkok, k o rh ely fák . K öv ettem a s z e r e n c s é m e t v o n a to n , g y a lo g ti lá ttá to k , h o g y a n p o rz o tt u tá n a m a z e m lé k e k b o ly h a , r á g ta m a k örm öm , — b e le f á jd u lt a z o tth o n i n a g y s z e g é n y s é g b e f ia ta l, s u h a n c fe je m . 24 �ÉLETÜNK VONSIK GYULA Gondolatok az új gazdasági mechanizmus és a kultúrális fejlődés viszonyának néhány kérdéséről A z á lta lá n o s tá r s a d a lm i m o z g á s tö rv é n y e k b ő l fa k a d , h o g y a k u ltu r á lis fe jle sz té s ta r ta l m á t , a fe lh a s z n á lt eszk ö z ö k e t, az e rő fe sz íté se k n a g y sá g á t, e ls ő so rb a n a tá r s a d a ­ lo m g a z d a sá g i fe jlő d é se á lta l tá m a s z to tt sz ü k s é g le te k és le h e tő sé g e k h a tá r o z z á k m eg. E zek a tá r s a d a lm i f e lté te le k a z o n tú l, h o g y m i s z o c ia liz m u st é p ítü n k , k ife je z é s re j u t ­ n a k m in d e n k o ri g a z d a sá g i é s p o litik a i f e la d a to k b a n is. A z á lta lá n o s te n d e n c iá n b e lü l te h á t v a n n a k a sz o c ia liz m u s é p íté s é n e k k o n k r é t p e rió d u s a i, a m e ly e k a k u ltu ­ r á lis fe la d a to k te k in te té b e n ta r ta lm i je g y e k b e n , a z e g y es k o n k r é t fe la d a to k s o r re n d i­ sé g éb en , eg y m á sh o z v a ló v is z o n y á b a n je le n tk e z n e k . A k u ltu r á lis fo ly a m a t ta r ta lm i je g y e in e k és ir á n y ítá s á n a k — a v isz o n y la g o s ö n á lló sá g m e lle tt is — sz ü k s é g sz e rű e n k e ll ig a z o d n i a tá r s a d a lo m g a z d a sá g i é s p o litik a i sz fé rá ih o z . T á rs a d a lm u n k b a n a g a z d a sá g o t sz e m le lv e , je le n le g a la p v e tő e n k é t, d e v a ló já b a n egy, sz e rv e se n összefüg g ő n a g y fo ly a m a t k ib o n ta k o z á s á n a k v a g y u n k a ta n ú i. E gy ik , h o g y a te r m e lé s t n a p ja in k b a n v ih a r o s g y o rs a sá g g a l m o d e r n iz á lja a tu d o m á n y o s ­ te c h n ik a i fo rra d a lo m , a m á s ik a lk o tó e le m az ú j g a z d a sá g i m e c h a n iz m u s b e v e z e té sé ­ v e l k a p c so la to s. A k é t fo ly a m a t a z o n b a n e g y ü tte s e n c sa k k ö lc sö n ö s e g y m á s ra h a tá s ­ b a n v a ló s u lh a t m eg. A te c h n ik a i f o r ra d a lo m n a k és v e le e g y ü tt az ú j g a z d a sá g i m e c ­ h a n iz m u s b e v e z e té sé n e k m e ssz e m e n ő k ih a tá s a i v a n n a k a m ű v e lő d é s re és a n e v e lé sre , a fe ln ö v ő if jú s á g és a m á r fe ln ő tt n e m z e d é k re e g y a rá n t. L é n y e g é b e n ú j k ö v e te lm é ­ n y e k a d ó d n a k a tá r s a d a lm i v isz o n y o k fe jlő d é sé b e n , az e m b e r e k tá r s a d a lm i e g y ü tté ­ lé s é n e k fo rm á ib a n , a k u ltu rá ló d á s b a n , a sz a b a d id ő f e lh a s z n á lá s á b a n stb . N e m az a k é rd é s te h á t, h o g y az á lta lá n o s tá r s a d a lm i fo ly a m a t é rv é n y e s -e a k u ltu r a te r ü le té r e is h a n e m az, h o g y h o l m e n n y ire és m ik é n t. A z ö ssz e fü g g é se k k e re s é s e k o r a la p v e tő e n k é tf é le je le n sé g g e l v a n d o lg u n k , a m e ly e n b e lü l te rm é s z e te s e n a k é rd é s e k s o k a s á g a v á r m e g o ld á sra . I. A gazdaságban v ég b em en ő v á ltozások k u ltu rával szem b en tám asztott tartalm i k ö v etelm én y ei. II. A gazdasági m ech an izm u s reform ja és a k u ltu rá lis terü let k özgazd asági és irá n y ítá si k érdései. E z e k n e k a p r o b lé m á k n a k se m te lje s k ö rv o n a la z á s a , sem p e d ig az eg y es m e g fo ­ g a lm a z o tt k é rd é s e k m in d e n o ld a lú v iz s g á la ta a c ik k n e k n e m c é lja — tö b b e k k ö z ö tt a te r je d e le m k o rlá to z o tts á g a m ia tt se m — c s u p á n n é h á n y á lta la m fo n to s n a k ta r to tt k é rd é s t k ív á n o k é rin te n i. 25 �I. A gazdasági m ech an izm u s és a k ultura viszon yán ak n éh án y tartalm i prob­ lém ája. A m ik o r m o st a g a z d a sá g b a n v é g b e m e n ő v á lto z á s o k a t a tá r s a d a lo m sz e lle m i é le ­ té v e l h o zzu k k a p c so la tb a , e lő ljá ró b a n le k e ll szögezni, h o g y á lta lá b a n a k u ltu r a te rje sz té se , a m ű v e lő d é s az e se te k d ö n tő tö b b s é g é b e n n e m k ö z v e tle n ü l, h a n e m k ö z­ v e tv e sz o lg á lja a g a z d a sá g e lő tt á lló fe la d a to k m e g v a ló sítá sá t. A m á s ik á lta lá n o s m eg jeg y zés, hogy i t t k é t k ö lc sö n ö se n ö sszefü g g ő a s p e k tu s t k e ll m e g k ü lö n b ö z te tn ü n k . A z első á lta lá b a n a tudom ányok egyre n ö v ek v ő szerep e a te rm e lé s , a v ez e té s, á lt a ­ lá b a n a g y a k o rla ti te v é k e n y sé g fo ly a m a tá b a n é s ezzel e g y ü tt a tá r s a d a lm i tu d a tb a n , a m ű v e lts é g b e n , iz lésb en stb . A m ásik a tö m e g e k tá r s a d a lm i a k tiv itá sá n a k n ö v e lé sé ­ v e l m in t g y a k o rla ti te v é k e n y sé g g e l k a p c so la to s, a m e ly a k om m u n ista öntudat n ö v e ­ lé s é t k ív á n ja m eg. E z é rt fo n to s f e la d a t a tö m e g e k g o n d o lk o d á s á n a k , a v á lto z á s fo ­ ly a m a tá n a k elem zése, a fe la d a to k m e g h a tá ro z á s a a tu d o m á n y v ív m á n y a in a k e ls a ­ já títá s á b a n , a k u ltu r a fe jle sz té sé b e n , a tudatban élő m ú ltb eli csö k ev én y ek tő l való m egszab ad u lás fe la d a tá b a n . E z e k n e k a k é rd é s e k n e k a ta n u lm á n y o z á s a az e lm é le ti tis z tá n lá tá s o n tú l a g y a k o rla ti fe la d a to k s z e m p o n tjá b ó l is n a g y je le n tő s é g ű A k u ltu r á lis é s g azd a sá g i fo ly a m a to k k a p c s o la tá n á l a b b ó l a s a já to s d e v a ló s á ­ gos té te lb ő l k e ll k iin d u ln i, h o g y az e m b e r n e m c s a k p a ss z ív c é lja a tá r s a d a lm i fo ly a ­ m a to k n a k , h a n e m a k tív c se le k v ő ré s z e se is. M inden társad alm i fo ly a m a t csak az em berek gyakorlati tevék en y ség én k eresztü l v a ló su l m eg. A z e m b e re k v is z o n t e g y é ­ n isé g e k , s a j á t egyéni tu la jd o n s á g a ik k a l é s tö re k v é s e ik k e l. M in d e n tá r s a d a lm i c é lk i­ tű z é s — le g y e n az a le g tu d o m á n y o s a b b a n k id o lg o z v a é s e lő k é s z ítv e — r e a liz á lá s á n a k e re d m é n y e fü g g a re a liz á lá s b a n ré s z tv e v ő k a c é lla l v a ló a z o n u lá sá tó l. A tu d o m á n y o s te c h n ik a i fo r r a d a lm a t é s v e le e g y ü tt az ú j g a z d a sá g i m e c h a n iz m u s m e g v a ló s ítá s á t o ly a n m in ő ség i v á lto z á s n a k le h e t felfo g n i, a m ib e n g y ö k e re s v á lto z á s m e g y v é g b e a z e m b e re k n e k a tu d o m á n y h o z és a te c h n ik á h o z , á lta lá b a n a te rm e lé s h e z v a ló v isz o ­ n y á b a n . E z é rt n e m e lég c sa k az e lv o n t g a z d a sá g i v o n a tk o z á s o k a t é s a te c h n ik a f e j­ lő d ési ir á n y a it v iz sg á ln i, h a n e m m in t m in ő sé g i v á lto z á s t k e ll fe lfo g n i az e m b e r n e m c sa k a n y a g i, h a n e m szellem i fe jlő d é sé b e n is. Ez a z t je le n ti, h o g y nem elég a célok v ilá g o s m egfo g a lm a zá sa és k itűzése a gaz­ daságban, hanem en n ek m eg felelő en k ell form álni a társadalom — b en n e az eg y es em berek — tu d atát is. H a a z t a k a r ju k , h o g y a g a z d a sá g i és p o litik a i g y a k o rla tu n k ­ b a n é rv é n y r e ju s s a n a k a z ú j g a z d a sá g i ir á n y ítá s i r e n d s z e r e lv e i, a k k o r n e m e lé g c sa k a m e c h a n iz m u s m e g v á lto z ta tá s a , h a n e m sz ü k sé g e s e h h e z a la k íta n i a tá r s a d a ­ lo m — a k ö zö sség ek és eg y es e m b e re k — g o n d o lk o z á s á t is. E z é rt a te r m e lé s é s g az­ d á lk o d á s fo ly a m a tá n a k m e g v á lto z ta tá s á é rt folyó h a rc b a n fe lté tle n ü l m eg k e ll o ld a n i b izonyos n e v e lé si és o k ta tá s i f e la d a to k a t is, a m e ly e k e g y ré s z t a v á lto z á s e lé ré sé n e k fe lté te le i, m á s ré s z t a k ö v e tk e z m é n y e i. A fe la d a to k s o rá b a n e lső h e ly r e k e ll te n n i a z o k a t, a m e ly e k sz e rv e s k a p c s o la tb a n v a n n a k a g a z d a sá g i m e c h a n iz m u s m e g v a ló s ítá s á v a l, v a g y is e lő se g ítik , f e lté te lé t k é ­ p e z ik a m e c h a n iz m u s m e g v a ló s u lá s á n a k . Id e ta r to z ik m in d e n e k e lő tt az e m b e re k t u ­ d a tá n a k fo rm á lá s á v a l k a p c so la to s fe la d a to k eg ész so ra. E b b e n a s o r b a n o tt ta lá lju k az isk o lai k é p z é sb e n je le n tk e z ő o k ta tá s i f e la d a to k a t, a fe ln ő tto k ta tá s p ro b lé m á it, a s z a k e m b e rk é p z é st, az is m e re tte r je s z té s fe la d a ta it stb . 26 �M ire k ell az ed d igin él jobban m eg ta n íta n i az em b erek et? 1. A b e v e z e tő b e n je lz e tt k a p c s o la tb ó l a d ó d ó a n a z e g y ik le g s ü rg ő se b b f e la d a t — a m i a tá r s a d a lo m b a n v é g b e m e n ő tu d o m á n y o s -te c h n ik a i fo rra d a lo m b ó l a d ó d ik , h o gy az em b erek et jobban m eg ism ertessü k a term észettu d om án yos, m ű szak i, tech n i­ k ai ism eretek k el. K o ru n k te c h n ik a i h a la d á s a k ö v e te lő le g í r ja elő a m ű v e lő d é s s z á ­ m á r a egy o ly an ta r ta lm i és sz e m lé le ti k o n c e p c ió k ia la k ítá s á t, a m e ly a la p v e tő e n m a ­ g á n h o r d ja a te c h n ik a i f o r ra d a lo m je g y e it. I t t tu d o m á s u l k e ll v e n n i eg y n a g y o n fo n ­ to s té n y t. A z em ber a gya k o rla ti tev ék e n y sé g e fo ly tá n ép pen a tech n ik a i forradalom hatására nap m int nap k a p csolatb an van a term elésb en v ég b em en ő forrad alm i v á lto ­ zásokkal. H a csa k a m e z ő g a z d a sá g o t te s sz ü k v iz s g á la t tá r g y á v á , a z t ta p a s z ta lju k , h o g y a z u tó b b i ö t é v b e n tö b b m in t sz á z ú j s z a k m a h o n o so d o tt m eg. E z a v á lto z á s g y a k o ­ ro l az e m b e r re le g n a g y o b b h a tá s t, v á lt ja k i tu d a ti fe jlő d é sé n e k te n d e n c iá it. E z a tá r s a d a lm i m é r e te k e t te k in tv e ú g y j u t k ife je z é s re , h o g y a tu d o m á n y o k , d e fő k é n t a m ű s z a k i tu d o m á n y o k e m b e r re g y a k o ro lt h a tá s á n a k n ö v e k e d é se s o k k a l g y o rs a b b m i n t a m ű v é s z e te k é és így a m ű v e lő d é s t te n d e n c iá já b a n m e g h a tá ro z ó té n y e z ő v é v á lik . E z t fig y e lm e n k ív ü l h a g y n i te rm é s z e te s e n a m ű v e lő d é si célo k k ije lö lé s é b e n sem le h e t. A f e la d a t ily e n s z in tű m e g fo g a lm a z á sa te rm é s z e te s e n ré s z e ire b o m lik , h a az isk o la i o k ta tá s t v a g y az is k o lá n k ív ü li m ű v e lő d é s t te s sz ü k v iz s g á la t tá rg y á v á . Az ú j típ u s ú sz a k e m b e r ig é n y is m e re té b e n le h e t a z t is m e g á lla p íta n i, h o g y m ily e n á l­ ta lá n o s és sp e c iá lis k ö v e te lm é n y v a n az is k o la i k é p z é sse l sz e m b e n . E z k iin d u ló a la p o t a d az ú j is k o la típ u s sz a k m a i és k ö z is m e re ti is m e re ta n y a g á n a k je lle g é re , a r á ­ n y á ra , a k é s ő b b ie k b e n k ia la k íta n d ó ta n t e r v k o n c e p c ió fo r m á lá s á ra , stb . I t t m in d e ­ n e k e lő tt a rá n y o k r ó l v a n szó ; m ily e n a r á n y b a n sz e re p e ln e k az o k ta tá s b a n — isk o la i é s is k o lá n k ív ü li — és az e g y é b is m e re tte r je s z tő te v é k e n y sé g b e n a h u m á n és a t e r ­ m é s z e ttu d o m á n y o s, v a la m in t a te c h n ik a i-m ű s z a k i is m e re te k . A z t h isz e m , h o g y m in ­ d e n tú lz á s n é lk ü l le v o n h a tó az a k ö v e tk e z te té s , h o g y n a g y o b b sz e re p e t k e ll k a p n iu k a m ű s z a k i-te c h n ik a i tu d o m á n y o k n a k és az e z e k e t m e g a la p o z ó is m e re te k n e k az egész m ű v e lő d é si te v é k e n y sé g b e n . 2. A z ú j g a z d a sá g i m e c h a n iz m u s b e v e z e té se so rá n a g a z d a sá g b a n o ly a n m e c h a ­ n iz m u s a la k u l ki, a m e ly b iz to s ítja , h o g y a g a z d a sá g i d ö n té s e k az im fo rm á lts á g é s a z é rd e k e lts é g a la p já n a le g m e g fe le lő b b s z in te k e n , m in é l n a g y o b b tö m e g e k a k tív r é s z t­ v é te lé v e l tö r té n je n e k , azaz fo k o z ó d o tt a d ö n té s i jo g o k d e c e n tra liz á lá s a . E z n e m c él­ ja a g a z d a s á g irá n y ítá s m e g ja v ítá s á n a k , h a n e m eszköze, m iv e l a tö m e g e k b e v o n á s a a z a la p v e tő k é rd é s e k e ld ö n té sé b e , b iz to s ítja a d ö n té s e k é rv é n y e s ü lé s é t, h a té k o n y s á ­ g á t. E z a té n y m e g k ö v e te li, a d o lg o zó k — e ls ő so rb a n a k ü lö n b ö z ő s z in tű v e z e tő k — jo b b fe lk é s z íté s é t a k ö z g a z d a sá g i is m e re te k te ré n , d e n a g y o b b já r ta s s á g o t k ö v e te l a v ez etés, az ig a z g a tá s k é rd é s e ib e n a d o lg o zó k szé le s tö m e g é tő l is. E z a z t je le n ti, h o g y az egész tá r s a d a lo m b a n n a g y o b b sz e re p e t k e ll k a p n i a k ö z g a z d a sá g i is m e re te k t e r ­ je s z té sé n e k , a g az d a sá g i k é p z é s m e g sz e rv e z é sé n e k . A z ú j m e c h a n iz m u s s ik e ré n e k e g y ik fo n to s fe lté te le , h o g y az e m b e re k tö m eg ei ta n u lja n a k m eg k ö z g a z d a sá g ila g g o n d o lk o d n i, h o g y a k ö z g a z d a sá g i s z e m lé le t m in d e n e m b e r n é l te rm é s z e ts z e rű le g k ia la k u ljo n . E rre a z é rt is sz ü k ség v a n . m e rt az e d d ig s z ig o rú a n k ö z p o n tila g sz a b á ly o z o tt k e ­ re te k h e ly é re o ly an g a z d á lk o d á si fo rm a lé p e tt, a m e lv n e m c s a k le h e tő v é teszi a d ö n ­ té s e k e t, h a n e m m eg is k ö v e te li a z o k a t. A te rv e z é s, a d ö n té s e k m e g h o z a ta la és v é g r e ­ h a jtá s a , a g y á ri é le t eg y ik le g fo n to s a b b m o z z a n a ta le tt. A v á ll a la t c é lja in a k e lé ré se 27 �s z e m p o n tjá b ó l lé n y e g b e v ág ó , h o g y a d ö n té s a z é rd e k e lte k jó v á h a g y á s á v a l, a k tív h o z z á já ru lá s á v a l tö r té n jé k . A z a jo g , h o g y a m u n k á s o k n a k n a g y o b b a b e le s z ó lá s u k a z ü z e m e k és te rm e lé s i e g y sé g e k ir á n y ítá s á b a , e g y re n a g y o b b tö m e g e k b ő l v á lt ja k i a k ö z g a z d a sá g i is m e re te k m e g s z e rz é sé re v a ló tö re k v é s t. A k ö z g a z d a sá g i is m e re te k te rje s z té s é n e k az ig én y e te h á t n e m c s a k a tá r s a d a lm i é rd e k v o n a tk o z á s o k b a n je le n t­ k e zik , h a n e m az eg y es te rm e lé s i e g y sé g e k s z in tjé n és az e g y es e m b e r n é l is. A k u l­ tú r a egyes á g a z a ta in a k , ezzel k a p c s o la tb a n is m e g k e ll ta lá ln i a f e la d a t m e g o ld á sá ­ n a k le g jo b b é s le g c é lra v e z e tő b b e szk ö zeit. 3. K ü lö n é rd e m e s szó ln i a k u ltu r á lis n e v e lő m u n k a fe la d a ta iró l é s a g a z d a sá g i m e c h a n iz m u s k a p c s o la tá ró l, o ly a n ö ssz e fü g g é sb e n , a m e ly a te r m e lé s t ö sztö n ző a n y a g i és e rk ö lc si v isz o n y o k ö ss z e fü g g é sé t v iz s g á lja . A k o m m u n is ta m u n k á r a v a ló n e v e lé s vég ső c é lja , h o g y a m u n k a é le ts z ü k s é g le tté v á ljo n . A m u n k á é r t já r ó ju ta lo m n e m a n y a g ia k b a n fe je z ő d ik k i, h a n e m a b b a n , h o g y v é g re h a jtó ja , te v é k e n y s é g é t a lk o tó fo ly a m a tn a k é rz i, a m ié r t e ls ő so rb a n tá r s a d a lm i m e g b e c sü lé s t v á r. V isz o n t e g y o ly a n id ő s z a k b a n , a m ik o r az e m b e r s z á m á ra az a n y a g i fe lté te le k d ö n tő m é r té k b e n a m u n ­ k á ja m in ő sé g é tő l és m e n n y isé g é tő l fü g g n e k , sz ü k ség v a n a m u n k á h o z fű z ő d ő e g y én i a n y a g i ö sztö n zésre. A sz o c ia liz m u s é p íté se id e jé n te h á t az a n y a g i é s e rk ö lc si ö sz tö n ­ z ő k e g y sé g é re v a n szü k ség . E b b e n az e g y sé g b e n d ia le k tik u s v is z o n y á ll fe n n , n e m e g y s z e rű e n p á rh u z a m o s s á g , v a g y e g y id ő b e n v a ló a lk a lm a z á s . A k e ttő eg y ség es, e g y ­ m á s s a l k a p c s o la tb a n lév ő , e g y m á s ra g y a k o rló h a tá s á t fig y e le m b e v e v ő a lk a lm a z á s a v e z e th e t csa k a v a ló s á g o s s ik e re k re . A z ú j g a z d a sá g i m e c h a n iz m u s b e v e z e té se v isz o n t az a n y a g i ö sz tö n z é s — a m in é l n a g y o b b n y e re s é g e lé r é s é t — a k ív á n t g a z d a sá g i é s te r m e lé si c é lk itű z é s e k e lé ré s é n e k e g y ik k ö z p o n ti k é rd é s é v é te tte . A b é rg a z d á lk o d á s, a p ré m iu m re n d s z e r , a n a g y o b b ü z e m i ö n á lló sá g m in d f e lh a s z n á lja ezt a m o z g a tó e rő t. E z a z t je le n ti, h o g y a g a z d á l­ k o d á s sz e rv e z e te ö n m a g á b a n , m in d e n k ü lö n tu d ó s ítá s n é lk ü l sz ü li a z a n y a g i e lő n y ö k k e re s é s é n e k sz e m lé le té t, m é g a k k o r is, h a az a n y a g i e lő n y ö k c sa k k o lle k tív te v é ­ k e n y sé g g e l b iz to s íth a tó k . A d ia le k tik u s eg y ség m e g te re m té s e é rd e k é b e n a k u ltu r á lis n e v e lő m u n k a e lő tt o ly a n f e la d a t á ll, h o g y e rő s íts e a z e m b e re k b e n az e rk ö lc si m e g ­ b e c sü lé s e lv á r á s á n a k sz e m lé le té t. A z o k ta tó -n e v e lő m u n k á n a k o ly a n sz e re p e v a n itt, h o g y fe lis m e rte s s e a m u n k a tá r s a d a lm i je le n tő s é g é t, te g y e a tá r s a d a lm i é rd e k sz e m e lő tt t a r tá s á t az eg y é n je lle m é n e k v o n á sá v á . A n e v e lő m u n k á n a k b iz to s íta n i k e ll, h o g y az e g y én s z á m á ra , te v é k e n y s é g é n e k é rte lm e és je le n tő s é g e az a n y a g i e lle n sz o l­ g á lta tá s o k o n tú l k ife je z ő d jö n a közösség, a tá r s a d a lo m á lta li e lis m e ré s b e n is. H a ez e lm a ra d , a k k o r a tá r s a d a lo m é rt é r z e tt fe le lő ssé g k ö v e te lm é n y e c sa k ü re s sz ó la m m á v á lto z ik és az a n y a g i é rd e k e lts é g az e g y é n b e n az in d iv id u á lis tö r e k v é s e k e t e rő síti. E n n e k a fe la d a tn a k a m e g o ld á sa n e m c s a k az a g itá c ió n a k é s a p ro p o g a n d á n a k sz a b fe la d a to k a t, h a n e m az iro d a lo m n a k és m á s m ű v é s z e te k n e k is, a n é p m ű v e lé s m in d e n á g á n a k , k ü lö n ö s e n a tö m e g e s h a tá s o k r a k é p e s te le v íz ió n a k és rá d ió n a k . 4. A g a z d a sá g i m e c h a n iz m u s v á lto z á s á n a k , v a la m in t a tu d o m á n y o s -te c h n ik a i f o r ra d a lo m n a k te rm é s z e te s e n v a n n a k és le s z n e k o ly a n v e le já ró i is, a m e ly e k a v á l­ to z ó te rm e lé s i fo ly a m a to k k a l, az a la k u ló e m b e ri v is z o n y o k k a l é s tö re k v é se k k e l k a p ­ cso la to sa k . E zek k ö z ö tt az első h e ly e n k e ll tá r g y a ln i az e m b e ri k o lle k tív á k a la k u ­ lá s á v a l k a p c so la to s n e v e lé si é s o k ta tá s i fe la d a to k a t. A g a z d a s á s i v o n a tk o z á so k és a te rm e lé s i v iszo n y o k , a m it a sz o c ia lista v e z e té s tu d a to s a n a la k ít k i, e ls ő so rb a n az e m b e re k k ö zö tti te rm e lé s i k a p c s o la to k a t sz a b á ly o z z á k é s az eg y es e m b e r tu d a to s te r m e lő e re jé n e k e lő m o z d ítá s á ra sz o lg á ln a k . A z ú j g a z d a sá g i m e c h a n iz m u s f e lté te­ 28 �l ezi és k i is v á lt ja a te rm e lő k o lle k tív á k á lla n d ó n ö v e k v ő a k tiv itá s á t. A g a z d a s á g v e z e té s ú j fo r m á ja m e g g y o rs ítja a z t a fe jlő d é s t, a m in e k e re d m é n y e k é n t a te r m e lő k o lle k tív á k a tá r s a d a lo m n a k n e m c s a k g a z d a sá g i, h a n e m szo c iá lis s e jtjé v é is v á ln a k . A n e m fo rm á lis (m in t az eg y ü z e m b e n d o lg o zó k , eg y s z a k m a b e lie k , eg y h e ly e n la k ó k , stb .) tá r s a d a lm i c so p o rto k k ia la k u lá s a a z t je le n ti, h o g y e z e k b e n a k o lle k tí­ v á k b a n az eg y es e m b e re k k ö z e le b b k e rü ln e k e g y m á sh o z n é z e te ik b e n , m a g a ta r tá s u k ­ b a n , é rd e k e ik b e n és tö re k v é s e ik b e n , ső t b iz o n y o s m é r té k ig m é g i z lé s ü k b e n , é rd e k lő ­ d é si k ö rü k b e n is. A z ü z e m e k g a z d a sá g i ö n á lló s á g á n a k n ö v e k e d é se , a m in é l n a g y o b b n y e re s é g e lé ré s é n e k kö zö s é rd e k e k é p e z i az a la p j á t az íg y a la k u ló k o lle k tív á k n a k , d e ezzel e g y ü tt szü k ség v a n o ly a n e rk ö lc si n o rm á k , e m b e ri id e á lo k tu d a to s ítá s á r a is, a m e ly n e k a la p já n a c so p o rto k e lle n ő rz ik ta g ja ik e g y é n i é le té t, v is e lk e d é s é t, é s h a k e ll e lh a tá r o ljá k m a g u k a t a c so p o rto n k ív ü lá lló k tó l. U g y a n íg y s z é le s k ö rű n e v e ­ lő m u n k á t ig é n y e l a c so p o rt é s a tá r s a d a lo m kö zö s é rd e k é n e k m e g é rte té se . E zzel k a p c s o la tb a n m e g k e ll je g y e z n i, h o g y az e m b e re k é s az e m b e ri c s o p o rto k é le té n e k ir á n y á t a tá r s a d a lm i és é le tfe lté te le k h a tá r o z z á k m eg , d e e f e lté te le k k ö z ö tt az e m b e r — b izo n y o s h a tá r o k k ö z ö tt — m e g v á la s z th a tja , m it a k a r és m it n e m . A z e g y es e m b e re k és a k o lle k tív á k m a g a ta r tá s á t, tö re k v é s e it, ité le te it, stb . n e m a n n y ir a az á lta lu k v é g z e tt m u n k a f o r m á ja é s m é r e te h a tá r o z z a m eg , h a n e m in k á b b a n n a k ta r ta lm a , a z h o g y m e n n y ire é r tik m e g a fo ly a m a t lé n y e g é t, m u n k á ju k é rte lm é t, sze­ r e p é t a tá r s a d a lo m v a g y k o n k ré ta b b a n az ü z e m é le té b e n . E ttő l fü g g e ls ő so rb a n e r e ­ jü k n e k és k é p e ss é g e ik n e k m o z g ó sítá sa is. A z ü z e m e k v a g y te rm e lé s i e g y sé g e k v e z e té sé n e k é rd e k e k e ll h o g y le g y e n , h o g y a h iv a ta lo s sz erv ezési fo rm á k és az a la k u ló n e m fo rm á lis k o lle k tív á k k ö z ö tt e lle n t­ m o n d á s m e n te s k a p c s o la t le g y e n . E z t a zzal é rh e ti el a v e z e té s, h a a c so p o rto k és az e g y én s z á m á ra is le h e tő v é te sz i a fe la d a to k te rv e z é s é b e v a ló b e k a p c so ló d á st, a d ö n ­ té s b e n v a ló a k tív ré s z v é te lt. Ez n e m e g y sz e rű e n sz e rv e z e ti k e re te k e t k ív á n — b á r e z ek is sz ü k sé g e se k — h a n e m fe l is k e ll k é s z íte n i e g y e s d o lg o z ó k a t a z ily e n te v é ­ k e n y sé g h e z sz ü k ség es is m e re te k re . A fo rm á lis c so p o rto k m in d e n ü tt k ia la k u lh a tn a k , e z t k ö z v e tle n ü l k iv á lth a tja a k ö zö s te v é k e n y sé g (m ű h e ly , fe la d a t) a sz o c ia lista k ö zö s­ ség ek a la k u lá s a a z o n b a n c sa k tu d a to s n e v e lő m u n k a , az e g y m á s ra u ta lts á g m e g é rté s e e re d m é n y e k é n t jö h e t lé tre . A z íg y a la k u ló k o lle k tív á k a s a j á t a k a r a tu k k a l, tö re k v é s e ik k e l fo rm á ló i le sz n e k — az e d d ig in é l jo b b a n — a k u ltu r á lis é le tn e k is. I t t k e ttő s h a tá s ú je le n sé g g e l v a n d o lg u n k : a fo rm á ló d ó k o lle k tív á k a la k ítá s a , a k u lt ú r a e sz k ö z e iv e l és a k o lle k tív á k e rő sö d ő h a tá s á n a k a k u ltu r á lis é le tb e v a ló p o z itív b e k a p c so lá sa . E zzel sz á m o ln i k e ll, m e r t a g a z d á lk o d á s b a n k ia la k u ló e g y sé g e k e r e jü k e t é s ig é n y ü k e t e sz k ö z k é n t fo g já k h a sz n á ln i a m ű v e lő d é si tö re k v é s e ik b e n , a k u ltú r á v a l sz e m b e n tá m a s z to tt k ö v e te lm é ­ n y e ik b e n . B iz to síta n i k e ll, h o g y ez az e rő a s z o c ia liz m u st s ie tte tő é s k ö v e te lő le g y e n a k u ltu r á ló d á s te r ü le té n is. E zzel k a p c s o la tb a n m in d e n e k e lő tt a tá r s a d a lm i é s tö m e g ­ sz e rv e z e te k a k u lt ú r a te rje s z té s é b e n já ts z o tt s z e re p é t é s f e l a d a tá t k e ll ú jó la g m e g ­ fo g alm azn i. 5. A z e d d ig tá r g y a lt k é rd é s e k v é g ső k ö v e tk e z te té s e k é n t a z t le h e t le v o n n i, h o g y a g a z d a sá g e lé á llíto tt fe la d a to k sik e re s m e g o ld á sa é rd e k é b e n á lla n d ó a n fo rm á ln i k e ll a v e z e té s m in d e n ré te g é t d e a le g sz é le se b b m u n k á s és p a ra s z ttö m e g e k e t is, le ­ k ü z d v e n á lu k a g o n d o lk o d á s b a n m e g lé v ő m a ra d is á g o t, a z ú jtó l v a ló fé le lm e t stb . E z n e m e g y sz e rű e n csa k a g itá c ió s fe la d a t, h a n e m a re f o rm m e g é rté s é t, a n n a k m e g v a ló ­ s ítá s á b a n v a ló ré s z tv é te l tu d a to s v á lla lá s á t je le n ti. A tö m e g e k ily e n fe lk é s z íté s e t e r ­ 29 �m é sz e te se n fo k o z o tt e rő fe s z íté s e k e t je le n t egy m e g h a tá ro z o tt irá n y b a n , a m irő l m á r e d d ig sz ó ltu n k . Ez a z o n b a n se m m i e s e tre se m je le n th e t e g y o ld a lú sá g o t, a k u lt ú r a m á s je lle g ű ta r ta lm i k é rd é s e in e k e lh a n y a g o lá s á t. A tá r s a d a lm i fe jlő d é s k ö v e tk e z ő id ő ­ s z a k á b a n a k u lt ú r a e lő tt n e m az a f e la d a t á ll, h o g y s z ü rk é v é , e g y o ld a lú v á te g y e az eg y én iség fe jlő d é sé t, h a n e m az, h o g y já r u ljo n h o z z á m in é l jo b b a n az e g y é n isé g so k ­ o ld a lú d e a szo cializ m u s é p íté sé h e z sz ü k sé g e s fe jle sz té sé h e z . A g a z d a sá g e lé á llíto tt fe la d a to k i t t c sa k m in t re n d e z ő e lv e k sz e re p e ln e k a ta r ta l m i s o rre n d is é g b e n é s a re n d e lk e z é s re á lló e rő k e lo sz tá sá b a n . T u d o m á su l k e ll v e n n i az ig a z sá g o t, h o g y az e m b e re k m ű v e lő d é si tö re k v é s e in e k g y a k o rla ti te v é k e n y sé g ü k — te rm e lő és p o litik a i — sz a b e ls ő so rb a n ir á n y t. E z n e m ­ csak tá r s a d a lm i m é r e te k b e n igaz, h a n e m e g y é n e k e s e té b e n is, m iv e l az e m b e r t é r ­ d e k e e rő se n b e fo ly á so lja és o ly a n c se le k v é sre k é sz te ti, a m ib e n a n y a g i v a g y e rk ö lc si h a sz n o t lá t. E z é rt v á lto z ik a te v é k e n y sé g é n e k fo rm á ja , k ö re és ta r ta lm a , a k k o r ez a m ű v e lő d é si ig é n y e k b e n is v á lto z á so k h o z v e z e t. A te rm e lé s b e n e lfo g la lt h e ly a t á r ­ sa d a lo m ir á n y ítá s á b a v a ló b e k a p c so ló d á s m é re te i, a jo g o k és k ö te le ssé g e k a la k ítjá k az is m e re te k sz e rz é sé n e k ir á n y á t és az is m e re te k m e g s z e rz é sé re te tt e rő fe sz íté se k m é r té k é t is. E b b ő l k ö v e tk e z ik , h o g y e ls ő so rb a n a n é p m ű v e lé sn e k , in té z m é n y e iv e l és e sz k ö z e i­ vel n e m c s a k k ie lé g íte n i k e ll e z e k e t az ig é n y e k e t és tö re k v é s e k e t, h a n e m a z o k a t k i k ell e g é sz íte n i m á s o k k a l, az e m b e r e k e t k é s z te tn i k e ll m á s ir á n y ú is m e re te k m e g s z e r­ zésére is. A te c h n ik á v a l, v a g y a k ö z g a z d a sá g g a l v a ló fo g la lk o z á s p l. n e m e re d m é ­ n y e z h e ti a m ű v é s z e te k k e l v a ló m e g ism e rk e d é s e lh a n y a g o lá s á t. I t t e ls ő so rb a n a rr ó l v a n szó, hogy a m á s fa jta is m e re te k te rje s z té s é h e z m e g ta lá lju k - e a m e g fe le lő e sz k ö ­ zö k e t és fo rm á k a t. T e rm é sz e te s e n a ta r ta lm i fe la d a to k k ije lö lé s é n é l k ü lö n b s é g e t k e ll te n n i az eg y es k u ltu r á lis s z e rv e k és in té z m é n y e k k ö z ö tt a b b ó l a sz e m p o n tb ó l, h o g y az e m b e re k m i­ lyen széles ré te g é v e l á lln a k k a p c s o la tb a n . E z é rt e ls ő so rb a n a tö m e g e k h e z szó ló m ű ­ v elő d ési s z e rv e k n e k é s e sz k ö z ö k n e k — is k o lá k n a k , s a jtó n a k , rá d ió n a k , te le v íz ió n a k , is m e re tte rje s z té s n e k , stb . te v é k e n y sé g é b e n k e ll e ls ő so rb a n fig y e le m b e v e n n i a g a z ­ d á lk o d á s te ré n b e á lló v á lto z á so k a t, e r r e fel k ell k é sz íte n i az e m b e r e k e t é s e m u n k a k ö zb en tu d o m á su l k e ll v e n n i a g o n d o lk o d á s b a n v é g b e m e n ő fo ly a m a to k a t, a m e ly a g a z d a sá g b a n b e v e z e te tt v á lto z á so k h a tá s a k é n t je le n tk e z n e k . E zek k ö z ü l e g y e se k e t e rő s íte n i, m á s o k a t e lle n sú ly o z n i k ell. II. A gazdasági m ech an izm u sb ól adódó közgazd asági leh ető ség ek a k u ltu rálisélet irányításában. A s z o c ia lista tá r s a d a lo m tö r té n e té b e n — n e m c sa k n e k ü n k — h a n e m tá b o r m é ­ re tb e n is — elő sz ö r k e r ü lt so r a r r a , h o g y a k u ltu r á lis te r ü le t s a já to s s á g a it m e ssz e ­ m en ő e n fig y e le m b e v é v e d o lg o z z u k k i a z a n y a g i, g a z d a sá g i b e fo ly á s r e n d s z e ré t . Ily e n e lv e k v o lta k m á r e d d ig is a tá r s a d a lo m te rm e lé s i s z fé rá ib a n , d e a k u ltú r á b a n n em . A k u ltú r a te r ü le té n e lső íz b e n jö n lé tr e az a n y a g i eszk ö zö k fe lh a s z n á lá s á n a k o ly a n g y a k o rla ta , a m e ly sz á m o l a te r ü le t s p e c iá lis a d o tts á g a iv a l. E n n e k a m e c h a n iz ­ m u s n a k az a la p e lv e , h o g y a s z o c ia lista tá r s a d a lo m , a sz o c ia lista á lla m k ö te le ssé g e a sz o c ia lista k u ltú r a fin a n sz íro z á sa . K ö z tu d o m á sú , h o g y a k u ltu r á lis fo ly a m a to k ra az id e o ló g ia i h a r c tö r v é n y s z e rű ­ ségei é rv é n y e s e k e ls ő so rb a n . E n n e k e lle n é re g o n d o lk o d n i k e lle tt azo n , h o g y a g a z d a ­ s á g b a n h a s z n á lt o ly a n k a te g ó r iá k a t, m in t az é rté k , a n y e re sé g , a jö v e d e lm e z ő sé g a z 30 �á r a k és á rk é p z é s , stb . h o g y a n k e ll a k u ltu r á lis fe jlő d é s e g y es te r ü le te in é s á g a z a ta i­ b an az ir á n y ítá s e sz k ö z e k é n t fe lh a s z n á ln i. A b b ó l k e lle tt k iin d u ln i, h o g y it t se m m i­ féle m e c h a n ik u s a z o n o s ítá s ra n e m k e r ü lh e t so r, m iv e l a k u ltu r á lis s z o lg á lta tá s o k m é g h a k e re s k e d e lm i ú to n k e rü ln e k is so k sz o r fo rg a lo m b a , e ls ő s o rb a n id e o ló g ia i k ü l­ d e té s t te lje s íte n e k . H a e z t a k é rd é s t k o n k ré ta b b a n v iz s g á lju k , a k k o r az á lta lá n o s fe jle sz té si te n d e n ­ c iá n b e lü l m eg k e lle tt v iz sg á ln i a k ö v e tk e z ő n a g y o b b p ro b lé m á k a t. M ih ez m e n n y i d o tá c ió t b iz to sítso n az á lla m . H o g y an é rv é n y e s ü ljö n ez a k ö n y v k ia d á s b a n , sz ín h á z a k és m o zik e se té b e n . F e lté tle n ü l fe n n k e ll-e ta r ta n i m in d e n e d d ig lé tre h o z o tt k u lt u r á ­ lis o b je k tu m o t (k u ltu rh á z , k lu b , p á rh u z a m o s s z a k s z e rv e z e ti és ta n á c s i k ö n y v tá r a k , stb.) és fe lté tle n ü l m ű k ö d te tn i k e ll-e m in d e n fé le sz a k k ö rt, m ű k e d v e lő ö n te v é k e n y m ű v é sz e ti c so p o rto t stb . É s h a ig en , k in e k az a n y a g i fe d e z e té v e l. M ás ö ssz e fü g g é sb e n a z t is k e lle tt v iz s g á ln i, h o g y az is m e re tte r je s z té s e g y es fo rm á i é s a n n a k ta r ta lm i j e l ­ lege s z e r in t e lh a tá r o lh a tó ré sz e i a jö v ő b e n m ily e n á lla m i, p é n z ü g y i seg its é g e t é lv e z ­ ze n e k a k k o r is, h a a jö v ő b e n e r r e tö b b e t k ív á n tu n k sz á n n i. A k u lt ú r a te r ü le té n is jo b b a n é r v é n y t k e lle tt sz e re z n i a n n a k az e lv n e k , h o g y a sz o c ia lista á lla m e ls ő so rb a n a z t tá m o g a ssa , a m i tá r s a d a lm i é r d e k e t e lé g ít k i, é s a z e g y é n i ig é n y e k k ie lé g íté sé n e k k ö lts é g e it jo b b a n á t k e ll h á r íta n i az e g y é n e k re . E z e k é s m é g so k m á s p ro b lé m a m u ­ ta tja , h o g y a k u ltu r á lis é le t te r ü le té n is le h e t e tt és k e lle tt is a g a z d á lk o d á s p é n z b e n je le n tk e z ő k é rd é s e iv e l fo g la lk o z n i. A g a z d a s á g irá n y ítá s re f o r m já n a k c é lk itű z é s e i s z e r in t a g a z d a sá g o ly a n m e c h a ­ n iz m u s á t k e lle tt k ia la k íta n i, a m e ly b iz to s ítja , h o g y a d ö n té s e k , a z in f o rm á lts á g é s az é rd e k e lts é g a la p já n a le g m e g fe le lő b b s z in te n tö r té n je n e k . K é rd é s v o lt az is, h o g y a k u ltu r á lis á g a z a t ir á n y ítá s á b a n m ily e n m é r té k b e n é rv é n y e s íth e tő k a d ö n té s s z in te k re v o n a tk o z ó irá n y e lv e k , m ily e n k é rd é s e k b e n é s id ő s z a k ra v o n a tk o z ó a n k e ll e rő s íte n i a k ö z p o n ti d ö n té s e k k ö ré t, h a té k o n y s á g á t, és m ily e n k é rd é s e k b e n és id ő s z a k ra le h e t a d ö n té s e k e t d e c e n tra liz á ln i. A z ú j g a z d a sá g i m e c h a n iz m u s és a k u lt ú r a v is z o n y á n a k ta g la lá s á n á l á lta lá n o s eg y v éd ek ező , m a g y a rá z k o d ó m e g k ö z e líté s v á lt d iv a ttá . Ig e n e lte r je d t az a v é le m é n y , h o g y az ú j g a z d a sá g i m e c h a n iz m u s a k u lt ú r a fe jlő d é s é t e ls ő so rb a n k á ro s a n b e fo ­ ly á so lja , te h á t fel k e ll k é sz ü ln i a m e c h a n iz m u s b ó l sz á rm a z ó h a tá s o k k iv é d é s é re . Ez a z a la p á llá s g y ö k e re s e n h ib á s, m e r t v é d e k e z é sre re n d e z k e d ik be, p e d ig a f e la d a t e ls ő so rb a n ; b iz to s íta n i az ú j m e c h a n iz m u s b ó l a d ó d ó le h e tő sé g e k m a r a d é k ta la n k i­ h a s z n á lá s á t. A g a z d a s á g irá n y ítá s i re n d s z e r re f o rm já v a l k a p c so la to s e lk é p z e lé se k , in d o k o la t­ la n f e n n ta r tá s o k le g tö b b sz ö r a v a ló sá g o s té n y e k is m e re té n e k h iá n y á b a n fo g a lm a ­ z ó d n a k m e g a n é p m ű v e lő k k ö z ö tt. A p ro b lé m á k n e m a tö m e g e k h a n g u la tá t tü k rö z ik , h a n e m e ls ő so rb a n az a lk o tó é rte lm is é g é t — m in d e n e k e lő tt a h u m á n m ű v e lts é g ű é r ­ te lm is é g é t — és a k u lt ú r a te r ü le té n d o lgozó fu n k c io n á riu s o k é t. A k é tk e d ő k v ag y f e n n ta r tá s o k k a l te li e lk é p z e lé se k k ö z ö tt a la p v e tő e n k é t n a g y c so p o rtb a ta r to z ó k é r ­ d é s e k v a g y e lk é p z e lé se k h ú z ó d n a k m eg. A z e g y ik az a n y a g i f e lté te le k a la k u lá s á v a l, a m á s ik ü z le ti szellem té r h ó d ítá s á tó l v a ló fé le le m m e l k a p c so la to s. 1. T ö b b v a g y k e v e se b b p é n z le sz -e a k u lt ú r á r a ? E z a le g fo n to sa b b é s m in d e n k it é r d e k ­ lő k é rd é s . A v á la s z o k tö b b sé g e k é tk e d ő v a g y p e ss z im ista . E d d ig se m v o lt sok, ső t so h a se m v o lt e lég a z a n y a g i e llá tá s , e z u tá n m é g k e v e se b b lesz, v o n já k le a v é g ső k o n k lu ziót. M i a v a ló sá g ? 31 �A k u ltu r á r a — TV , R ád ió , k ö n y v tá r, m ú z e u m , f ilm , sz ín h á z , n é p m ű v e lé s stb . — a z á lla m é v e n te k b . 10 m illiá r d fo r in to t b iz to s íto tt a k ö ltsé g v e té sb e n . E z az összeg to v á b b r a is m a r a d é k n é lk ü l b iz to s ítv a lesz, ső t a n e m z e ti jö v e d e le m n ö v e k e d é sé n e k a r á n y á b a n ez is n ö v e k e d n i fog. Á lla m u n k te h á t a z ú j g a z d a sá g i m e c h a n iz m u s b e v e ­ z e té sév el n e m rö v id íti m e g a n y a g ila g a k u ltú r á t. K ö z v e tle n ü l a n é p m ű v e lé s tá m o ­ g a tá s á r a e b b ő l az ö sszeg b ő l 530 m illió F t ju to tt. A n é p m ű v e lé s re fo r d íth a tó a n y a g ia k m á s ik n a g y fo r rá s a v o lt a tá r s a d a lm i — sz a k sz e rv e z e te k , ü z e m e k , tsz -e k , SZ Ö V O SZ , stb . — am i é v e n te á tla g o s a n 300 m illió fo r in t k ö rü l m o zg o tt. E z az összeg e d d ig is v á lta k o z o tt, é v e n te h o l tö b b , h o l k e v e se b b v o lt a ttó l fü g g ő en , h o g y az a d o tt sz e rv e k h o g y a n d ö n tö tte k . E z se m v á lto z ik az ú j g a z d a sá g i m e c h a n iz m u s sa l. M o st is le h e t 300 m illió tó l tö b b v a g y k e v e se b b , a ttó l fü g g ő e n , h o g y az é rd e k e lte k h o g y a n d ö n te n e k . A m e g k ö tö tt ü zem i k o lle k tív sz e rz ő d é se k é s a T e rm e lő sz ö v e tk e z e te k O rsz á g o s T a n á c s á n a k á llá s p o n tja b iz o n y ítja , h o g y a k u lt ú r á r a s z á n t ö ssz e g e k e t m in im á lis a n ­ az e lm ú lt é v s z in tjé n b iz to s íto ttá k . A z a n y a g i e llá tá s re n d s z e ré b ő l te h á t m é g ro ssz a k a r a tta l sem le h e t k io lv a sn i a c sö k k e n ő te n d e n c iá t. 2. A k u ltú r á b a n a lk a lm a z o tt g a z d á lk o d á s ú j re n d s z e re le h e tő v é teszi, h o g y a g a z d a sá g i eszk ö zö k fe lh a s z n á lá s á v a l is b iz to s íta n i le h e s se n a k u lt ú r a s z o c ia lista f e j­ lő d é sé t, a te h e tsé g e s e k tá m o g a tá s á t az a lk o tó m ű v é s z e te k b e n stb . O ly a n fe lté te le k e t le h e t m o s t te re m te n i, a m e ly e k k ö z t a te h e ts é g f e lté tle n ü l é rv é n y e s ü l, a te h e tsé g te le n v is z o n t k isz o ru l. E z eg y b e n a m u n k a s z e r in ti „ b é re z é s” e lv é n e k m e g v a ló su lá sá t is je le n ti az e m b e ri te v é k e n y sé g n e k e b b e n a sz fé rá já b a n . G y a k ra n fo g a lm a z ó d ik m e g a fé le le m a b b a n a fo rm á b a n is, h o g y a k u ltu r á lis p o litik a fő b b elv ei u g y a n n e m v á lto z n a k , d e a g y a k o rla ti te v é k e n y sé g s o rá n a g az­ d á lk o d á s re n d s z e ré b ő l a d ó d ó a n e lő té rb e k e r ü lt a m a ra d i, a la c so n y sz ín v o n a lú ig é n y e k k ie lé g íté se , a m e ly eg y b e n a k o m m e rc ia liz á ló d á s t is je le n ti. A g a z d a s á g b a n v e rs e n y fo ly ik a la k o s sá g s z ü k s é g le te in e k , ig é n y e in e k e g y re m a g a s a b b s z in te n tö r té n ő k ie lé ­ g íté sé re . U g y an ez lesz -e a k u ltú r a te r ü le té n , i t t is sz a b a d o n fo ly h a t-e a v e rs e n y a la k o s sá g ig é n y é n e k k ie lé g íté s é é rt? A jó é rte lm ű v e rs e n y re , a te rm e lé s és fo g y a sz tá s k ö z ö tti ö ss z h a n g ra a k u ltu r á ­ b a n is sz ü k ség v a n . M in d e n tá r s a d a lo m a m a g a ig é n y e in e k és a k o r k ö v e te lm é n y e ­ in e k m e g fe le lő e n re n d e z k e d ik b e a k u ltu r á lis „ te r m e lé s re ” is. A k u ltu r m u n k á b a n is v e rs e n y , d e e b b e n fo n to s s z e re p e t já ts z ik az id e o ló g ia i a la p o k o n n y u g v ó sz a b á ly z á s. A te rm e lé s b e n a tö m e g e k je le n n e k m e g a p ia c o n és a d n a k „ m e g re n d e lé s t”. A z e lő b b e m líte tt jó é r te lm ű v e rs e n y a k u ltu r á b a n a z t je le n ti, h o g y a k u ltu r á lis sz o lg á l­ ta tá s b a n n e m m in d e n ig é n y k ie lé g íté s é é rt k e ll h o g y v e rs e n y in d u ljo n , h a n e m c sa k a z o k é rt, a m e ly e k a sz o c ia liz m u s m e g v a ló s u lá s á n a k ir á n y á b a m u ta tn a k . N e m fo ly h a t v e rs e n y a je le n tk e z ő k rim i-ig é n y e k k ie lé g íté s é é rt se m a k ö n y v k ia d á s b a n , se m a film fo rg a lm a z á s b a n . D e k e ll, h o g y fo lly é k a s z á m u n k ra jó és sz ü k sé g e s is m e re te k te r je s z ­ té sé b e n , a m a g a s a b b s z in tű izlés fe jle sz té sé b e n . A s z o c ia lista á lla m n a k a re n d e lk e ­ z é sre á lló a n y a g i e szk ö z ö k k e l e zt a jó é r te le m b e n fo ly ó v e rs e n y t k e ll ö sztö n ö z n i fi­ n a n sz íro z n i. E z é rt a k u lt ú r a te r ü le té n a tö m e g e k ig é n y e i m e lle tt m e g k e ll k ü lö n b ö z ­ te tn i a sz o c ia lista á lla m ö s s z tá rs a d a lm i é r d e k e t k ife je z ő ig é n y é t, m e g re n d e lő sz e re ­ p é t. A z á lla m m e g re n d e lő sz e re p é n e k k ö v e tk e z e te s a lk a lm a z á s a e g y b e n a z t i s je le n ti, h o g y a d o t áció s re n d s z e rb e n je le n le g m e g lé v ő e g y e n lő s d isé g e t az ú j m e c h a n iz m u s m e g sz ű n te ti. 32 �A z e d d ig é rv é n y b e n lé v ő re n d s z e rü n k le g fő b b h ib á ja a b b a n v o lt, h o g y az e g y ­ m á s tó l je le n tő s e n e lté rő k u ltu r á lis é r té k e k e t e g y fo rm á n d o tá lta . E g y fo rm á n 25,80 F t tá m o g a tá s t a d o tt az á lla m m in d e n szin h á z je g y h e z , fü g g e tle n ü l a ttó l, h o g y a H a m ­ le tr e v a g y a L ili-b á r ó n ő re szólt. E g y fo rm á n 0,70 F t d o tá c ió j u t o tt m in d e n m o z ije g y ­ h e z a ttó l fü g g e tle n ü l, h o g y a n éző a H ó fe h é rk e és a h é t v a g á n y n y u g a tn é m e t g ic c se t n é z te m eg, v a g y a H á b o rú és b é k e c. a lk o tá s t. A z ú j re n d s z e r b e v e z e té se so rá n m in ­ d e n e k e lő tt ezzel a h ib á s g y a k o r la tta l s z a k ítu n k , a m e n n y ib e n fő tö re k v é s ü n k az lesz, h o g y az a n y a g i eszk ö zö k e lo s z tá sa , fe lh a s z n á lá s a h ív e n k ife je z z e a z t az ig a z sá g o t, h o g y n e m m in d e n k u ltú r a , a m i k u ltu r á lis k ö n tö s b e n je le n ik m eg. M eg g y ő ző d ésü n k , h o g y eg y s z o c ia lista o rsz á g k u ltu r á lis p o litik á já n a k n e m c s a k az a fe la d a ta , h o g y a m e g lé v ő ig é n y e k e t s o k o ld a lú a n k ie lé g ítse , h a n e m m in d e n e k ­ e lő tt az, hogy fe lk e lts e és s z ü n te le n ü l n ö v e lje , fo k o zza a sz éles tö m e g e k k u ltu r á lis ig é n y ét. A z ú j m e c h a n iz m u s a lk a lm a z á s a e b b ő l a sz e m p o n tb ó l m e ssz e tö b b le h e tő ­ sé g e t és b iz to s íté k o t fog n y ú jta n i, m in t a je le n le g i b e re n d e z k e d é s . A rég i h e ly z e t u g y a n is jó fo rm á n a b n o rm is n a k v o lt m o n d h a tó , a m e n n y ib e n a z o k a sz e rv e k , a m e ly e k a m ű v észi k u lt ú r a te r je s z té s é t v é g z ik (M O K É P , K é p c s a rn o k V., Á lla m i K ö n y v te r­ je s z tő V.) tu la jd o n k é p p e n a z o k n a k a m ű v e k n e k te rje s z té s é b e n v o lta k é rd e k e lte k a n y a g ila g , a m e ly e k a m ú g y is k e le n d ő k ,a m e ly e k az e lm a r a d o tt iz lé sh e z k a p c s o ló d ta k . Íg y fig y e lm ü k e t is az ily e n m ű v e k p r o p a g á lá s á r a é s te r je s z té s é r e ö s s z p o n to síto ttá k . U g y a n a k k o r n em v o lta k é rd e k e lte k a n e h e z e b b e n fo g y ó k u ltu r á lis te r m é k e k te r je s z ­ té s é b e n , a m e ly e k le g tö b b sz ö r e lő re m u ta tn a k , a s z o c ia lista k u lt ú r a je g y é b e n fo g a n ­ n a k . A z ú j g a z d a sá g i m e c h a n iz m u s b e v e z e té sé v e l és a k u lt ú r á b a n v a ló a lk a lm a z á ­ s á v a l a te rje s z tő v á lla la to k az ig én y es, ta r ta lm a s ,d e e s e te n k é n t n e h e z e n fo g y ó m ű ­ v e k te rje s z té s é b e n le tte k é rd e k e lte k . A H ó fe h é rk e és a h é t v a g á n y c ím ű m ű te k in ­ te té b e n a m ozi b e fiz e ti k ó p ia k ö lc sö n z é s c ím é n a tis z ta b e v é te lé n e k k b . 60 % - á t, d e a H id e g n a p o k c ím ű film v e títé s e k o r a m o zi m in d e n je g y h e z e se tle g 1,70 F t tá m o ­ g a tá s t is k a p h a t. E z a z t je le n ti, h o g y a m ozi n e m a b b a n é rd e k e lt, h o g y ü r e s h á z e lő tt p e rg e s se n ig én y es film e k e t, h a n e m a b b a n , h o g y a jó a lk o tá s o k a t m in é l tö b b e n te k in ts é k m eg és azo k fo rg a lm a z á s a m in é l in te n z ív e b b le g y e n . A k ö n y v k ia d á s b a n eg y -eg y b e s te lle r te k in te té b e n k é t- h á ro m sz á z a lé k o s á r r é s le h e tsé g e s az á lla m i k ö n y v ­ te rje s z tő v á lla la tn á l és e n n e k n y e re s é g é t a k ia d ó n á l le fö lö z v e o ly a n sz o c ia lista v a g y k la s sz ik u s a lk o tá s o k a t le h e t tá m o g a tn i, a m e ly e k n é p ü n k sz éles tö m e g e i s z á m a ra h o z z á fé rh e tő v é k e ll h o g y v á lja n a k . Az ú j g a z d a sá g i m e c h a n iz m u s b ó l a d ó d ó le h e tő s é g e k ily e n fe lh a s z n á lá s a a k u l­ tú r a te r ü le té n fe lté tle n ü l m e g k ö v e te li az esz m e i ir á n y ítá s m e g ja v ítá s á t, sz ig o rú c e n t­ ra liz m u s á t. V ag y is a g a z d á lk o d á s ily e n f o r m á ja a k u lt ú r a te r ü le t é n e g y ü tt j á r a z zal, hogy a m ű v e lő d é s á lla m i tá r s a d a lm i e sz k ö z e it a sz o c ia lista e lv e k n e k m e g fe le lő e n k e ll fe lh a sz n á ln i. A g a z d á lk o d á s ú j re n d s z e re a m ű v e lő d é s b e n e g y b e n a z t is je le n ti, h o g y k ö v e t­ k e z e te se b b e n fog é rv é n y e s ü ln i a g y a k o rla tb a n az a z elv , h o g y a tá r s a d a lo m n a k a m ű ­ v e lts é g re e ls ő so rb a n a z é r t v a n sz ü k sé g e , h o g y v e le m e g o ld ja a tá r s a d a lo m tö rté n e lm i fe jlő d é se s o rá n n a p ir e n d r e k e rü lő g a z d a sá g i és p o litik a i fe la d a to k a t. E z az ú j g a z ­ d á lk o d á s n e m c s a k az a lk o tá s o k ir á n y ítá s á b a n je le n t ú j m o m e n tu m o t, h a n e m a tö ­ m e g ek ig é n y é n e k fo r m á ló d á s á t is e lő se g íti s o k k a l in k á b b m in t e d d ig , ú g y , h o g y a z o k a sz o c ia liz m u s c é lja in a k m e g fe le lő e n v á l to z z a n a k . 3 33 �Ö ssz e fo g laló an : te h á t a g a z d a s á g p o litik a és k u ltu rp o litik a ö ssz efü g g ése — v é le ­ m é n y e m s z e r in t — a z t je le n ti, h o g y a g a z d a s á g p o litik a k ö z v e tle n ü l és k ö z v e tv e h a ­ tá s t g y a k o ro l a k u ltu r á lis fe jle s z té s m e n n y isé g i é s m in ő sé g i c é lk itű z é s e ire , és f o r d ít­ v a a k u ltu r á lis fe jlő d é s az e m b e re k tu d a tá n a k á tf o r m á lá s a h a tá s t g y a k o ro l a g a z d a ­ sá g fe jlő d é sé re . A g a z d a s á g p o litik a a n e m z e ti jö v e d e le m fe lh a s z n á lá s i a rá n y a in a k k ia la k ítá s á v a l m e g h a tá ro z z a a n é p m ű v e lé s i és m ű v é s z e ti in té z m é n y h á ló z a t a n y a g i e llá tá s á n a k és fe jle s z té s é n e k le h e tő sé g é t, n a g y s á g re n d jé t, d e n e m g a z d a sá g i jö v e ­ d elm ező ség , h a n e m a k u ltu r á lis c é lk itű z é s e k sz e m p o n tjá b ó l. A n é p g a z d a sá g g a z d a ­ s á g p o litik á já n a k — a m e ly m a g á b a n fo g la lja a tá r s a d a lo m m in d e n g a z d a sá g i v o n a t­ k o z á sú c é lk itű z é s é t — a k u ltu r á lis p o litik a k ö v e tk e z m é n y e is és e szk ö ze is, te h á t a g a z d a s á g p o litik á b a n je le n tk e z ő v á lto z á so k a k u ltú r p o litik á b a n is v á lto z á so k h o z k e l­ le t t h o g y v ezessen ek . T e rm é sz e te s e n m in t a h o g y a g a z d a sá g i m e c h a n iz m u s re f o rm ja n e m ú j g a z d a s á g p o litik á t je le n t, h a n e m a n n a k to v á b b fe jle s z té s é t, u g y a n ú g y a k u ltu ­ r á lis p o litik á b a n se m v a la m i te lje s e n ú j e lk é p z e lé s rő l v a n szó, h a n e m c sa k a sz ü k ­ séges v á lto z ta tá s o k ró l. 34 �MÓNA GYULA Érdek é s ö s z t ö n z é s A g a z d a sá g i ir á n y ítá s m e c h a n iz m u s á n a k r e f o r m ja k a p c s á n sz e n v e d é ly e s v itá k a l a k u l ta k k i a z a n y a g i é rd e k e lts é g e lv é n e k a lk a lm a z á s a k ö rü l. S o k o ld a lú és s z e rte ­ á g a z ó g o n d o la ts o ro k c s a p ta k össze, m e ly e k ré s z le te in e k és á lta lá n o s k ö v e tk e z te té ­ s e in e k ö sszecsen g ő és a v a ló s á g g a l a d e k v á t tisz tá z á sá h o z m é g so k idő, ta p a s z ta la t, s fő leg s o k v ita szü k ség es. J e le n c ik k b e n n é h á n y o ly a n a la p e lv e t s z e r e tn é k é rin te n i, m e ly e k se g ítsé g e t n y ú jta n a k e b o n y o lu lt p ro b lé m á k s z ö v e v é n y é b e n v a ló elig a z o d á sh o z . M in d e n e k e lő tt a z é rd e k fo g a lm á n a k „ m e g ra g a d á s a ” és tis z tá z á s a je le n te n e ily e n je lle g ű o rie n tá c ió t. A z eg y es e m b e r te v é k e n y s é g é n e k k iin d u ló p o n tja a z é rd e k . D e a k ü lö n b ö z ő e m ­ b e rc s o p o rto k , n e m z e te k , o sz tá ly o k , p á r to k s a z e m b e r e k eg y é b k ö zö sség ei és e g y e sü ­ lései is te v é k e n y s é g ü k s o r á n s a j á t é rd e k e ik b ő l in d u ln a k ki. A z é rd e k a la n y a , te h á t az „ é rd e k e lt” n e m c s a k sz e m é ly le h e t, h a n e m s z e m é ly e k és c s o p o rto k is, d e a z egyes sz e m é ly e k tő l m á r o ly a n tá v o le ső tá r s a d a lm i k é p z ő d m é n y e k is, m in t a n e m z e t, az á lla m , a tu d o m á n y stb ., m e ly e k s z in té n re n d e lk e z n e k a z é r ­ d e k egy m e g h a tá ro z o tt k ö ré v e l. M eg k e ll je g y e z n ü n k , h o g y a z e g y sz e rű sé g k e d v é é rt a to v á b b ia k b a n a z é r d e k k a ­ te g ó r iá já t ú g y v iz s g á lju k , h o g y a z é rd e k e ltn e k , a z „ a la n y ”- n a k a z e g y é n t te k in tjü k . (A zzal, h o g y n e m c s a k a z e g y é n k é p e z h e ti a z é r d e k „ a la n y á t”.). F o g a lm ila g a z é rd e k a z a la n y (egyén) sz ű k e b b és tá g a b b k ö rn y e z e té n e k az a la n y r a g y a k o ro lt s o k o ld a lú h a tá s a s z in té z is e k é n t lé tr e jö tt o b je k tív v iszo n y , m e ly a sz ü k s é g ­ sz e rű sé g e re jé v e l a z a la n y t a k ü lö n b ö z ő (an y ag i, p o litik a i, sz e lle m i stb .) sz ü k s é g ­ le te in e k k ie lé g íté s é re s a r k a llja . H o g y an é rte lm e z z ü k e z t? A z e g y én te v é k e n y s é g é n e k ta r ta l m á r a a le g je lle m z ő b b v o n á s a z e g y é n e ls z a k íth a ta tla n k a p c s o la ta k ö z v e tle n k ö rn y e z e té v e l, s e b b e n a z ö ssz e fü g g é sb e n a k ö rn y e z e t a z e m b e r c s e le k e d e te ire d ö n tő h a tá s s a l v a n . A z é rd e k a z o n b a n n e m azo n o s a k ö rn y e z e tte l, h a n e m e ls ő so rb a n o ly a n v iszo n y , m e ly a z e m b e r és a k ö rn y e z e te k ö z t a la k u l k i, s a z e m b e r t sz ü k sé g le te i k ie lé g íté s é re s a r k a llja . A z e m b e r és k ö rn y e z e te k ö z ö tt k ia la k u lt k a p c s o la to k s o k fé lé k le h e tn e k . A z e r ­ k ölcsi. c sa lá d i, m u n k a tá rs i te rm e lő i stb . k a p c s o la to k is a z e m b e r és k ö rn y e z e te v i­ s z o n y á t je le n tik . A z é rd e k fo g a lm á n á l e z é rt n e m e lé g leszö g ezn i, h o g y a z é rd e k v i­ szo n y , m é g p e d ig a z e g y é n é s k ö rn y e z e te k ö z ti v iszo n y , h a n e m r á k e ll m u ta tn u n k , h o g y az e m b e r é s k ö rn y e z e te k ö z ö tt fe n n á lló so k fé le v isz o n y k ö z ü l m e ly ik e t n e v e z z ü k é rd e k n e k , s e z e n k a p c s o la to k m ily e n m ó d o n a lk o tjá k a z é rd e k e t. M in d e n e k e lő tt tis z tá z n u n k k e ll, h o g y az e g y é n k a p c s o la ta i (sz ű k e b b és tá g a b b k ö rn y e z e té v e l, V égsősoron a tá r s a d a lo m eg észév el) re n d k ív ü l so k o ld a lú a k , n a g y sz á ­ m ú a k . A z e g y é n és k ö rn y e z e t k a p c s o la tá t te h á t m in t s o k o ld a lú k ö lc s ö n h a tá s t k e ll fe lfo g n u n k . E b b e a k ö lc s ö n h a tá s b a a k ö rn y e z e t k ü lö n b ö z ő e le m e i n e m e g y fo rm a m ó d o n , fő leg n e m e g y fo rm a h a tá s fo k k a l k a p c s o ló d n a k be, n é m e ly e k e rő se b b e n , v a g y n a g y o n erő se n , m á s o k g y e n g é b b e n , v a g y e le n y é sz ő e n g y e n g é n h a tn a k . 35 �A z é rd e k n e m a z e g y ik v a g y m á s ik e le m h a tá s á r a a la k u l k i, h a n e m a z összes h a tá s o k e re d m é n y e , m in te g y sz in té z ise lesz. Ú gy k e ll e lk é p z e ln ü n k a z é rd e k e t, m in t egy o ly a n c s a to rn á t, m e ly b e b e le fo ly n a k a k ü ls ő k ö rn y e z e t h a tá s a i, ezek k ü lö n b ö z ő „ e n e rg iá v a l” h a tn a k és a s z in te tiz á ló d á s u k (v a ló já b a n k ö lc sö n v isz o n y u k ) je le n ti a z „ é rd e k k é p z ő d é s t’'. A z e m b e rn e k a h h o z, h o g y lé té t f e n n ta r ts a , s e g y re m a g a s a b b sz ín v o n a lra e m e lje , tö rté n e lm ile g k ia la k u lt sz ü k s é g le te it k e ll k ie lé g íte n ie . E zek a s z ü k s é g le te k le h e tn e k a n y a g i, tá r s a d a lm i, sz elle m i, e rk ö lc si stb . je lle g ű e k . É rd e k n e k a z o k a t a k a p c s o la ­ to k a t n e v ezzü k , m e ly e k e z e n sz ü k s é g le te k k ie lé g íté s é re ir á n y u ln a k . Ily e n k é p p e n a z é rd e k a sz ü k s é g sz e rű sé g e re jé v e l h a tó ö sz tö n z é st je le n t, a m e ly a z e m b e r t a k ü lö n ­ böző te rm é s z e tű s z ü k s é g le te i k ie lé g íté s é re ö sztönzi. A z é rd e k a z o n b a n n e m c s a k ö sz tö n z é s á lta lá b a n , h a n e m k o n k ré t; m a g á b a fo g la lja a te v é k e n y sé g m ó d já t, le h e tő sé g e it is, a z t a z u ta t, m e ly a s z ü k s é g le te k k ie lé g íté s é h e z vezet. M in d já r t k é t m e g je g y z é st fű z ü n k e h h e z . E g y ré sz t a z é rd e k n e m a te v é k e n y ­ ség, a c se le k e d e t, h a n e m a c s e le k e d e t ru g ó ja . A te v é k e n y sé g , m á r a fe lis m e rt é rd e ­ k e n a la p u l. M á s ré sz t a z é r d e k i t t m in t a sz ü k s é g le te k k ö z v e títő je , m e g je le n ítő je je le n tk e z ik . A fe n tie k b ő l k ö v e tk e z ő e n a z é rd e k o ly a n o b je k tív je le n sé g , a m e ly a s z u b je k tu m ­ m a l a leg k ö ze leb b i, k ö z v e tle n k a p c s o la tb a n v a n . V a g y is a z é rd e k k ö z v e tle n h a tá s á r a a la k u l k i a cselek v és. M á s o b je k tív k ö rü lm é n y e k is h a tn a k a z e m b e ri c se le k v é sre , d e c sa k a z é rd e k e n k e re s z tü l, a z é rd e k k ö z v e títé s é v e l. Í gy te h á t a sz ü k s é g le t se m k ö z ­ v e tle n ü l, h a n e m c sa k a z é rd e k k ö z v e títé s é v e l f e jti k i tá r s a d a lm i h a tá s á t. E z t m á s ­ k é n t ú g y is fo g a lm a z h a tju k , h o g y m in d e n o b je k tív h a tá s , a z e m b e ri c s e le k v é s t b e ­ fo ly áso ló té n y e z ő v é g ü l az é r d e k c s a to r n á já n k e re s z tü l j u t e l a c se le k v ő s z u b je k tu m ­ hoz, a z e m b e rh e z . V ilá g o sa n lá th a tó , h o g y a z é rd e k r ő l sz ó lv a o ly a n v is z o n y t v iz s g á lu n k , m e ly a z e m b e r tu d a tá tó l, a k a r a t á tó l fü g g e tle n ü l a la k u l k i é s h a t. M eg k e ll m o n d a n u n k , h o g y e te k in te tb e n v itá k fo ly n a k . A v ita a z é rd e k te r m é s z e te é s a m e g ism e rő (az é rd e k e t fe lism erő ) te v é k e n y sé g k a p c s o la ta k ö r ü l fo ly ik . A z e m b e r ta n u lm á n y o z z a é s fe lis ­ m e ri az é rd e k é t és ezen a z a la p o n k e z d h o z z á a cse le k v é sh e z . E z a z o n b a n n e m je le n ti a z t, h o g y a z é rd e k s z u b je k tív , v a g y s z u b je k tív is. H isz e n ily e n a la p o n a tá r s a ­ d a lo m m in d e n o ly a n o b je k tív je le n s é g é t (te rm e lő e rő k , te rm e lé s i v isz o n y o k , a la p stb.), m e ly a tu d a tb a n tü k rö z ő d ik , v a g y tü k rö z ő d h e t, s z u b je k tív n a k k e lle n e ta r ta n u n k . Ig a z az, h o g y a z é rd e k a le g k ö z v e tle n e b b k a p c s o la tb a n v a n a s z u b je k tu m m a l, d e ö n m a g a o b je k tív . E z e g y á lta lá n n e m k is e b b íti a z é rd e k e k ta n u lm á n y o z á s á n a k , fe lism e ré s é n e k je le n tő s é g é t, d e a lá h ú z z a , h o g y az é rd e k te r m é s z e té re n é z v e o b je k tív , v a g y is a z é r d e k a z e m b e r k ö z v e tle n k ö rn y e z e té n e k o ly a n h a tá s a , a m e ly n e m fü g g az e m b e r a k a r a tá tó l, m e g ism e rő te v é k e n y sé g é tő l. M a r x é s E n g e ls „A n é m e t id e o ­ ló g ia ” c ím ű m ű v ü k b e n a k ö zö s é rd e k r ő l sz ó lv a a z é r d e k e t m in t r e a l it á s t fo g já k fel. „Ez a k özösségi é rd e k p e d ig n e m c s u p á n a k é p z e le tb e n lé te z ik , m in t v a la m i »á l t a ­ lá n o s « h a n e m m in d e n e k e lő tt a v a ló s á g b a n , m in t a z o k n a k a z e g y é n e k n e k a k ö lc sö ­ n ö s függősége, a k ik k ö z ö tt a m u n k a m e g o s z lik ”* M in t a z e lő z ő e k b e n k itű n t, a z eg y es e m b e r e k te v é k e n y s é g ü k s o rá n é rd e k e ik b ő l in d u ln a k k i. E h h e z a z o n b a n is m e rn iök k e ll é rd e k e ik e t. A z e m b e ri tu d a t k é p e s is é s tö re k s z ik is a s a j á t é rd e k e in e k m e g ism e ré sé re . *M a rx —E n g els M ű v ei 3. k ö t. K o ssu th 1960. 33. old. 63 �A z é r d e k fe lis m e ré s é n e k fo ly a m a ta r e n d k ív ü l b o n y o lu lt, s o k -so k té n y e z ő b ő l ösz­ sz e te v ő d ő te v é k e n y sé g . N e h é z sé g e é s b o n y o lu lts á g a a z e m b e r lé tfe lté te le in e k s lé té n e k b o n y o lu lts á g á b ó l k ö v e tk e z ik . A z e m b e r, lé tf e n n ta r tá s a é rd e k é b e n v é g z e tt te rm e lő t e ­ v é k e n y sé g e s o r á n s o k fé le k a p c s o la tb a n á ll m in d a te r m é s z e t tá r g y a iv a l, m in d m á s e m b e re k k e l. E zek a k a p c s o la to k o ly a n n y ira s o k fé lé k é s b o n y o lu lta k , h o g y a z e m b e r e g y -e g y a lk a lo m m a l a te v é k e n y s é g é re v o n a tk o z ó d ö n té s n é l n e m is v e h e ti m in d e t sz á m b a . Íg y s z e le k tá ln ia k e ll, k i k e ll v á la s z ta n ia a z o k a t az ö ssz e fü g g é se k e t, v isz o n y ­ la to k a t, m e ly e k le g in k á b b d e te r m in á ljá k a z a d o tt te v é k e n y sé g e k e t, a z o k lé n y e g é t, ir á n y á t és m ik é n tjé t. M in d e z e k b ő l k ö v e tk e z ő e n a z e m b e r é rd e k e i és a z e m b e r te v é ­ k e n y sé g e k ö z ö tti k a p c s o la t fe lté te le z i a tu d a to s e m b e rt, a k i ta n u lm á n y o z z a és m e g ­ is m e ri é r d e k e it ,s e z e k a la p j á n d ö n t te v é k e n y sé g é rő l. A z é rd e k e k fe lis m e ré s e te h á t v ég ső s o ro n fo n to s s z e r e p e t já ts z ik a z e m b e ri te v é k e n y sé g b e n . M in d e z e k h e z m é g h o z z á k e ll v e n n ü n k a z t a té n y t, h o g y a z e m b e r so h a se m te ­ v é k e n y k e d ik m in t „ a b sz o lú t e g y é n ”, v a g y „ a b sz o lú t in d iv id u u m ”. V ag y is n e m c s a k m in t e g y én h a n e m m in t tá r s a d a lm i lé n y él és cse le k sz ik . P o n to s a b b a n c se le k sz ik ú g y is m in t eg y én , ú g y is m in t o sz tá ly á n a k , n e m z e té n e k v a g y a tá r s a d a lo m n a k a ta g ja . Ily m ó d o n m in d e n eg y es c se le k e d e t a k ü lö n b ö z ő é rd e k v isz o n y o k h a tá s á r a v a ló s u l m eg, m in te g y a z é rd e k s z fé rá k v is z o n y a in a k fe lis m e ré s e k é n t jö n lé tre . H ogy a z e m b e r e z t a b o n y o lu lt f e la d a to t h o g y a n , m ily e n sz ín v o n a lo n v ég z i el, a z a ttó l függ, m e n n y ire is m e ri s a já tm a g á t, s a j á t k a p c s o la ta it a tá r s a d a lo m m á s ré sz e iv e l, e g y sz e rű e n sz ó lv a m ily e n sz ín v o n a lo n á ll ö n tu d a ta . V égig k ö v e ttü k a z e m b e ri c se le k v é s (a te tt) lé tr e jö tté n e k h á ro m , e g y m á sh o z k a p ­ cso ló d ó s z f é rá já t. A z é rd e k e k (az o b je k tív ) te r ü le té t, a z é rd e k e k fe lis m e ré s é t (a s z u b je k tív sz fé rá t) s v é g ü l a z e lő b b ie k b ő l fa k a d ó c se le k v é st. A z e lm é le ti k ö v e tk e z te té s e k m e llő z é sé v e l m o s t in k á b b a p o litik a i és g y a k o rla ti v o n a tk o z á s ú a k k a l fo g la lk o z u n k . A z első ily e n je lle g ű k ö v e tk e z te té s a z ö sz tö n z é si f o r m á k r a s az o k e g y m á sh o z v a ló v is z o n y á ra v o n a tk o z ik . A z e m b e re k te v é k e n y sé g é t v a la m ily e n m ó d o n m in d e n tá r s a d a lo m ö sztö n zi (d e­ res, b ö rtö n , m u n k a b é r , m u n k a n é lk ü lis é g stb .). A sz o c ia liz m u s v isz o n y a i k ö z ö tt a z ö sztö n zés k é t f o r m á já t a lk a lm a z z u k ; a z a n y a g i é s a z e rk ö lc s i—p o litik a i ö sztö n zést. T ö rté n e lm i ta p a s z ta la ta in k a z t b iz o n y ítjá k , h o g y a z a n y a g i ö sztö n zés e lh a n y a g o lá s a a d o lg o zó k é rd e k e in e k fig y e lm e n k ív ü l h a g y á s a n e m c s a k a s z o c ia lista g o n d o lk o d á s m ó d fe jlő d é sé t, h a n e m a g a z d a sá g i c é lja in k m e g v a ló s ítá s á t is a k a d á ly o z z a . S z in te a lig fo ly ik m a m á r v ita a rr ó l, h o g y a z ir á n y ítá s sz ü k sé g e s e le m e -e a z a n y a g i ösz­ tönzés. A fé lre é rté s e k é s v itá k a k k o r k e le tk e z n e k , a m ik o r a z a n y a g i és az e rk ö lc si— p o litik a i ö sztö n zés k a p c s o la tá r ó l v a n szó. A z a „b ö lc se ssé g ”, h o g y e k é t ö sz tö n z ő t e g y ü tt k e ll a lk a lm a z n i o ly a n n y ira á lta lá n o s , h o g y e g y e té rth e tn e k v e le a z o k is, a k ik a z e g y ik e t (az a n y a g it), é s a z o k is a k ik a m á s ik a t (az e rk ö lc s i— p o litik a it) a k a r já k s z in te k iz á ró la g o s a n a lk a lm a z n i. A z elő ző f e jte g e té se k b ő l a z tű n ik k i, h o g y az e m b e ri te v é k e n y sé g k é t k iin d u ló ­ p o n tja az o b je k tív és a s z u b je k tív k ö z ö tt m e g h a tá ro z o tt v isz o n y v a n , m é g p e d ig o ly an , h o g y a s z u b je k tív s z fé ra a z o b j e k tív a la p já n á ll, a b b ó l k ö v e tk e z ik . K ö v e tk e z é s­ k é p p e n a z a n y a g i ö sz tö n z é s a la p j á r a k e ll fe lé p íte n i a z e rk ö lc si p o litik a i e lv á rá s o k re n d s z e ré t. P o litik a i ö sztö n z é s a n é lk ü l h o g y a z a n v a g i é rd e k e k s z f é rá já b a n a fe lté te le it m e gte re m te n ő k . m e g a la n o z a tla n . U g y a n íg y e g y o ld a lú , k iz á r ó la g a n y a g i ö sz tö n z é st a lk a lm a z n i, s e lh a n y a g o ln i az e rk ö lc s i— p o litik a it. 37 �A z a n y a g i ösztö n zés tu la jd o n k é p p e n a z e g y é n k a p c s o la tre n d s z e ré b e v a ló b e ­ a v a tk o z á st, e k a p c s o la tr e n d s z e r á tf o r m á lá s á t je le n ti. H a pl. a z e g y én fe lé egy o ly a n tá r s a d a lm i e lv á r á s t a k a r u n k k ö z v e títe n i, m e ly a te r m é k e k m in ő sé g é n e k ja v ítá s á t ír j a elő s z á m á ra , a k k o r m in d e n e k e lő tt a z e g y én o b je k tív s z f é r á já t k e ll v iz s g á la t tá r g y á v á te n n i. K a p c s o la tre n d s z e ré b ő l (m e ly e k e t a tá r s a d a lo m o ld a lá ró l k iin d u ló h a tá s o k k é n t k e ll felfo g n u n k ), k i k e ll ik ta tn i o ly a n s z á la k a t, m e ly e k a z e lv á r á s s a l e lle n té te se k , h e ly ü k b e o ly a n o k a t á llíta n i, m e ly e k a z e lv á r á s m e g v a ló s ítá s á t e rő s ítik . J e le n e s e t­ b e n a b é r, ille tv e d o tá c ió m e n n y isé g i m u ta tó já n a k h a tá s á t c s ö k k e n te n i, m íg a m in ő ­ sé g é t b e k a p c so ln i v a g y e rő s íte n i k ell. A z e lső k ö v e tk e z te té s ü n k te h á t; a tá r s a d a lo m és a g a z d a sá g ir á n y ítá s a a cse ­ lek v ő e m b e re k ir á n y ítá s á t je le n ti. V e z e tn i (tá rs a d a lm i é rte le m b e n ) n e m e ls ő so rb a n a z u ta s ítá s a k és fe lh ív á s o k re n d s z e ré t je le n ti, h a n e m a v e z e te tte k a n y a g i lé té n e k s z fé rá ib a n v a ló te v é k e n y b e a v a tk o z á s t, a z e g y é n e k tá r s a d a lm i k a p c s o la tr e n d s z e ré ­ n e k a la k ítá s á t. A m á s o d ik k ö v e tk e z te té s ü n k a k ö zö sség i és a p a r tik u lá r is é rd e k e k ö sszeeg y ez­ te té s é re v o n a tk o z ik . A m ik o r a z é rd e k k a te g ó r iá já ró l, a z é rd e k k é p z ő d é s rő l b e sz é ltü n k , a k k o r a z é rd e ­ k e t egy o ly a n c sa to rn á h o z h a s o n líto ttu k , a m e ly b e „ b e le fo ly ik ” m in d e n k ü lső h a tá s , s e zek sz in té z ise lesz a c se le k v é s a la p já u l sz o lg á ló é rd e k . H o g y ez m ik é n t a la k u l a z k ü lö n b ö ző h a tá s o k in te n z itá s á tó l fü g g . E lő fo rd u lh a t, h o g y a z e g y é n t é r t h a tá s o k k ö z ü l a k ö z v e tle n k ö rn y e z e t, a c sa lá d , a b a r á to k stb . h a tá s a i e se tle g e rő te lje s e b b e k m in t a z o sztály , v a g y a n é p g a z d a sá g , ille tv e a tá r s a d a lo m egésze é r d e k e it k ö z v e títő h a tá s o k . E z re n d jé n is le n n e , m e r t a z e m b e r re a le g e rő te lje s e b b e n m ik ro k ö rn y e z e te h a t. M in ­ d e n cse le k v é s e k ö z v e tle n k ö rn y e z e tb e n z a jlik le. A z e g y é n e g y ü z e m b e n v a g y ü z e m ­ ré s z b e n d o lg o zik , b rig á d b a ta rto z ik , k o n k ré t h e ly e v a n a m u n k a m e g o sz tá sb a n , k a p ­ c s o la tb a n v a n a te r m e lé s t k ö z v e tle n ü l ir á n y ító k k a l, la k ik v a la h o l, s íg y k a p c s o la tb a k e rü l m á s la k ó k k a l, d e k ü lö n b ö z ő ta n á c s i sz e rv e k k e l is, é le le m , r u h á z a ti és e g y é b s z ü k s é g le te it k ie lé g íte n d ő k a p c s o la tb a n v a n a k e re s k e d e le m m e l, c s a lá d ja , ro k o n a i, b a r á ta i v a n n a k , n e m b e sz é lv e a rr ó l, h o g y o lv a s, te le v íz ió t n éz, rá d ió z ik stb . E so k ­ ir á n y ú te v é k e n y sé g , e s o k irá n y ú k a p c s o la to k je le n tik a k ö z v e tle n k ö rn y e z e te t (m ik ro ­ k ö rn y e z e te t). A p ro b lé m a c su p á n az, h o g y a m ik ro k ö rn y e z e t h a tá s a i lé n y e g ü k e t te k in tv e e g y ­ b e e s n e k -e a z o k k a l a tö re k v é s e k k e l m e ly e k fe lis m e rt tá r s a d a lm i é rd e k k é n t n y e rn e k m e g fo g a lm a z á st. E g y á lta lá n n in c s s z á n d é k u n k b a n a z e m b e r m ik ro k ö rn y e z e té t é s tá r s a d a lm i (ö s sz tá rsa d a lm i) k ö rn y e z e té t sz e m b e á llíta n i e g y m á ssa l. D e m é g is tu d o ­ m á s u l k e ll v e n n ü n k , h o g y a k e ttő k ö z ö tt g y a k o ri a d is z h a rm ó n ia . A p á r t és á lla m i­ g a z d a sá g i ir á n y ítá s n a k m in d ig tö r e k e d n ie k e ll e z e n ö ss z h a n g n a p o n k é n ti ú jr a te r e m ­ té s é re és f e n n ta r tá s á r a . E z r e n d k ív ü l b o n y o lu lt é s s z e rte á g a z ó fe la d a t, u g y a n is é r in ti a tá r s a d a lo m eg é­ sz é n e k m e c h a n iz m u s á t, b e le é rtv e a tá r s a d a lo m (ré te g , c so p o rt) s z e rk e z e té t, a g a z d a sá g ir á n y ítá s eg ész m e c h a n iz m u s á t, a k ö z ig a z g a tá st stb ., h o g y c s a k a le g s z e m b e tű n ő b ­ b e k e t e m líts ü k . M in d e z e n m e c h a n iz m u s o k n a k (s v e lü k k a p c so la to s a p p a rá tu s o k n a k ) a la p v e tő fu n k c ió ju k é p p e n a tá r s a d a lm i k ö v e te lm é n y e k , é rd e k e k k ö z v e títé s e a z eg y es e m b e re k felé. A tá r s a d a lm i é rd e k n e k az e g y é n fe lé v a ló k ö z v e títé s é b e n a m e c h a n iz m u s o k k a l k a p c s o la to s a n k e ttő s f e la d a t a ló d ik . A z eg y es m e c h a n iz m u s o k fe lü lrő l le fe lé é p ü ln e k , s v a ló já b a n o ly a n je lz é s ­ re n d s z e re k , m e ly e k k ü lö n b ö z ő s z in te k e n k o n k r é tiz á ljá k a z á lta lá n o s t á r s a d almi fela­ 38 �d a to k a t. A k ü lö n b ö z ő s z in te k s a já to s h e ly z e tű e k , s e z é rt k é p e s e k a z á lta lá n o s é r d e k á tv é te lé r e és to v á b b ítá s á ra . P é ld a k é n t e m líts ü k a z ip a r ir á n y ítá s á t. E gy tá r s a d a lm i é rd e k — m o n d ju k a g y á rtm á n y fe jle s z té s — k ö v e te lm é n y e a k ü lö n b ö z ő ip a r á g a k fe lé m á s -m á s k o n k ré t k ö v e te lm é n y e k e t je le n t. A fe lis m e rt tá r s a d a lm i é rd e k e z u tá n e lin d u l, u ta s ítá so k , in té z k e d é se k , te rv e k , a n y a g i eszk ö zö k , ö sz tö n zési re n d s z e re k fo r m á já b a n to v á b b . A z ip a rá g i ig a z g a tá s tó l a z e g y e sü lé se k , v á lla la to k , a g y á re g y s é ­ gek, ü zem e k , m ű h e ly e k , b rig á d o k felé, v é g ü l e lj u t m in t k o n k r é t ré s z fe la d a t a e g y es te rm e lő k h ö z . V ag y is k ü lö n b ö z ő sz in te k e n , k ü lö n b ö z ő k ö z v e títő á llo m á s o k o n h a ­ la d át. E z sz ü k sé g e s is, m e r t a h h o z , h o g y m e g v a ló su ljo n , k o n k re tiz á ló d n ia k e ll. A z o n ­ b a n e lő f o rd u lh a t és elő is fo rd u l, h o g y e z e k a k ü lö n b ö z ő s z in tű k ö z v e títő k n e m p o n ­ to sa n k o n k r e tiz á ljá k a tá r s a d a lm i é rd e k e t, to r z íth a tjá k , s m ire a z eg y é n s z fé rá ib a é r a h a tá s u k m á r elen y é sz ő , v a g y le g a lá b b is n e m o ly a n in te n z ív , h o g y a z a z eg y é n c s e le k v é sé n e k m o tiv á ló ja le h e sse n . N em a k ü lö n b ö z ő s z in tű ir á n y ító s z e rv e k ro s s z in d u la tá r ó l v a n szó, h a n e m a r r ó l a s a já to s h e ly z e trő l, h o g y a n é p g a z d a sá g é rd e k e i k ö z ö tt a z ip a r, a z ip a rá g , a z e g y e ­ sü lés, a g y á r, a z ü z e m stb ., m in d s a já to s é r d e k k ö r r e l b ír n a k . E z e k n e m fe lté tle n e lle n tm o n d á s o s a k , d e n e m is a z o n o sa k , s e b b ő l s z á r m a z h a tn a k o ly a n a k a d á ly o k , m e ly e k la s s íth a tjá k , a k a d á ly o z h a tjá k a tá r s a d a lm i é r d e k n e k a z e g y é n e k c se le k v é se i­ b e n v a ló m e g v a ló su lá sá t. A tá r s a d a lm i ir á n y ítá s á lta lá n o s m e c h a n iz m u s á b a n , b e n n e a g a z d a sá g ib a n is, a k ü lö n b ö z ő s z in te k e n d is z h a rm ó n ia k e le tk e z h e t. E g y in té z m é n y , h iv a ta l, ir á n y ító s z e rv m in d e n e k e lő tt a z é rd e k e k e g y k ö ré v e l b ír, m e ly a te v é k e n y sé g é b ő l, fu n k c ió já b ó l a d ó d ik . E z a tá r s a d a lm i é rd e k n e k az ille tő te r ü le t r e v a ló k o n k re tiz á lá s a . A je lz e tt s z e rv e k b e n a z o n b a n m e g h a tá ro z o tt é rd e k k ö r ö k k e l re n d e lk e z ő e g y é n e k te v é k e n y ­ k e d n e k . I t t m á r k ö n n y e n e lk é p z e lh e tő , s g y a k ra n ta p a s z ta lju k is, h o g y a d ö n té ­ se k b e n a fu n k c ió és a z o tt dolg o zó e g y é n i é rd e k e k ö z ti e lle n tm o n d á s to r z ítja a tá r s a d a lm i é rd e k e t, k e re s z te z i ú tjá t. B o n y o lítja a d o lg o t to v á b b á az, h o g y u g y a n a z o n te r ü le te n tö b b fé le tá r s a d a lm i k ö v e te lm é n y , ille tv e tá r s a d a lm i é rd e k k e r ü l m e g v a ló s ítá s ra . N é h a e z e k k ö z ö tt n in c s m e g fe le lő összh an g . A g az d a sá g i ir á n y ítá s m e c h a n iz m u s á n a k r e f o r m ja tö b b e k k ö z ö tt é p p e n e z t a c é lt sz o lg á lja , h o g y a tá r s a d a lm i k ö v e te lm é n y e k e rő te lje s e n é rin ts é k a m a g u k k o n k r é t fo r m á ib a n a z eg y es d o lg o zó k at. T á rs a d a lm u n k n a k so k e szk ö z á ll re n d e lk e z é s é re , m e ly e k k e l a k ív á n t c é lt e l­ é rh e ti. K ö z tü k a le g fo n to sa b b a z a n y a g i ösztö n zés, d e sz o c iá lis sz o lg á lta tá so k , ja v u ló m u n k a fe lté te le k , e rk ö lc si m e g b e c sü lé s stb . m in d s e g ítik a tá r s a d a lm i c é lo k e lé ré sé t, ú g y , h o g y a z e g y é n e k e t é rd e k e ltté te s z ik m e g v a ló s ítá s u k b a n . A k ü lö n b ö z ő s z in tű k ö zö sség i é rd e k e k é s a z e g y é n i é rd e k e k ö ssz e e g y e z te té se a fe n tie k b ő l k ö v e tk e z ő e n n e m je le n th e ti a m a g a s a b b s z in tű k ö zö sség i é rd e k r ő l v a ló le ­ m o n d á s t, s e m a z eg y é n é rd e k e in e k n e g lig á lá s á t. A v e z e té s m ű v é s z e te a b b a n v a n , h o g y a z e g y é n t o ly a n a n y a g i— g a z d a sá g i h a tá s o k n a k te sz i k i, m e ly e k le h e tő v é te s z ik sz ám ára, a k özösségi é rd e k m e g v a ló sítá sá t, ső t e r r e e g y e n e se n s a r k a lljá k . T e rm é sz e te s, h o g y ir á n y ító te v é k e n y s é g ü n k c é lja a tá r s a d a lm i é rd e k m e g v a ló ­ s ítá s a . D e e z t ú g y k e ll e lé rn i, h o g y a k ö zö sség i é r d e k n e v é b e n n e m k e ll a z e g y é n n e k le m o n d a n ia s a j á t é rd e k e irő l, e lle n k e z ő le g , o ly a n h e ly z e t k ia la k ítá s á r a k e ll tö re k e d n i, m e ly le h e tő v é teszi sz á m á ra , h o g y a k ö zö sség i é r d e k e t e g y é n i é rd e k k é n t v a ló s íts a m eg . E z e k n e k a fe lté te le k n e k re n d s z e re s v iz s g á la ta , a g a z d a sá g i ir á n y ítá s á n a k e g y ik le g lé n y e g e se b b fe la d a ta . 39 �BALOGH SÁNDOR A magyar népi demokrácia kérdései a marxista történeti irodalomban N é h á n y fo n to s fo r rá s -g y ű jte m é n y tő l és tu d o m á n y o s e re d m é n y t ig é rő tó l, fe ld o lg o z á stó l e lte k in tv e a n é p i d e m o k r a tik u s k o rs z a k tö r té n e té n e k k u ta tá s o k e re d m é n y e in e k ta n u lm á n y o k , m o n o g rá fiá k fo r m á já b a n v a ló n y e g é b e n c sa k a le g u tó b b i é v tiz e d b e n in d u lt m e g és az u tó b b i é v e k b e n k i. ta n u lm á n y ­ k u ta tá s a , a k ö zlése, lé ­ b o n ta k o z o tt A m a g y a r tö r té n e le m k o rá b b i k o rs z a k a in a k k u ta tá s á v a l sz e m b e n m u ta tk o z ó „ k é s é s ”-n e k a z o n b a n i t t jó r é s z t o b je k tív o k a i v o lta k , s b iz o n y o s fo k ig v a n n a k m ég m a is. H iszen e k o rs z a k lé n y e g é b e n e g y ü tt g y a ra p o d o tt id ő b e n a m a élő és dolgozó tö r té n é s z n e m z e d é k k e l. N e m c sa k az id ő se b b e k , d e ré s z b e n a f ia ta la b b a k s z á m á ra is, az e lm ú lt k é t é v tiz e d a fe jlő d ő , fo rm á ló d ó je le n t, a m in d e n n a p o k a t, m a jd az é v e k e t je le n te tte . A v é g b e m e n ő e s e m é n y e k ta r ta lm á t, je lle g é t és tá v l a ta i t te rm é s z e ts z e rű le g n e m e ls ő so rb a n a tö rté n é sz , h a n e m a p o litik u s, a p u b lic is ta e le m e z te , é rté k e lte . E n ­ n e k m e g fe le lő e n az é v e k s o rá n m é r e te ib e n is je le n tő s , s m a m á r n e m eg y v o n a tk o ­ z á s b a n a tu d o m á n y o s k u ta tó m u n k a tá r g y á u l és fo r rá s á u l is sz o lg áló p o litik a i-, v a la ­ m in t tö r té n e ti-p u b lic is z tik a i ir o d a lo m h a lm o z ó d o tt fel. A fe ls z a b a d u lá s t k ö z v e tle n ü l k ö v e tő é v e k b e n a p o lg á ri e sz m é k e t, esz m e i b e fo ly á s t tü k rö z ő ír á s o k m é g m e g le h e tő ­ se n n a g y s z á m b a n je le n te k m eg. A fo r d u la t é v e u tá n , a s z o c ia lista tá r s a d a lo m é p í­ té s é v e l n a g y já b a n p á rh u z a m o s a n a z o n b a n e g y re in k á b b t é r t h ó d íto tt, m a jd tú ls ú ly r a ju to tt a m a r x is ta p o litik a i- és tö r té n e ti-p u b lic is z tik a i iro d a lo m . D e e té r e n is é re z ­ te tte , s n e m is a k á rm ily e n m é r té k b e n ro m b o ló h a tá s á t a d o g m a tiz m u s é s a re v iz io ­ n iz m u s az 1956-os e lle n fo r ra d a lo m e lő tt és id e jé n . M ég p e d ig , fő k é n t k e ttő s v o n a tk o ­ z á sb a n : a) a m a r x is ta p o litik a i- é s tö r té n e ti-p u b lic is z tik a i ir o d a lm a t je le n tő s e n e l t o r ­ z íto tta , k ö z v é le m é n y fo rm á ló e r e jé t b é n íto tta , s ezzel is u t a l e n g e d e tt a p o lg á ri e s z ­ m ék fe lé le d é s é n e k . írá so s fo rm á b a n v a ló je le n tk e z é s é n e k ; b ) h a so n ló ir á n y b a ..te re l­ t e ” a tö r té n e lm i ir o d a lm a t is. ria s z tó la g h a to tt a tu d o m á n y o s ig é n y ű m u n k á r a , k ü lö ­ nösen, a n é p i d e m o k r a tik u s k o rs z a k tö r té n e té n e k k u ta tá s á v a l k a p c s o la tb a n . 1957 u tá n az M S zM P fe ls z á m o lta az id e o ló g ia i és tu d o m á n y o s té r e n k o rá b b a n b é n ító a n h a tó to rz u lá s o k a t. A tö rté n e le m tu d o m á n y e szm ei tis z tá z ó d á s á b a n is n a g y sz e re p e t já ts z o tta k a p á r t V II. é s V III. K o n g re s s z u s á n a k h a tá r o z a ta i, a m ű v e lő d é s ­ p o litik a i irá n y e lv e k , a K ö z p o n ti B iz o ttsá g és m á s p á rts z e rv e k á llá s fo g la lá s a i a n a c i­ o n a liz m u s ró l, a n é p i író k ró l, ir o d a lm u n k h e ly z e té rő l, v a la m in t a filo z ó fia fe la d a ta i­ ró l. A sz o c ia liz m u s a la p ja i le r a k á s á v a l p á rh u z a m o s a n , az e lm ú lt é v e k m u n k á ja és e rő fe sz íté se i n y o m á n a k o m m u n is ta és p á rto n k ív ü li tö rté n é s z e k te v é k e n y k ö z re m ű k ö ­ d é sé v e l a m a g y a r tö r té n e le m tu d o m á n y b a n m e g e rő sö d ö tt é s lé n y e g é b e n u ra lk o d ó v á v á lt a m a r x is ta - le n in is ta tö r té n e ts z e m lé le te t é s m ó d sz e r. M á ig sem m o n d h a tju k a z o n ­ b a n el, h o g y a d o g m a tik u s é s re v iz io n is ta sz e m lé le t, a p o lg á ri-, k is p o lg á ri n é z e te k to v á b b é lé s é t te lje s e n s ik e r ü lt v o ln a fe lsz á m o ln i a tö r té n e le m tu d o m á n y b a n . S ő t h c ­ 40 �ly e n k é n t a z „ a lk o tó ” m a r x iz m u s c ím é n , ré g tú l h a la d o t t n é z e te k é s sz e m lé le t fe lfris ­ s íté s é n e k is ta n ú i le h e tü n k . E n n e k o k a, le g fő b b k é p e n az, h o g y a n e m z e tk ö z i m u n k á s m ozgalom . a sz o c ia lista v ilá g re n d s z e r, az im p e ria lis ta - e lle n e s n e m z e ti fe ls z a b a d ító m o z g a lm a k fe jlő d é se , p ro b lé m á i, v a la m in t az im p e ria lis ta o rs z á g o k b a n v é g b e m e n ő tá r s a d a lm i fo ly a m a to k az u tó b b i m á s fé l é v tiz e d fo ly a m á n sz á m o s ú j k é rd é s t v e te tte k fe lsz ín re . E zek e g y ré s z t s ü rg e tő b b é te tté k , m in t v a la h a a k ö v e tk e z e te s le s z á m o lá s t a m a rx is m u s — le n in iz m u s t e lto rz ító n é z e te k k e l, m á s ré s z t m e g k ö v e te lté k a z ú j je le n s é ­ g ek b e h a tó ta n u lm á n y o z á s á t és e lm é le ti á lta lá n o s ítá s á t. E k e ttő s f e la d a t m e g o ld á sa e lk é p z e lh e te tle n a m a rx iz m u s — le n in iz m u sh o z v a ló k ö v e tk e z e te s v is s z a té ré s és a n n a k a lk o tó to v á b b fe jle s z té s e n é lk ü l. A k i n e m a m a rx iz m u s — le n in iz m u s ta n ítá s a ih o z v a ló k ö v e tk e z e te s v is s z a té ré s b e n é s a n n a k a lk o tó to v á b b fe jle s z té s é b e n k e re s i a tö r té n e ti k é rd é s e k m é ly e b b f e ltá r á s á n a k e szk ö zét, az e lk e r ü lh e te tle n ü l a p o lg á ri, k is p o lg á ri n é z e te k n e k n y it u t a t a tö r té n e ttu d o m á n y b a n . N e m is sz ó lv a a rr ó l, a k i a m a r x iz m u s — le n in iz m u s t v a ló já b a n so h a n e m te tte m a g á é v á . U g y a n c sa k h ib á s ú tr a té v e d az, a k i a m a rx iz m u s — le n in iz m u s ta n ítá s a ih o z v a ló v is s z a té r é s ig é n y é v e l, d e m e ta fiz ik u s m ó d s z e rre l, s a d o g m a tik u s n é z e te k n e k , ille tő le g a p o lg á ri tö r té n e tfe lf o g á s n a k c su p á n eg y es v o n a tk o z á sa i e lle n lé p fel. A p o lg á ri h a tá s e l n e m h a n y a g o lh a tó f o r r á s á t je le n tik , a fe n tie k e n tú lm e n ő e n , a n épi d e m o k r a tik u s k o rs z a k ró l k ü lfö ld ö n m e g je le n t v is sz a e m lé k e z é se k , tö r té n e ti- p u b li­ c is z tik a i m ű v e k , s á lta lá b a n a d is sz id e n s -iro d a lo m . A n é p i d e m o k r a tik u s k o rs z a k k u ta tá s á b a n jó id e ig k o m o ly n e h é z sé g e t o k o z o tt az a k ö rü lm é n y is, h o g y a le v é ltá r i fo rrá so k , ré s z b e n re n d e z e tle n s é g ü k fo ly tá n , sz in te m e g k ö z e líth e te tle n e k v o lta k . M a m á r e lv ile g ily e n a k a d á ly o k n in c s e n e k , d e k ü lö ­ n ö se n a v id é k i le v é ltá r a k n é p i d e m o k r a tik u s k o r s z a k r a v o n a tk o z ó a n y a g a in a k fe l­ d o lg o za t l a n s á g a m é g m o s t is fé k e z ő le g h a t a k u ta tá s o k r a , n e m is sz ó lv a a k ü lfö ld i le v é ltá r a k b a n le v ő fo r rá s o k h o z z á fé rh e te tle n s é g é rő l. T ö rté n é s z k ö rö k b e n k o rá b b a n m ég elég á lta lá n o s v o lt az a felfo g ás, h o g y a n é p i d e m o k rá c ia tö r té n e té t tu d o m á ­ n y o sa n feld o lg o z n i n e m le h e t. E zt a le g tö b b e n , a le v é ltá r i fo rrá s o k e m líte tt h o z z á ­ fé r h e te tle n s é g e m e lle tt, a tö rté n e lm i tá v la t h iá n y á v a l m a g y a rá z tá k . A tö r té n e ti k u ­ ta tá s o k h o z tö r té n e lm i tá v l a tr a v a ló b a n sz ü k sé g v a n . A tö r té n e lm i tá v l a t fo g a lm a a z o n b a n n e m a z o n o síth a tó az é v e k e g y sz e rű m a te m a tik a i ö sszeg év el, h a n e m e g y id e ­ jű le g a tá r s a d a lm i— g a z d a sá g i és p o litik a i v a ló s á g m e n n y isé g i é s fő le g m in ő sé g i v á l ­ to z á s a it is fig y e le m b e k e ll v e n n i. A sz o c ia lista é p íté s so rá n h a z á n k b a n le r a k tu k a sz o c ia liz m u s a la p ja it. S ezzel m e g te re m te ttü k a fe lté te le it a s z o c ia lista tá r s a d a lo m te ljes fe l é p íté s é n e k . A m e g te tt ú t á lta lá n o s tö rv é n y s z e rű s é g e in e k é s s a já to s s á g a in a k tö r té n e ti, tu d o m á n y o s e le m z é se n e m c s a k a tö r té n e ttu d o m á n y e lő tt á lló le h e tsé g e s fe l­ a d a t. d e eg y ik le g fo n to sa b b fe la d a t. A n é p i d e m o k rá c ia tö r té n e té n e k k u ta tá s a é s t a ­ p a s z ta la ta in a k fe ld o lg o z á sa m a m á r a z o n b a n n e m c s a k e lv ile g , d e g y a k o rla tila g is le ­ h e ts é g e s n e k te k in th e tő . E z t n e m u to lsó so rb a n é p p e n a z o k a m o n o g rá fiá k és ta n u l­ m á n y o k ig a z o ljá k , a m e ly e k az u tó b b i id ő b e n n á lu n k m e g je le n te k . A n é p i d e m o k rá c ia tö r té n e té rő l szóló ta n u lm á n y o k é s m o n o g rá fiá k s o r á b a n j e ­ le n tő s h e ly e t fo g la ln a k el a z o k a m u n k á k , a m e ly e k a fe ls z a b a d u lá s tö r té n e té t tá r g y a l­ já k . A „ M a g y a ro rsz á g fe ls z a b a d u lá s a ” c. m ű je le n te tte a té m a első á tfo g ó tu d o m á n y o s fe ld o lg o z á s á t.1 F e lö le li a h á b o rú k itö ré s e é s a sz o v je t c s a p a to k m a g y a r te r ü le tr e lé ­ p é se k ö z ö tti id ő sz a k o t, m a jd b e h a tó a n fo g la lk o z ik a fe ls z a b a d ító h a d m ű v e le te k m e g ­ in d u lá s á tó l az o rsz á g te lje s fe ls z a b a d u lá s á ig te r je d ő id ő s z a k k a l. Sőt. a m ű m á s o d ik 41 �k ia d á s á b a n m á r a n é p i d e m o k r a tik u s á ta la k u lá s tö r té n e té t is fe lv á z o lja rö v id e n . L é n y e g é b e n e h h e z a té m á h o z k a p c so ló d o tt „A fa s iz m u s b u k á s a M a g y a ro rsz á g o n ” c. m o n o g rá fia is, m e ly a m á s o d ik v ilá g h á b o rú d ö n tő f o r d u la tá t je le n tő s z tá lin g rá d i (V o lg o g rád — B. S.) c s a tá tó l tá r g y a lja az o rsz á g tö r té n e té t, k ü lö n ö s fig y e lm e t s z á n v a a n é p i d e m o k r a tik u s fo r ra d a lo m é rle lő d é s é n e k , m a jd m e g in d u lá s á n a k . 2 Id e so ro l­ h a tó k to v á b b á azo k a m u n k á k is, m e ly e k a V ö rö s H a d s e re g m a g y a ro rsz á g i fe lsz a ­ b a d ító h a r c a it h a d tö r té n e ti sz e m p o n tb ó l ta n u lm á n y o z z á k . A té m á v a l k a p c s o la to s a n e ls ő so rb a n a fe ls z a b a d u lá s h a d tö r té n e ti fe ld o lg o z á sa , a m a g v a r a n tifa s is z tá k ré s z v é ­ te le a k ü lfö ld i e lle n á llá s i m o z g a lm a k b a n és e g y es m e g y é k , v á ro s o k fe ls z a b a d u lá s á n a k tö r té n e te ig é n y e l to v á b b i k u ta tá s o k a t. N ó g rá d m e g y e a z o n b a n s z in te e g y e d ü lá lló k iv é te lt je le n t, h isz e n a „N ó g rá d m e g y e g a z d a sá g i és tá r s a d a lm i h e ly z e te a fe ls z a b a ­ d u la s id e jé n , to v á b b á A sz o v je c s a p a to k fe ls z a b a d ító h a rc a i N ó g rá d m e g y e b e n ” és a „N ó g rá d i p a rtiz á n o k ” c. ta n u lm á n y m e g je le n é s é v'e l a f e la d a to t e té r e n a la p j á b a n v é v e m e g o ld o ttn a k le h e t te k in te n i.3 A z e lm ú lt é v e k so rá n e rő te lje s e n k ib o n ta k o z o tt a n é p i d e m o k r a tik u s k o rs z a k g az­ d a sá g i és ré s z b e n tá r s a d a lo m tö r té n e té n e k k u ta tá s a . A z e té r e n e lé r t e re d m é n y e k e t le g in k á b b „ Ú jjá é p íté s és a n a g y tő k e e lle n i h a rc M a g y a ro rsz á g o n ” és a „ M a g y a ro rsz á g g a z d a sá g a az első 3 év e s te r v id ő s z a k á b a n ” c. m o n o g rá fiá k s z e m lé lte tik .4 A z e lő b b i az ú jjá é p íté s , a tő k e fe ls z á m o lá s á b a á tn ö v ő k o rlá to z á s , a s ta b iliz á c ió t k ö v e tő é le tsz ín v o n a l a la k u lá s , v a la m in t a tő k e fe ls z á m o lá s á n a k b e te tő z é se és az ú jjá é p íté s i k o r ­ sz a k le z á ru lá s a a „ fo r d u la t é v é b e n ” k é rd é s e k e le m z é sé v e l á tfo g ó a n á b rá z o lja a f e ls z a b a d u lá s t k ö v e tő é v e k g a z d a sá g i fe jlő d é sé t, az u tó b b i az első h á ro m év e s te rv m e g v a ló s ítá s a p o litik a i é s g a z d a sá g i fe lté te le it, a te r v és a z á lla m o s ítá s o k ö ssz e fü g g é ­ sét, v a la m in t a n é p g a z d a sá g k ü lö n b ö z ő á g a in a k a fe jlő d é sé t s v é g ü l a m a g y a r t á r ­ sa d a lo m b a n , fő leg a m u n k á s o s z tá ly ö ss z e té te lé b e n , h e ly z e té b e n v é g b e m e n t v á lto z á so ­ k a t elem zi a te r v id ő s z a k á b a n . A m a g y a r g a z d a sá g fe jlő d é se tö r té n e té n e k eg y es fo n ­ to s á llo m á s a it, té n y e it ta n u m á n y o z z á k m é g a z e m líte tte k m e lle it „A z 1945— 46. é v i in flá c ió ” c. m o n o g rá fia é s szám o s, a té m á h o z k a p c so ló d ó fig y e le m re m é ltó ta n u l­ m á n y .5 Id e s o r o lh a tó k b iz o n y o s v o n a tk o z á s b a n a m a g y a r m ez ő g a z d a sá g , ille tv e a m ező g a zd aság i la k o ssá g tö r té n e té t tá r g y a ló o ly a n m ű v e k is, m i n t a „ F ö ld o s z tá s és a g rá r fe jlő d é s a m a g y a r n é p i d e m o k r á c iá b a n ”, „A z 1945-ös fö ld re fo r m ” és „A m a g y a r m e z ő g a zd aság fe jlő d é s é n e k 20 é v e ” stb . n a g y o b b lé le g z e tű ta n u lm á n y o k , a m e ly e k M a g y a ro rsz á g fö ld b irto k v is z o n y a in a k a fö ld o s z tá s t k ö v e tő g y ö k e re s á ta la k u lá s á t, a m e z ő g a zd aság i te rm e lé s fe jlő d é s é t, a m e z ő g a z d a sá g sz o c ia lista á ts z e rv e z é s é n e k első e re d m é n y e it m u t a tj á k b e .6 A z „ I p a r i m u n k á s s á g u n k ö ss z e té te lé n e k a la k u lá s a ” c. m u n k a é s a „ S z e rk e z e ti v á lto z á so k a m a g y a r m u n k á s o s z tá ly ö s s z e té te lé b e n ”, v a la m in t a „V á lto z á so k a m ező g a z d a sá g i n é p e ssé g s z á m á b a n é s s z e rk e z e té b e n M a g y a ro rsz á g o n ” c. ta n u lm á n y o k a m u n k á s o s z tá ly é s a p a ra s z ts á g lé ts z á m á n a k , ö ss z e té te lé n e k , a n y a g i és sz o ciális h e ly z e té n e k , m ű v e lts é g i s z ín v o n a lá n a k fe jlő d é s é t v iz s g á ljá k d ö n tő e n a n é p i d e m o k rá c ia első é v tiz e d é b e n .7 A la k o s sá g s z á m á n a k , o sz tá ly ta g o z ó d á sá n a k , a n y a g i h e ly z e té n e k és m ű v e lő d é si v is z o n y a in a k a la k u lá s á t a fe n tie k m e lle tt, e ls ő ­ s o rb a n a d e m o g rá fu so k tö b b , m o s t i t t n e m e m líte tt c ik k é s ta n u lm á n y k e re té b e n is tá r g y a ljá k . A fe n ti v á z la to s á tte k in té s b ő l is k itű n ő e n a n é p i d e m o k r a tik u s k o rs z a k g a z d a sá g - és tá r s a d a lo m tö r té n e té n e k k u ta t á s a te r é n a z e lé r t je le n tő s e re d m é n y e k a lá h ú z á s a m e lle tt in d o k o ltn a k lá ts z ik a fig y e lm e t fe lh ív n i a n e m is k e v é s id ő t és e rő fe s z íté s t ig é n y lő to v á b b i k u ta tá s o k r a . S ez v o n a tk o z ik a n é p g a z d a s á g m in d e n á g á r a a le g u to lsó m á s fé l é v tiz e d b e n , h a s o n ló a n a m u n k á s o s z tá ly és a m e z ő g a z d a sá g i 42 �la k o ssá g tö r té n e té re , ső t a m i az é rte lm is é g e t, v a la m in t a k ö z é p ré te g e k e t á lt a lá b a n ille ti a n é p i d e m o k r a tik u s k o rs z a k e g é sz é re . E z e n b e lü l k ü lö n ö s e n fo n to s le n n e a m e ző g a z d a sá g sz o c ia lista á tsz e rv e z é sé n e k , to v á b b á a d o lg o zó o sz tá ly o k , tá r s a d a lm i ré te g e k tu d a ti fe jlő d é s é n e k n a g y o b b fig y e lm e t s z e n te ln i. A m it m a az e m b e re k t u ­ d a tá b a n v é g b e m e n t v á lto z á s, f e jlő d é s tö rté n e ti tu d o m á n y o s s z á m b a v é te lé rő l el tu d u n k — a re n d e lk e z é s re á lló tö r té n e ti iro d a lo m a la p já n — m o n d a n i, a z o ly a n k e v é s, h o g y m é g k e z d e tn e k is c s a k tú lz á s o k tó l n e m m e n te s jó in d u la tta l le h e t fe lfo g n i. K o m o ly a n m é g a n n a k a fe lm é ré s é h e z se m fo g o tt h o z z á a tö r té n e ti k u ta tá s , h o g y a k o m m u n is ta m o zg alo m , ille tő le g a p á r t m e lle tt a tö b b i p á rto k , sz e rv e z e te k , in té z m é n y e k m it és h o g y a n v é g e z té k a z e m b e re k tu d a tá n a k fo r m á lá s á t, a z e lm ú lt k é t é v tiz e d b e n . A n é p i d e m o k r a tik u s k o rs z a k p o litik a i tö r té n e té b e n — n e m sz o ru l k ü lö n in d o k o ­ lá s r a — k ie m e lk e d ő h e ly e t fo g la l e l a m u n k á s m o z g a lo m , s e z e n b e lü l is a k o m m u ­ n is ta m o z g alo m tö r té n e té n e k tu d o m á n y o s fe ld o lg o z á sa . A z e té r e n k if e jt e tt k u ta tó ­ m u n k a s ik e r e it fig y e le m re m é ltó ta n u lm á n y o k eg ész s o ra p é ld á z z a . A te lje s sé g ig é n y e n é lk ü l, in k á b b csa k a fe n ti m e g á lla p ítá s in d o k o lts á g á n a k a z é rz é k e lte té s é re , u ta ln é k o ly a n ta n u lm á n y o k r a , ille tő le g ta n u lm á n y k ö te tr e , m in t „A K o m m u n is ta P á r t sz ö v etség i p o litik á ja 1936— 1962”, „ T ö m e g m o z g a lm a k és p o litik a i k ü z d e lm e k B u d a ­ p e s te n ”, „ H a rc a m u n k á s o s z tá ly e g y sé g é é rt a fe ls z a b a d u lá s u t á n ”, „A k é t m u n k á s ­ p á r t e g y e sü lé se 1948-ban” , „A n é p i d e m o k rá c ia és a k o m m u n is ta p o litik a n é h á n y k é rd é s e a fe ls z a b a d u lá s u tá n ” , „A M a g y a r K o m m u n is ta P á r t é rte lm is é g i p o litik á já ­ n a k fe ls z a b a d u lá s u tá n i tö r té n e té b ő l”, „A m a g y a r tá r s a d a lo m o sz tá ly sz e rk e z e té n e k a la k u lá s a a sz o c ia liz m u s é p íté s é n e k k e z d e ti id ő s z a k á b a n é s az M D P p o litik á já n a k fő b b v o n a tk o z á s a i” s tb .8 T ö b b sz e m p o n tb ó l is a sz ó b a n fo rg ó té m a k ö ré b e s o r o lh a tó k a „ F ö ld m u n k á s és s z e g é n y p a ra s z t m o z g a lm a k M a g y a ro rsz á g o n ” c. k é t k ö te te s m ű 1945— 1948-as id ő ­ s z a k k a l fo g lalk o zó ré sz e , v a la m in t a „ N é p fro n t é s k o a líc ió M a g y a ro rs z á g o n ” c. m o ­ n o g rá f ia .9 A ta n u lm á n y o k v isz o n y la g o s b ő sé g e a z o n b a n n e m c s a k a tu d o m á n y o s f e l ­ a d a t so k o ld a lú s á g á ra és b o n y o lu lts á g á ra u ta l. d e a n é p i d e m o k r a tik u s k o rs z a k eg é sz tö r té n e té n e k jö v ő b e n i k u ta tá s a sz e m p o n tjá b ó l is s ü r g e ti a m á r e lő k é s z ü le tb e n lé v ő „A m a g y a r fo r ra d a lm i m u n k á s m o z g a lo m tö r té n e te ” fe ls z a b a d u lá s u tá n i fe je z e té n e k , ille tő le g k ö te té n e k m e g je le n te té s é t. O ly a n , az ü zem i b iz o tts á g o k tö r té n e té t tá r g y a ló m u n k á k o n , m in t „A z ü z e m i b i­ z o ttsá g o k h a rc a a tő k é s te rm e lé s é s e lo sz t á s m u n k á s e lle n ő rz é s é n e k m e g v a ló s ítá s á é rt és k is z é le s íté s é é rt 1944— 1948.” . „A z ü zem i b iz o tts á g i r e n d s z e r k ia la k u lá s a é s a m u n ­ k á s e lle n ő rz é s m e g v a ló s u lá s á n a k k e z d e te ” , é s a m á r id é z e tt „ F ö ld m u n k á s és sz e g é n y ­ p a r a s z t m o z g a lm a k M a g y a ro rsz á g o n ” c. k ö te te n k ív ü l, lé n y e g é b e n n in c s e g y e tle n tu d o m á n y o s feld o lg o zás sem , a m e ly a m a g y a r sz a k s z e rv e z e ti m o z g a lo m tö r té n e té t tá r g y a ln á a fe ls z a b a d u lá s u tá n .10 P e d ig e té r e n a S z a k sz e rv e z e ti T a n á c s m e lle tt a z eg y es sz a k s z e rv e z e te k , ső t h e ly i sz e rv e z e te ik n e k a te v é k e n y sé g e s z in te k ín á lja a té m á t a k u ta tó n a k . A rró l m á r n e m is b e szélv e, h o g y a z ip a r i m u n k á s s á g és fö ld ­ m u n k á s o k sz a k s z e rv e z e te i m e lle tt a z é rte lm is é g i (p e d a d ó g u s, o rv o s, m é rn ö k stb .) s z a k s z e rv e z e te k tö r té n e té n e k ta n u lm á n y o z á s a k ü lö n is é rd e k lő d é s re ta r t h a t n a szám o t. A k o a líc ió s p á r to k tö r té n e te k u ta tá s á n a k m e g in d u lá s á t is c sa k a N e m z e ti P a ­ r a s z tp á r t tö r té n e té v e l fo g la lk o z ó ta n u lm á n y je lz i, d e h a so n ló a h e ly z e t az e lle n z é k : p á r to k tö r té n e té n e k fe ld o lg o z á s á t ille tő e n is, a h o l u g y a n c s a k e g y e tle n ta n u lm á n y t ta lá lu n k , a m e ly a „ D e m o k ra ta (B a ra n k o v ic s) N é p p á r t tö r té n e té h e z ” c ím m e l je le n t m e g .11 43 �A m a g y a r sz a k s z e rv e z e ti m o zg alo m fe ls z a b a d u lá s u tá n i tö r té n e té n e k é s a k o a ­ líciós-, v a la m in t e lle n z é k i p á rto k tö r té n e té n e k k u ta tá s á h o z k é p e s t n a g y o b b fig y e lm e t s z e n te lt a tö r té n e tír á s a n e m z e ti b iz o tts á g o k lé tr e jö tte k ö rü lm é n y e in e k és te v é k e n y ­ sé g é n e k fe ltá r á s á r a . A „ N é p m o z g a lo m és n e m z e ti b iz o tts á g o k ” c. m o n o g rá fia m e lle tt, a m e ly a n é p i m o z g a lm a k m a g y a ro rsz á g i k ib o n ta k o z á s á t, a n e m z e ti b iz o tts á g o k m ű ­ k ö d é s é t és s z e re p é t tá r g y a lja , m é g tö b b o ly a n ta n u lm á n n y a l is ta lá lk o z u n k a k ü lö n böző fo ly ó ira to k h a s á b ja in , a m e ly a n e m z e ti b iz o tts á g o k te v é k e n y sé g é v e l fo g la l­ k o z ik .12 E zek so rá b a n e m líth e tő „A n e m z e ti b iz o tts á g o k sz e re p e n é p i d e m o k ra tik u s fo r ra d a lm u n k b a n ”, „A n e m z e ti b iz o tts á g o k lé tr e jö tte é s jo g á llá s a 1944— 1945-ben” , „A B ih a r m eg y ei n e m z e ti b iz o tts á g o k s z e re p e a n é p i d e m o k r a tik u s f o r ra d a lo m b a n ” , „A n e m z e ti b iz o tts á g o k s z e re p e az é le t m e g in d u lá s á b a n G y ő r— M o so n m e g y é b e n ” c. ta n u lm á n y s tb .13 Id e s o ro ln á m m é g az „ A d a lé k o k a n e m z e ti és ü z e m i b iz o tts á g o k N ó g rá d m e g y e i te v é k e n y s é g é rő l” c. m u n k á t is, a m e ly fe lté tle n ü l ta r ta lm a s a b b n a g y o n is sz e ré n y e n m e g fo g a lm a z o tt c ím é n é l.4 A z e lő b b fe ls o ro lt írá so k , ső t az e m líte tt m o ­ n o g rá f ia is a z o n b a n c sa k a fe ls z a b a d u lá s u tá n i m á s fé l- k é t e sz te n d ő tö r té n e té t ö leli fel. A n e m z e ti b iz o tts á g o k to v á b b i ú tja , so rsa é s m a g á n a k a n é p fr o n t m o z g a lo m n a k a tö r té n e te lé n y e g é b e n m e g v ilá g íta tla n m a ra d . H a so n ló a n , ig e n m o s to h á n k e z e lt a tö r té n e ti k u ta tá s o k s z e m p o n tjá b ó l az ifjú sá g -, a n ő -, é s a b é k e m o z g a lo m m a g y a r o r­ szág i h e ly z e te , tö rté n e te . De n e m so k k a l jo b b a h e ly z e t a fe ls z a b a d u lá s u tá n i m a g y a r á lla m is á g tö rté n e té n e k k u ta tá s a és fe ld o lg o z á sa te r é n sem . N é h á n y id e s o ro lh a tó ta n u lm á n y o n , c ik k e n k ív ü l, m in t pl. „A z Id e ig le n e s N e m z e tg y ű lé s m e g a la k u lá s á n a k tö r té n e lm i je le n tő s é g e ”, „A k ö z tá rs a s á g m e g te re m té s e M a g y a ro rsz á g o n ” , „A m a g y a r n é p h a d s e re g m eg sz e rv e z é se és fe jlő d é se ” , „A fe g y v e rs z ü n e ti sz e rz ő d é stő l a sz o c ia lista h a d s e re g ig ” , „A z 1947. é v i o rsz á g g y ű lé si v á la s z tá s o k B u d a p e s te n ” , e g y e tle n m á s m o ­ n o g ra fik u s ig é n y ű fe ld o lg o z á s se m s z ü le te tt m é g .15 A n é p i d e m o k r a tik u s k o rm á n y z a t p o litik á já b a n sz á m o tte v ő h e ly e t fo g la lt el a m e g fe le lő v iszo n y k ia la k ítá s a a m a g y a ro rsz á g i e g y h á z a k k a l. E n n e k a tö r té n e té t e lem zi az „ E g y h áz é s á lla m 1945— 1950” c. m u n k a , a m e ly az á lla m és a k a to lik u s e g y h á z v is z o n y á n a k a la k u lá s á t tá r g y a lja 1945— 47 k ö z ö tt, m a jd b e m u ta tja az á lla m és e g y h á z e lv á la s z tá s á é rt, v a la m in t a m e g á lla p o d á s é rt fo ly ta to tt k ü z d e lm e t.15 Am íg a b e lp o litik a tö r té n e té n e k té m a k ö ré b ő l író d o tt m u n k á k e se té b e n — a fi­ g y e le m re m é ltó e re d m é n y e k e lism e ré se m e lle tt — a té m a v á la s z tá s k ie g y e n s ú ly o z a t­ la n s á g a és n e m e g y sz e r a m e g írá s sz ín v o n a la k ifo g á so lh a tó , a d d ig a n é p i d e m o k ra ­ tik u s k o rm á n y z a t k ü lp o litik á já n a k tö r té n e te n a p ja in k ig is ú g y sz ó lv á n te lje s e n a tö r ­ té n e ti k u ta tá s o k k ö ré n k ív ü l m a r a d t. A n é p i d e m o k r a tik u s re n d s z e r m ű v e lő d é si p o litik á ja tö r té n e té n e k , sz é le se b b e n a k u l t u r a tö r té n e té n e k k u ta tá s á t é s fe ld o lg o z á s á t „A k u ltu r á lis fo r ra d a lo m h ú s z e szte n d e je ” . „ A z eg y ség es á lla m i is k o la m e g te re m té s e ” . „ A z ú j k ö z é p is k o la i tö rté n e lm i ta n k ö n y v e in k rő l,, c. ta n u lm á n y o k m e lle tt c sa k to v á b b i c ik k e k je lz ik e d d ig e b b e n az az ig a z á n so k o ld a lú é s b o n y o lu lt p ro b lé m a - k ö rb e n .16 H isz e n a m ű v e lő d é si p o litik a m e lle tt az a n y a g i é s a sz e lle m i k u lt ú r a tö r té n e te k ü lö n - k ü lö n is re n d k ív ü l g a zd ag . G o n d o lju n k csa k az u tó b b i e s e té b e n az o k ta tá s ü g y -, a tu d o m á n y -, az iro d a lo m - é s a m ű v é sz e te k , a n é p m ű v e lé s, az id e o ló g ia - é s n e m u to lsó s o rb a n m a g á n a k a tö r té n e tír á s n a k a tö r té n e té re . A f e la d a t m e g o ld á s á t az se m k ö n n y íti, h o g y a H o rth y -k o rs z a k m ű v e lő d é s tö rté n e té n e k a m e g írá s a te r é n se m ju to ttu n k m ég e g y e lő re n a g y o n m esszire. 44 �N em v é le tle n ü l, m e g le p ő e n n a g y sz á m ú c ik k és ta n u lm á n y , ső t te r je d e lm e s m u n k a is fo g la lk o z ik a z 1956-os e lle n fo r ra d a lo m tö rté n e té v e l. E z e k eg y ré s z e k ö z v e tle n ü l a z e lle n fo r ra d a lo m le v e ré s é t k ö v e tő e n (1957— 5 8 -b an ) je le n t m e g p l. „ E lle n fo rra d a lo m M a g y a ro rsz á g o n 1956.”, „A m a g y a ro rsz á g i 1956 o k tó b e ri e lle n fo r ra d a lo m tö r té n e té n e k n é h á n y k é rd é s e ”, „N épi d e m o k r á c iá n k fe jlő d é se é s a z o k tó b e ri e lle n fo rra d a lo m ,,, a le g u tó b b i e sz te n d ő b e n p e d ig a „ K ik v o lta k , m it a k a r t a k ? ” és a z „ E lle n fo rra d a lo m M a g y a ro rsz á g o n 1956-ban”.17 A fe ls o ro lt m ű v e k f e ltá r já k a z e lle n fo r ra d a lo m elő z­ m é n y e it, k itö ré s é n e k o k a it, le fo ly á s á t és b e m u ta tjá k a n n a k k ü lfö ld i v is s z h a n g já t. M a g y a ro rsz á g fe ls z a b a d u lá s u tá n i tö r té n e té n e k fe ld o lg o z á s á b a n k ü lö n is e m líté s t é rd e m e l a h e ly tö rté n e tírá s . N e m c sa k re n d k ív ü li, n e m e g y sz e r tú lz á s o k a t is s e jte tő m e n n y isé g e , h a n e m k ü lö n ö s e n a z u tó b b i id ő b e n g a z d a g o d ó té m a v á la s z tá s a é s n ö v e k v ő ig é n y esség e m ia tt is A h e ly tö rté n e ti m u n k á k je le n tő s ré s z e v a la m ily e n tö r té n e lm i é v fo rd u ló h o z , k ie m e lk e d ő o rszág o s, v a g y h e ly i p o litik a i e se m é n y h e z k a p c so ló d ik . D e a m o n o g ra fik u s fe ld o lg o z á s s ik e r t i g é rő k is é rle te iv e l, ső t sz á m o tte v ő e re d m é n y e i­ v e l is ta lá k o z u n k . N e m e g y sz e r a z o n b a n c sa k a té m a u ta l a h e ly tö rté n e tre , m e r t a feld olgozás, a m e g írá s s z ín v o n a lá v a l m a g a a m ű m á r k ilé p a „ h a g y o m á n y o s” k e r e t­ b ő l. E z u tó b b i m e g á lla p ítá s , te rm é sz e te se n , e g y e n lő re c sa k a h e ly tö rté n e ti m u n k á k k is e b b ik h á n y a d á r a v o n a tk o z ta th a tó . N a g y o b b ik ré s z é t in k á b b a m ű f a ji b iz o n y ta la n ­ ság, a tö r té n e ti s ta tis z tik a i é s szo cio ló g iai m ó d s z e re k k e v e re d é s e je lle m z i. S őt, o ly k o r a fe ld o lg o z á st, e le m z é st a v issz a e m lé k e z é se k e g y sz e rű le írá s a , a s ta tis z tik a i a d a to k n a g y o n is v á z la to s, e se tle g e s m a g y a r á z a ta h e ly e tte s íti. A m é g m e g lé v ő fo g y a té k o ssá ­ g o k se m te h e tik a z o n b a n k é tsé g e ssé e lv ile g a z t a té n y t, h o g y a h e ly tö rté n e ti k u ta t á ­ so k fe lle n d ü lé s e é rté k e s h o z z á já ru lá s és se g ítsé g is e g y b e n a z á tfo g ó é s o rsz á g o s je lle g ű té m á k fe ld o lg o zásáh o z. M o st n e m é r in tv e e z e k n e k a m u n k á k n a k a h e ly i, s a ­ já to s s z e re p é t és je le n tő s é g é t. D e f e lv illa n tja a z t a le h e tő s é g e t is, h o g y a n le h e tn e to v á b b s z é le síte n i a tö r té n e tír ó k k ö ré t, s ezzel e g y ü tt a z t a f e la d a to t is, m e ly n e k m e g o ld á sa a tö rté n é s z e k o rsz á g o s s z e rv e ire h á ru l, a h e ly tö r té n e t k u ta tó in a k to v á b b ­ k é p z é se te ré n . A n é p i d e m o k r a tik u s k o rs z a k tö r té n e té n e k e g y e s á g a z a ta ib a n m á r e lé r t e re d ­ m é n y e k re , ille tő le g ö n á lló k u ta tá s o k r a tá m a s z k o d v a k é s z ü lt el n é h á n y , a k o rs z a k tö r té n e té t á tfo g ó a n tá r g y a ló m ű . E zek k ö zé ta r to z ik „ M a g y a ro rsz á g tö r té n e te ” II. k ö ­ te té n e k a n é p i d e m o k rá c ia tö r té n e té t is m e rte tő fe je z e te és „A n é p i M a g y a ro rsz á g 15 é v e s fe jlő d é se ”, v a la m in t a m a g y a r m u n k á s m o z g a lo m fe ls z a b a d u lá s u tá n i tö r té n e té n e k p á r to k ta tá s i és e g y e te m i je g y z e te i, k ia d v á n y a i.18 A z u tó b b i é v e k b e n k ü lö n b ö z ő tu d o m á n y o s ü lé s e k k e re té b e n é s a fo ly ó ira to k h a s á b ja in sz é le sk ö rű v ita b o n ta k o z o tt k i a n é p i d e m o k r a tik u s f o r ra d a lo m fo g a lm á ró l, lé tre jö tté n e k fe lté te le irő l, je lle g é rő l é s sz a k a s z a iró l. A k ö z e l e g y é v tiz e d e fo ly ó v i t á t a k á rc s a k v á z la to s a n is is m e rte tn i, e g y rö v id lé le g z e tű c ik k k e re té b e n , sz e ré n y te le n sé g le n n e . A m ire v á lla lk o z h a to m az az, h o g y u ta lo k a fe n te b b e m líte tt p ro b lé m a - k ö r ir o d a lm á ra és n é h á n y v it a to t t k é rd é s s e l k a p c s o la to s a n rö v id e n is m e rte te m s a j á t á llá s ­ p o n to m a t. A nép i d e m o k r a tik u s fo r ra d a lo m ró l a lk o to ttt fe lfo g á so k n a g y já b a n a k ö v e tk e z ő c s o p o rto k ra o s z th a tó k :19 A n é p i d e m o k r a tik u s fo rra d a lo m a sz o c ia lista fo r ra d a lo m e g y ik fo rm á ja , v á lf a ja . E b ­ b ő l k ii n d u lv a — a fe n ti á llá s p o n t k é p v is e lő i — a k ü lfö ld i h ó d ító k e lű z é s é t és a h e ly i f a ­ s is z tá k u r a lm á n a k m e g d ö n té sé t c sa k a n é p i d e m o k r a tik u s fo r ra d a lo m e lő z m é n y é n e k te ­ k in tik . T e h á t — a m u n k a és a tő k e k ö z ö tti e lle n tm o n d á s t fe lo ld ó s z o c ia lista fe la d a to k o n 45 �k ív ü l — a fo r ra d a lm i á ta la k u lá s je lle g é t b e fo ly á so ló , ille tő le g m e g h a tá ro z ó m á s té n y e ­ z ő k k e l lé n y e g é b e n n e m sz á m o ln a k . A n é p i d e m o k r a tik u s f o r r a d a lm a t a sz o c ia lista f o r r a ­ d a lo m m a l e g y sz e rű e n a z o n o sító k n é z e té v e l sz m b e n á ll a z a z á llá s p o n t, a m e ly s z e r in t K ö zép - és D é lk e le t-E u ró p a n é p e in e k a m u n k á s o s z tá ly á lt a l v e z e te tt a n tifa s is z ta , n e m z e ti fe ls z a b a d ító h a r c a a m á s o d ik v iá g h á b o r ú id e jé n fo r ra d a lo m b a , m é g p e d ig n é p i d e m o k r a tik u s fo rra d a lo m b a m e n t á t. A n é p i d e m o k r a tik u s fo r ra d a lo m a z o n ­ b a n n e m a sz o c ia lista , h a n e m a d e m o k r a tik u s fo r ra d a lo m e g y ik s a já to s fo rm á ja , ille tő le g v á lf a ja v o lt. E z t az á llá s p o n to t a le g v ilá g o s a b b a n ta lá n I. I. U d a lc o v sz o v je t tö r té n é s z f e jte tte k i: „ A n é p i d e m o k r a tik u s fo r ra d a lo m p o lilik a i g y ő z e lm é n e k e re d ­ m é n v e k é n t lé tr e jö tt a n é p d e m o k r a tik u s h a ta lm a , a m e ly o s z tá ly te rm é s z e té t te k in tv e lé n y e g é b e n a m u n k á s — p a r a s z t fo r ra d a lm i d e m o k r a tik u s d ik t a tú r a e g y ik fo rm á ja . E n n e k az ú j h a ta lo m n a k a lé tr e jö tte u tá n a z o n n a l k ib o n ta k o z ik a sz o c ia lista f o r r a ­ d a lo m b a v a ló á tn ö v é s fo ly a m a ta , m e g k e z d ő d ik a h a r c a te lje s h a ta lo m n a k a m u n k á s ­ o sz tá ly k e z é b e v a ló ö s s z p o n to s ítá s é rt.” 20 V é le m é n y ü n k s z e r in t — n a g y já b a n m e g ­ egy ező en K o n s z ta n ty in o v sz o v je t filo z ó fu ssa l és m á s sz e rz ő k k e l a té n y e k re á lis v iz s­ g á la tá n a k tü k r é b e n — a n é p i d e m o k r a tik u s fo r ra d a lo m fo g a lm á t n e m le h e t le s z ű k í­ te n i a K ö zép - és D é lk e le t-E u ró p á b a n le z a jlo tt fo r ra d a lm i á ta la k u lá s első, k ö z v e tle n ü l a fe ls z a b a d u lá s t k ö v e tő id ő s z a k á ra . H e ly e se b b a z t k ite rje s z te n i a II. v ilá g h á b o rú k ö ­ v e tk e z té b e n lé tr e jö tt tö rté n e lm i fe lté te le k m e g h a tá ro z ta á tm e n e t eg ész id ő s z a k á ra a p r o l e tá r d ik ta t ú r a k iv ív á s á ig b e z á ró la g .21 A n é p i d e m o k r a tik u s fo rra d a lo m m e n e té ­ b e n a z o n b a n — a fo ly a m a t e g y sé g é n e k a lá h ú z á s a m e lle tt — k é t sz a k a s z t k ü lö n b ö z ­ te tü n k m eg. A n é p i d e m o k r a tik u s fo r ra d a lo m első s z a k a s z á b a n lé n y e g é b e n a p o lg á ri d e m o k ra ­ tik u s fo r ra d a lo m f e la d a ta it o ld o tta m eg, s c sa k fe jlő d é s é n e k m á s o d ik sz a k a s z á b a n k e r ü lte k tú ls ú ly b a a s z o c ia lista fo rra d a lo m c é lk itű z é se i. A fo rra d a lo m e lső s z a k a s z á t a m e g o ld á s ra v á ró a n tifa s is z ta é s a n tiim p e ria lis ta f e la d a to k m e lle tt az a k ö rü lm é n y is in d o k o lta , h o g y n e m é r te k m é g m e g a s z o c ia lista fo r ra d a lo m c é lk itű z é s e in e k m e g ­ v a ló s ítá s á ra a s z u b je k tív fe lté te le k . Id e is é rv é n y e s e k L e n in sz a v a i: ,.Az, h o g y a szo­ c ia liz m u s k é rd é s é b e n é s a sz o c ia liz m u sé rt fo ly ó h a rc b a n n in c s egység, n e m z á r ja ki a z a k a r a t e g y ség ét a d e m o k rá c ia k é rd é s e ib e n é s a k ö z tá r s a s á g é r t v a ló h a r c b a n .” 22 A d e m o k r a tik u s fo r ra d a lo m f e la d a ta in a k k ö v e tk e z e te s, ső t h e ly e n k é n t a n n a k k e r e te it tú llé p ő m e g v a ló sítá sa , v a g y m á s k ife je z é s se l é lv e az ú t r a d ik á lis a b b m e g tis z títá s a v is z o n t s e g íte tte a sz o c ia lista f o r ra d a lo m c é lk itű z é s é n e k m e g v a ló sítá sá h o z szü k sé g e s s z u b je k ív f e lté te le k lé tr e jö tté t is. A z a k ö rü lm é n y , h o g y a n é p i d e m o k r a tik u s f o r r a ­ d a lo m b é k é s k ö rü lm é n y e k k ö z ö tt z a jlo tt le, le h e tő v é te t te a m u n k á s o s z tá ly s z á m á ra a d e m o k r á c iá é r t v ív o tt h a rc b a n k ik o v á c s o lt eg y ség , v a la m in t a p a ra s z ts á g g a l és m á s kö zép ré te g e k k e l k ia la k íto tt sz ö v e tsé g m e g s z ilá rd ítá s á t é s f e n n t a r t á s á t a sz o c ia lista c é lk itű z é s e k é rt v ív o tt h a r c b a n is. A n é p i d e m o k r a tik u s fo r ra d a lo m fo ly a m a to s a n e g y re ra d ik á lis a b b in té z k e d é s e k ré v é n ju t o tt e l első sz a k a s z á b ó l a m á so d ik b a , a m e ly u tó b b i le z á ru lá s á t a p r o l e tá r d ik ta tú r a k iv ív á s a je le n te tte . A k ét sz a k a sz a z o n b a n n e m v á l t é le se n k e tté , s ő t b iz o n y o s m é r té k b e n ö sszefo ­ n ó d o tt. E n n e k m e g fe le lő e n a m u n k á s o s z tá ly a tö rv é n y h o z ó és v é g re h a jtó h a ta lo m ­ n a k a z első sz a k a s z b a n lé tr e jö tt fo r m á it, k e r e te it a p r o le tá r d ik ta tú r a k iv ív á sá ig , ső t jó id e ig m ég a z u tá n se m c s e ré lte fe l ú ja k k a l, h a n e m fo ly a m a to s a n m á s t a r t a ­ lo m m a l tö ltö tte m e g a z o k a t. A n é p i d e m o k r a tik u s fo r ra d a lo m f e lté te le in e k lé tre jö tté rő l, k ib o n ta k o z á s á ró l és g y ő z e lm é rő l szó lv a k ü lö n ö s e n a z o k n a k a z o rs z á g o k n a k a z e se té b e n , — a h o l a fa s iz ­ 46 �m u s e lle n i h a r c a m á s o d ik v ilá g h á b o rú fo ly a m á n n e m n ő tt á t fe g y v e re s n e m z e ti fe lk e lé s b e — n e m r itk á n m é g a tá rs a d a lo m tu d o m á n y o k m a r x is ta m ű v e lő in e k k ö ré ­ b en is le h e t ta lá lk o z n i a z a k k o ri n e m z e tk ö z i h e ly z e te t és a S z o v je tú n ió s z e r e p é t n a g y ré s z t e g y o ld a lú a n é rté k e lő n é z e te k k e l. E zek s z e rin t, a n é p i d e m o k rá c iá k lé tr e jö t­ té b e n a n e m z e tk ö z i h e ly z e t k e d v e z ő a la k u lá s a já ts z o tta a k iz á ró la g o s, v a g y a le g ­ d ö n tő b b sz e re p e t. K é tsé g te le n , a k e d v e z ő n e m z e tk ö z i h e ly z e t b á rm e ly o rs z á g b a n le­ z a jlo tt, ille tő le g le z a jló fo r ra d a lo m g y ő z e lm é n e k n é lk ü lö z h e te tle n té n y e z ő je . Íg y v o lt e z a tö r té n e le m so rá n m in d ig és íg y v a n ez m a is .A N ag y O k tó b e ri S z o c ia lis ta F o r ­ ra d a lo m g y ő z e lm é n e k o k a iró l sz ó lv a L e n in is n e m e g y s z e r h a n g s ú ly o z ta a n e m z e tk ö z i h e ly z e t, s e z e n b e lü l a p r o le tá r in te r n a c io n a liz m u s re n d k ív ü l fo n to s sz e re p é t. K ü lö ­ n ö se n sz e m b e tű n ő a z o n b a n a n e m z e tk ö z i h e ly z e t, m in d e n e k e lő tt a S z o v je tú n ió s z e re p e a n é p i d e m o k r á c iá k lé tr e jö tté b e n és m e g s z ilá rd ítá s á b a n . A S z o v je tú n ió a fa s iz m u s e rő in e k sz é tz ú z á sá v a l g y ö k e re se n m e g v á lto z ta tta a n e m z e tk ö z i e rő v isz o n y o ­ k a t és a fa siz m u s e lle n h a rc o ló n é p e k s z á m á ra k e d v e z ő le h e tő sé g e t te r e m te tt a h h o z , h o g y a z o k ú ja b b ré s e k e t ü ss e n e k a n e m z e tk ö z i im p e ria liz m u s re n d s z e ré n . A V örös H a d s e re g je le n lé te te lje s e n k iz á r ta to v á b b á a n n a k le h e tő sé g é t, h o g y K ö z é p - és D é lk e le t-E u ró p a fe ls z a b a d íto tt o rs z á g a ib a n a b e lső re a k c ió s e rő k a z im p e ria lis ta h a ta lm a k tá m o g a tá s á v a l p o lg á r h á b o rú t r o b b a n ts a n a k k i, s v ég ü l, d e n e m u to ls ó s o r­ b a n a S z o v je tú n ió a fa s is z ta e ln y o m á s a ló l fe ls z a b a d u lt n é p e k e t m e ssz e m e n ő d ip ­ lo m á c ia i és a n y a g i tá m o g a tá s b a n is ré s z e síte tte . A S z o v je tú n ió á lta l n y ú jto tt le h e tő ­ ség g el a z o n b a n c s a k a z o k a z o rsz á g o k tu d ta k é ln i, s c sa k a z o k a n é p e k lé p te k a t á r ­ sa d a lm i h a la d á s ú tjá r a , a h o l e r r e a b e lső f e lté te le k is m e g v o lta k , ille tő le g m e g te ­ re m tő d te k . B u lg á riá b a n , J u g o s z lá v iá b a n és m á s o rs z á g o k b a n a fa s iz m u s e lle n i h a rc m é g a m á s o d ik v ilá g h á b o rú fo ly a m á n o ly a n fe g y v e re s n e m z e ti e lle n á llá s i m o z g a ­ lo m m á fe jlő d ö tt, a m e lv n é p i d e m o k r a tik u s f o r ra d a lo m b a m e n t á t. B izo n y o s fo k ig m á s v o lt a z o n b a n a h e ly z e t o tt — p l. M a g y a ro rsz á g o n — , a h o l a fa s iz m u s e lle n i h a r c n e m ju t o tt e l a z e lő b b e m líte tt sz ín v o n a lra . E lső s o rb a n a z ily e n e s e te k re h i­ v a tk o z v a ig y e k e z n e k a n e m z e tk ö z i im p e ria liz m u s k é p v is e lő i a S z o v je tú n ió t a „ f o r r a ­ d a lo m e x p o r t”- j á v a l m e g rá g a lm a z n i. A z ily e n r á g a lm a k a z o n b a n m in d ez id e ig b i­ z o n y ítá s n é lk ü l m a r a d ta k és m a r a d n a k , h isz e n a „ fo rra d a lo m e x p o r t”- j á n a k e g y e tle n p é ld á já t se m is m e ri a tö rté n e le m . E zzel sz e m b e n sz á m o s e s e té t is m e r jü k a z „ e lle n ­ f o r r a d a lom e x p o r t”- j á n a k . G o n d o lju n k c sa k a M a g y a r T a n á c s k ö z tá rs a s á g m e g d ö n ­ té s é re és a H o rth y -fa s iz m u s u r a lo m r a ju t ta tá s á r a , K u b a á lla n d ó a m e r ik a i k a to n a i fe n y e g e té sé re . D é l-A m e rik á b a n és m á s u tt k ü lső se g ítsé g g e l h a ta lo m r a k e r ü l t re a k c ió s tisz ti ju n tá k e se te ire , és n e m u to lsó s o r b a n a z U S A v ie tn a m i h á b o rú s k a la n d já r a . N y ilv á n a z é r t e sik o ly a n so k szó a z im p e ria lis ta iro d a lo m b a n és s a jtó b a n a „ fo r ra ­ d a lo m e x p o r t”- já ró l, m e r t ig a z o ln i s z e r e tn é k s a j á t k ö z v é le m é n y ü k e lő tt is a z e lle n fo r ra d a lo m n ag y o n is g y a k ra n e lő fo rd u ló „ e x p o rt”- já t. E k é rd é s e k b e n is h a tá r o z o tt és e g y é rte lm ű á llá s fo g la lá s t je le n te tt a k o m m u n is ta és m u n k á s p á r to k 1960-as „N y ila t­ k o z a t” -a, a m e ly leszö g ez te : „M in d e n o rsz á g n é p é n e k e lid e g e n íth e te tle n jo g a , h o g y a z e g y ik v a g y m á s ik tá r s a d a lm i re n d s z e r m e lle tt d ö n tsö n . A sz o c ia lista f o r r a d a lm a t n e m le h e t im p o rtá ln i, n e m k é n y s z e ríth e tő k i k ív ü lrő l. A sz o c ia lista fo rra d a lo m m in d e n o rsz á g b első fe jlő d é sé n e k , s a b e n n e m e g lé v ő tá r s a d a lm i e lle n té te k v ég ső k ié le z ő d é sé n e k e re d m é n y e . A k o m m u n is ta p á r to k a m a rx iz m u s — le n in iz m u s t a n í­ tá s a a la p já n m in d ig e lle n e z té k a fo r ra d a lo m e x p o rtjá t. E g y sz e rsm in d e ré ly e se n h a rc o ln a k a z e lle n fo r ra d a lo m im p e ria lis ta e x p o r tja e lle n .” 23 A fe g y v e re s n e m z e ti e lle n á llá s h iá n y a m i a tt a z o n b a n n e m eg y m a r x is ta t á r s a ­ d a lo m tu d ó s is e g y o ld a lú , h ib á s k ö v e tk e z te té s e k re j u t a n é p i d e m o k r a tik u s fo r ra d a lo m 47 �g y ő z e lm é n e k k é rd é s e it ille tő e n . A n é p d e m o k r a tik u s fo r ra d a lo m k é rd é s e i k ö r ü l k i­ a la k u l t v itá b a n , n e m v é le tle n ü l, a f o r ra d a lo m f e lté te le in e k m e g lé té t v ita ttá k itth o n is e lső so rb a n . 1958-ban a T ö rté n e lm i M u n k a k ö z ö ssé g ü lé sé n B a lá z s B é la : „A k ö z é p ­ ré te g e k sz e re p e tá r s a d a lm u n k fe jlő d é sé b e n ” c. k ö n y v é n e k v itá já n , m a g a a sz e rz ő a n n a k a v é le m é n y é n e k a d o tt h a n g o tt, h o g y „ E u ró p a szám o s, a n é m e te k á lt a l m e g ­ s z á llt o rs z á g á b a n a II. v ilá g h á b o rú v é g é n b e k ö v e tk e z e tt f o r ra d a lm i v á l s á g . . .M a g y a r­ o rszág o n n e m é rle lő d ö tt m e g . . . A z o b je k tív és s z u b je k tív f e lté te le k ta lá lk o z á s a n é lk ü l fo r ra d a lm i h e ly z e t n e m jö h e t lé tr e .”24 B a lá z s B é la á ll á s p o n tjá t k é p v is e lte L ac z k ó M ik ló s is, a k i u g y a n c s a k e lv e te tte K o ro m M ih á ly n a k az o n , g a z d a g tö r té ­ n e lm i té n y a n y a g g a l b iz o n y íto tt n é z e té t, h o g y „ . . .a m á s o d ik v ilá g h á b o rú v é g é re , M a g y a ro rs z á g n a k a S z o v je t H a d se re g á lt a l tö r té n t fe ls z a b a d ítá s a id e jé re , a k e d v e z ő k ü ls ő fe lté te le k k e l p á rh u z a m o s a n , h a z á n k b a n is lé tr e jö tte k a fo r ra d a lo m b e lső o b ­ je k tív és s z u b je k tív fe lté te le i.” 25 N é h á n y é v v e l k é ső b b S íp o s J á n o s : „A n é p i d e m o k ­ r a tik u s fo r ra d a lo m m a g y a ro rsz á g i sa já to ss á g a ih o z . H o z z á sz ó lá s n é h á n y v itá s k é r ­ d é sh e z ” c. ta n u lm á n y a e le v e n íte tte fe l a fo r ra d a lo m fe lté te le in e k h iá n y á r ó l szó ló k o rá b b i n é z e te k e t.26 A fe n te b b e m líte tt sz e rz ő k á lt a l k if e jte tt á llá s p o n to k k é s z te tn e k a r r a , h o g y a fo rra d a lo m é rle lő d é s é n e k é s m a g y a ro rsz á g i k ib o n ta k o z á s á n a k n e m z e tk ö z i és b első h a z a i e g y ü tth a tó it v a la m iv e l ré s z le te s e b b e n v e g y ü k sz e m ü g y re . A h á b o rú fo r d u la ta , a V ö rö s H a d s e re g g y ő zelm ei, k ü lö n ö s e n a v o lg a i c sa ta , a v ilá g n é p e in e k fa siz m u s e lle n e s h a rc a , az E u ró p a -s z e rte e rő sö d ő fe g y v e re s e lle n á llá s i m o zg alo m , a fa s s is z tá k im m á ro n vég ső v e re s é g é n e k k ira jz o ló d ó k ö rv o n a la i e g y re n a g y o b b h a tá s t g y a k o ro lta k m in d a m a g v a r u ra lk o d ó o sz tá ly o k ra , m in d a d o lg o zó tö m e g e k re . S ez a h a tá s m é g c sa k fo k o zó d o tt, m in é l k ö z e le b b k e r ü l t a f r o n t a z o rsz á g h a tá ra ih o z . A h á b o rú s v e re s é g a z u ra lk o d ó o s z tá ly o k a t is m in d g y o rs a b b a n s o d o rta a v á ls á g felé. E n n e k k ife je z ő i a K á lla y - k o rm á n y h in ta p o litik á ja , a z u ra lk o d ó o sz tá ly o k p o litik a i e g y ség én ek m in d s z e m m e llá th a tó b b k iu g r á s i k is é r le te i és a z o k c ső d je c sa k n ö v e lte a v á ls á g -je le n s é g e k e t. A v é g ső v e re s é g k ü sz ö b é n a h itle r i N é m e to rsz á g le g ­ szélső ség eseb b , n y ílt ü g y n ö k sé g é n e k , S z á la si c s o p o r tjá n a k u r a lo m r a ju tá s a , a n y ila s h o rd á k le p le z e tle n fa s is z ta te r r o r j a a z u ra lk o d ó k ö rö k g y e n g e sé g é t is é rz é k e lte tte : a z u r a lk o d ó o sz tá ly o k k é p te le n e k v o lta k a ré g i eszk ö z ö k k e l, a ré g i m ó d o n a h a ta lm a t g y a k o ro ln i.27 A h á b o rú te rh e i, a m e ly e k k iz á ró la g a d o lg o zó tö m e g e k re n e h e z e d te k , e g y re e l­ v is e lh e te tle n e b b e k le tte k . A b e sz o lg á lta tá s, a re k v irá lá s o k , a z a d ó k , a z é le lm e z é si n e ­ h é z sé g e k és a p é n z in flá ló d á s a m e lle tt a m e g s z á llá ssa l já r ó n ö v e k v ő te r r o r , a n é m e t és m a g y a r fa s is z tá k e rő s z a k o sk o d á sa i fo k o z tá k a z e lé g e d e tle n s é g e t a, d o lg o zó tö ­ m e g e k s o ra ib a n . A z e lé g e d e tle n s é g k ü lö n ö s e n 1944 m á s o d ik fe lé tő l m á r e g y re e rő ­ sö d ő e lle n á llá s b a n is k ife je z é s re ju to tt. A d o lgozó tö m e g e k h á b o rú e lle n e s , a n t i ­ fa s is z ta h a r c a m e g le h e tő s e n sz é le s s k á lá n m o z g o tt; a b e s z o lg á lta tá s a ló li k ib ú v á s tó l, az a d ó fiz e té s m e g ta g a d á s á tó l, a te rm e lé s s z a b o tá lá s á n , a b e h ív á s i p a ra n c s o k v é g re ­ h a jtá s á n a k m e g ta g a d á s á n , a h a d s e re g b e n fe llé p ő tö m e g e s d e z e rtá lá s o n k e re s z tü l — a n é p i e lle n á llá s le g f e jle tte b b f o r m á ja k é n t — a p a rtiz á n m o z g a lo m ig , a n y ílt fe g y v e re s h a rc ig . 1944 m á s o d ik fe lé b e n , te h á t a n e m z e tk ö z i, b e lp o litik a i k a to n a i té n y e z ő k e g y ü tte s h a tá s á r a m e g g y o rs u lt a z o k n a k a f e lté te le k n e k a z é rle lő d é se , a m e ly e k e t L e n in így je lle m z e tt: „A z u ra lk o d ó o sz tá ly o k s z á m á ra le h e te tle n n é v á lt u r a lm u k v á lto z a tla n fo rm á b a n v a ló f e n n ta r tá s a ; a » fe lső ré te g e k « v a la m ily e n v á ls á g g a l k ü z d en e k , a z 48 �u ra lk o d ó o sz tá ly o k p o litik á ja v á ls á g b a ju to tt, s e n n e k k ö v e tk e z té b e n ré s tá m a d , a m e ly e n á tt ö r a z e ln y o m o tt o sz tá ly o k e lé g e d e tle n s é g e és fo rro n g á s a .” D e L e n in m i n d já r t a r r a is n y o m a té k o s a n fe lh ív ja a fig y e lm e t, h o g y „ n e m m in d e n fo r ra d a lm i h e ly zet, h a n e m c sa k o ly a n h e ly z e t v e z e t f o r ra d a lo m ra , a m ik o r a fe n te b b fe ls o ro lt o b ­ je k tív v á lto z á so k h o z m ég eg y s z u b je k tív té n y e z ő is h o z z á já ru l, v a g y is, a m ik o r a f o r ra d a lm i o sz tá ly f o r r a d a lm i tö m e g a k c ió k ra k é p e s, s e tö m e g a k c ió k e lé g e rő se k , h o g y a ré g i k o r m á n y h a ta lm a t s z é ttö rjé k . . .”28 M in t fe n te b b is lá th a tó a s z u b je k tív té n y e z ő n e k e g y es e le m e i m e g v o lta k , d e a z o k n a k a h e ly z e t m e g k ív á n ta sz ín v o n a la m é g tá v o lró l se m v o lt k ie lé g ítő . K ü lö n ö ­ se n v o n a tk o z ik ez a le g fő b b s z u b je k tív té n y e z ő re — a k o m m u n is ta m o z g a lo m á ll a ­ p o tá ra . A H o rth y -fa s iz m u s n e g y e d sz á z a d o s u r a lm a a le g s ú ly o sa b b c s a p á s o k a t a m u n k á s o s z tá ly ra és a n n a k fo r ra d a lm i p á r t j á r a m é rte . E n n e k e lle n é re a k o m m u n is tá k m in d v é g ig a z első s o ro k b a n é s a le g k ö v e tk e z e te s e b b e n h a r c o lta k a fa s iz m u s és a h á b o rú e llen . A z ille g á lis k o m m u n is ta p á r t d o lg o z ta k i a fa s iz m u s e lle n i h a rc és a z ú jjá s z ü le té s p ro g r a m já t. E z n ö v e lte a k o m m u n is tá k te k in té ly é t és e rő s íte tte i r á n tu k a ro k o n s z e n v e t. A sú ly o s v é rv e sz te sé g e k , a z ille g a litá s n e ­ h é z k ö rü lm é n y e i a z o n b a n te té z v e az e lle n z é k i p á r to k v e z e té sé b e n é rv é n y e ­ sü lő k o m m u n is ta -e lle n e s sé g g e l, e g y re sú ly o sa b b a k a d á ly o k a t g ö rd íte tte k a k o m m u ­ n is tá k le g á lis te v é k e n y s é g é n e k a z ú tjá b a . A n é m e t m e g s z á llá s p e d ig m e g fo s z to tta a fo r ra d a lm i e rő k e t m é g e ttő l a s z ű k k ö rű le h e tő sé g tő l is. B á r a h a r c fe lté te le i r e n d k ív ü li m ó d o n m e g n e h e z e d te k , m é g is a z e ln y o m á s fo ­ k o z ó d á sá n a k , a f r o n t k ö z e le d é sé n e k h a tá s á r a a z e d d ig in g a d o z ó b a lo ld a li e rő k so ­ r a ib a n m e g g y o rs u lt a z e rje d é s, n ö v e k e d e tt a k é sz s é g ü k a k o m m u n is tá k k a l v a ló ö ssze­ fo g á sra . A k o m m u n is ta p á r t k ö z re a d o tt p r o g r a m ja és fo k o z ó d ó sz e rv e z ő te v é k e n y ­ sé g e je g y é b e n s z ü le tik m e g a k é t m u n k á s p á r t ak c ió e g y sé g e . E z v á lt k iin d u ló p o n tj á v á a z a n tifa s is z ta e rő k g y o rs a b b ü te m ű tö m ö ríté sé n e k , m e ly m o z g a lo m a M a g y a r F r o n t m e g a la k ítá s á b a n ö ltö tt sz e rv e z e ti fo rm á t. A fo r ra d a lo m o b je k tív és s z u b je k tív fe l­ té te le i te h á t é rle lő d te k , a so k te h e r té te l m ia tt a z o n b a n a s z o v je t h a d s e re g M a g v a r­ o rs z á gr a lé p é s e e lő tt n e m tu d ta k e g y ség es n e m z e ti e lle n á llá s i m o z g a lo m b a á tn ő n i. A z é rle lő d ő f o r ra d a lo m m e g in d u lá s á h o z a d ö n tő lö k é s t a z o rs z á g n a k a s z o v je t h a d ­ se re g á lta l tö r té n ő fe ls z a b a d ítá s a a d ta m eg. A f o r ra d a lo m a z o n b a n m é g s e m a z o rsz á g fe ls z a b a d u lá s á n a k e g y sz e rű fü g g v é n y e k é n t b o n ta k o z o tt k i. E lső s o rb a n a z o rsz á g m u n k á s la k ta te r ü le te in és fo r ra d a lm i h a g y o m á n y o k k a l re n d e lk e z ő sz e g é n y paraszti v id é k e in , m in d e n e k e lő tt a z o rsz á g k e le ti fe lé b e n a h o l a z o b je k tív és s z u b je k tív f e l­ té te le k m a g a s a b b f o k r a ju to tta k , a k o m m u n is ta p á r t á lta l v e z e te tt tö m e g m o z g a lo m ú tj á n m e g in d u lt a n é p i d e m o k r a tik u s fo r ra d a lo m m é g a fe ls z a b a d u lá s fo ly a m á n , v ag y is m ie lő tt a V ö rö s H a d s e re g a z o rs z á g eg ész te r ü le t é t f e ls z a b a d íto tta v o ln a . A sz é le sk ö rű tö m e g m o z g a lm o n a la p u ló f o r ra d a lm i á ta la k u lá s n a k sz e rv e i v o lta k a k ü lö n b ö z ő s z in tű és re n d e lte té s ű n é p i b iz o tts á g o k . F ő je lle m v o n á s u k a z v o lt, h o g y a sz é tz ú z o tt á lla m g é p e z e t h e ly é b e lé p v e á lla m i fe la d a to k a t, tá r s a d a lm i m o z g ó sítá s ú tj á n m e g o ld v a , m e g te re m te tté k a z ú j n é p i á lla m h a ta lo m é s ig a z g a tá s a la p ja it. E r r e é p ü lt a k o m m u n is ta p á r t p r o g r a m já t m a g á é v á te v ő Id e ig le n e s N e m z e tg y ű lé s és k o rm á n y m u n k á s s á g a . M in d e z e lk é p z e lh e te tle n l e t t v o ln a , h a a tö r té n e le m a B a lá z s B é la, L ac z k ó M ik ló s és S íp o s J á n o s á lta l v á z o lt u t a t k ö v e ti, h o g y t. i . a fe ls z a b a d u lá s id e jé re a n é p i d e m o k ra tik u s f o r ra d a lo m n a k a z o b je k tív fe lté te le i s e m é r te k m e g M ag y aro rszág o n . A n é p i d e m o k r a tik u s f o r ra d a lo m n a k a z eg ész o rs z á g o t e g y k é n t és e g y s z e rre á t ­ h a tó tö re tle n k ib o n ta k o z á s á ró l m é g se m b e s z é lh e tü n k . V é le m é n y ü n k szer in t u g y a n is 4 49 �f ő k é n t a D u n á n tú lo n , a h o l a V ö rö s H a d s e re g e lő l m e n e k ü lő re a k c ió „ö sszezsú fo ló ­ d o tt”, a h o l a V o lk s b u n d n a k s m á s fa s is z ta sz e rv e z e te k n e k , v a la m in t a k a to lik u s e g y h á z n a k b e fo ly á sa a le g e rő se b b v o lt, a fo r ra d a lm i fe jlő d é s le la s s u lt. E z k ife je z é s re j u t o tt a k o m m u n is ta p á r t s z e rv e z e te in e k a la c s o n y a b b lé ts z á m á b a n , a n e m z e ti b iz o tt­ sá g o k ö ssz e té te lé b e n , a tö m e g a k c ió k g y e n g e sé g é b e n . D e m u ta tk o z o tt a D u n á n tú l v i­ szo n y la g o s e lm a ra d á s a a z 1945. é v i n e m z e tg y ű lé s i v á la s z tá s o k o n is. A z a té n y a z o n b a n , h o g y lé tr e jö tt a m u n k á s - p a r a s z t d e m o k r a tik u s d ik ta tú r a fu n k c ió it m e g v a ló ­ s ító k ö z p o n ti h a ta lo m , a m e ly a z o rs z á g je le n tő s ré sz é n v isz o n y la g széles tö m e g b á z is ra tá m a s z k o d h a to tt, le h e tő v é te tte a fo r ra d a lm i fe jlő d é s tá m o g a tá s á t, „ fe lü lrő l” is, jó l­ le h e t a re n d e le te k h a té k o n y s á g a ig e n e lté rő v o lt. E z a k ö z p o n ti h a ta lo m a f e ls z a ­ b a d u lá s u tá n b e lső e lle n tm o n d á s a i e lle n é re is lé n y e g é b e n k ite r je s z te tte a f o r ra d a lm i v ív m á n y o k a t a z eg ész o rsz á g te r ü le té r e és m e g g y o rs íto tta a z o k á tü lte té s é t a z é le tb e . A f e n tie k k e l ö ss z h a n g b a n s z ü le tte k m e g a n é p i b iz o tts á g o k m ű k ö d é s é t tö rv é n y e s ítő re n d e le te k , a k ö z p o n ti sz e rv e k — m in d e n e k é lő tt a z á lla m ig a z g a tá s — s z e rv e z e té t és sz e m é ly i ö s s z e té te lé t m ó d o sító in té z k e d é s e k (igazoló b iz o tts á g o k lé tre h o z á s a , c se n d ­ ő rség , re n d ő rs é g fe lo sz la tá sa , n é p b író s á g o k f e lá llítá s a stb .). A z o s z tá ly h a rc m e n e ­ té b e n , a f o r ra d a lm i c é lk itű z é s e k m e g v a ló sítá sa fo ly a m á n a z „ a lu lró l” és „ fe lü lrő l” v ív o tt h a r c k o m b in á lá s á n a k a r á n y a id ő rő l id ő re v á lto z o tt, d e a n é p i d e m o k ra tik u s fo r ra d a lo m v é g h e z v ite le s o rá n m in d v é g ig a le g je lle m z ő b b h a rc i fo rm a m a r a d t. Ily m ó d o n v a ló s u lt m e g a fö ld re fo rm , a n e m z e tg a z d a sá g m u n k á s v e z e té s s e l tö r té n ő ú j j á ­ ép íté se , a d e m o k r a tik u s á lla m h a ta lm i s z e rv e k lé tre h o z á s a . E z a ra d ik á lis f o r ra d a lm i m ó d s z e r je lle m e z te o rsz á g o sa n k is e b b -n a g y o b b m é r té k b e n a tá r s a d a lm i v iszo n y o k á ta la k ítá s á n a k m in d e n te r ü le té t. A n é p i d e m o k r a tik u s fo r ra d a lo m to v á b b i fe jlő d é si ú tj á n a k elem z é se , ta r ta lm á n a k és je lle g é n e k é rté k e lé s e , m e g i té lé se k ö r ü l n e m k is e b b v itá k b o n ta k o z ta k k i. A z t is m o n d h a tn á n k , h o g y a z egységes, a v é g le g e sn e k m o n d h a tó á llá s p o n t k ia la k ítá s á tó l e g y e n lő re i t t m é g m essz e b b ta r tu n k . E z a k ö rü lm é n y c s a k a lá h ú z z a a to v á b b i k u ta ­ tá so k , a tö r té n e lm i v a ló s á g m é g te lje s e b b f e ltá r á s á n a k sz ü k ség esség ét. JE G Y Z E T E K 1. N em es Dezső: M agyarország felszabadulása. S zikra, Bp. 1955. 256. 1. 2. K orom M ihály: A fasizm us b u k á sa M agyarországon. K ossuth K önyvkiadó, Bp. 1961. 266 1. 3. Ja k a b S ándor: N ógrád m egye gazdasági és tá rsa d a lm i h ely zete a felszabadulás idején. H ad tö rtén eti K özlem ények, 1967. XIV. évf. 638—644. 1. D. F. Loza: A szovjet csapatok felszabadító harcai N ógrád m egyében (1944. decem ber). H ad tö rtén eti K özlem ények, 1967. XIV. évf. 587-638. 1. Szom széd Im re: N ógrádi p artiz á n o k N ógrád m egyei M úzeum ok igazgatósága, B alassa­ gyarm at, 1964. 77 1. 4. B erend T. Iv án : Ű jjá é p íté s és a n agytőke ellen i h a rc M agyarországon. 1945—1948. Közg. és Jogi K. Bp. 1962. 407 1. R ánki G yörgy: M agyarország gazdasága az első 3 éves te rv id ő szakában (1947-1949). Közg. és Jogi K. Bp. 1963. 427 1. 5. A usch S ándor: Az 1945—1946. évi in fláció és stabilizáció. K ossuth K. Bp. 1958. 189. 1. 50 �6. Szakács S ándor: Földosztás és a g rárfejlő d és a m agy ar népi dem okráciában. Kózg. és Jogi K. Bp. 1964. 175 1. M. Som lyai M agda: Az 1945-ös földreform . F ö ld refo rm 1945. K ossuth K. Bp. 1965. 7— 135. L E rdei F eren c: A m ag y ar m ezőgazdaság fejlő d ésén ek 20 éve. 20 ÉV. T an u lm án y o k a szocialista M agyarország tö rtén etéb ő l. K o ssu th K. Bp. 1964. 105—166. 1. 7. L ackó M iklós: Ip a ri m u n k ásság u n k összetételén ek ala k u lá sa 1867—1949. K ossuth K. Bp. 1961. 201 1. L ackó M iklós: S zerkezeti v áltozások a m ag y ar m u n k áso sztály összetételében. 20 ÉV. T anulm ányok a szocialista M agyarország tö rtén etéb ő l. K o ssu th K. Bp. 75—105. 1. O rbán S ándor: V áltozások a m ezőgazdasági népesség szám ában és szerk ezetéb en M a­ gyarországon. 20 ÉV. T anulm ányok a szocialista M agyarország tö rtén etéb ő l. K ossuth K. Bp. 1964. 167-233. 1. 8. A K om m unista P á rt szövetségi p o litik á ja 1936—1962. K ossuth K. Bp. 1966. 316 1. S ágvári Á gnes: Töm egm ozgalm ak és p o litik ai küzd elm ek B u d ap esten 1945-1947. K ossuth B p. 1964. 327 1. S án th a Ilona: H arc a m ag y ar m u n k áso sztály egységéért a felszab ad u lás u tán . T á rsa­ dalm i Szem le. 1960. XV. évf. 4. sz. 41. 1. S ánth a Ilona: A k ét m u n k á sp á rt egyesülése 1948-ban. K ossuth K. Bp. 1962. 116 1. Szabó B álint: A népi dem okrácia és a k o m m u n ista p o litik a n éh án y k é rd ése a felsza­ b ad u lás u tán. V alóság. 1965. 7. sz. 74—82. 1. B alogh S ándor: A M agyar K om m unista P á rt értelm iségi p o litik á já n a k felszabadulás u tán i történetéből. Századok. 1965. 99. évf. 3. sz. 458—484. 1. Z silák A ndrás: A m ag y ar társad alo m osztály szerk ezetén ek ala k u lá sa a szocializm us ép ítésén ek kezdeti idő szak áb an és az M DP. p o litik á já n a k főbb vonásai (1949-1956) P á rttö rté n e ti K özlem ények. 1965. X I. évf. 4. sz. 47. 1. 9. Föld m unkás és szegén y p araszt m ozgalm ak M agyarországon 1848—1948. T áncsics K. Bp 1962. II. k ö tet 1030-1038. 1. Ságvári Á gnes: N ép fro n t és koalíció M agyarországon 1936-1948. K ossuth K Bp 1967 306 1. 10. Rácz B éla—S tra sse n re ite r E rzsébet: Az üzem i bizottságok harca a tőkés term elés és elosztás m unkásellen ő rzésén ek m eg v aló sításáért és kiszélesítéséért. 1944—1948. P á rttö r­ té n eti K özlem ények. 1965. X I . évf. 1. sz. 132—161. 1. S tra sse n re ite r E rzsébet: Az üzem i bizottsági ren d sz e r k iala k u lá sa és a m u n k ásellen ő r­ zés m egvalósulásának kezdete. (1944. október-1945. m ájus). P á rttö rté n e ti K özlem ények 1963. IX. éf. 4. sz. 3-28. 1. 11. O rbán S ándor: A D em o k rata (B rankovics) N ép p á rt tö rtén etéh ez. 1945—1949. Századok. 1958. 92. évf. 1-4. sz. 174-201. 1. 12. B alázs B éla: N épm ozgalom és n em zeti b izottságok 1945-1946. K ossuth K. 1961 Bp 231 1. 13. B alázs T ibor: A nem zeti bizottságok szerep e n ép i d em o k ratik u s fo rrad alm u n k b an . P á rttö rté n e ti K özlem ények. 1956. II. évf. 3. sz. 148. 1. C sizm adia A ndor: A nem zeti bizottságok lé tre jö tte és jo g állása 1944-1945-ben. T an ­ könyvkiadó. Bp. 1960. 47 1. F e h é r A ndrás: A B ih ar m egyei n em zeti bizottságok szerepe a n épi d em o k ratik u s fo r­ radalom ban. A cta U n iv e rsita tis D ebreceniensis de Ludovico K o ssu th nom inalei. 1961. Tom . 7/1. L engyel A lfréd: A nem zeti bizottságok szerepe az élet m eg in d u lásáb an G yőr—Moson m egyében (1945-1946). L e v éltári K özlem ények. 1962. 2. sz. 255-273. 1. 14. M olnár P ál: A dalékok a n em zeti és üzem i bizottságok N ógrádm egyei tevékenységéről. N ógrád m egyei M úzeum i F üzetek. S alg ó tarján . 1966. 71. 1. 15. K orom M ihály: Az Ideiglenes N em zeti K orm ány lé tre jö tté n e k előzm ényeihez. P á rtto r­ té n e ti K özlem ények. 1965. X I. évf. 1. sz. 18-40. 1. K ovács K álm án: Az Id eig len es N em zetgyűlés m eg ala k u lá sá n a k tö rté n e lm i jelentősege. Á llam és Igazgatás. 1965. 1. sz. 1—15. 1. 51 �L. G ál É va: A köztársaság m eg terem tése M agyarországon. Századok. 1956. 90 évf. 1. sz. 170-203. 1. Mucs S ándor: A m ag y ar n ép h ad sereg m egszervezése és fejlődése 1945-1943. Z rínyi K Bp. 1963. 203 1. Mu nk K ároly: A feg yverszüneti szerződéstől a szocialista hadseregig. Z rínyi K. Bp. 1964. 252 1. S ágvári Á gnes: Az 1947. évi országgyűlési választáso k B udapesten. P á rttö rté n e ti Közle­ m ények. 1960. VI. évf. 3. sz. 46—82. 1. 15 a. O rbán S ándor: E gyház és állam 1945—1950. K ossuth K. Bp. 1963. 232. 1. 16. K öpeczi B éla: A k u ltu rá lis fo rrad alo m húsz esztendeje. 20 ÉV. T anulm ányok a szocia­ lista M agyarország tö rtén etéb ő l. K ossuth K. Bp. 1964. 265—307. 1. Szabolcs O ttó: Az új középiskolai tö rtén elm i tankön y v ein k rő l. T ársad alm i Szemle. 1958. X III. évf. 1 -2 sz. 262-266. 1. 17. E llenforradalom M agyarországon 1956. T anulm ányok. K ossuth K. Bp. 1953. 308 1. V ass H enrik: A m agyarországi 1956 o któberi ellen fo rrad alo m tö rté n e té n e k n éh án y k é r­ dése. K ossuth K. Bp. 1958. 223 1. N em es Dezső: N épi d em o k rácián k fejlő d ése és az o któberi ellenforradalom . P á rttö rté ­ neti K özlem ények. 1957. III. évf. 1. sz. 3—31. 1. H ollós E rvin: K ik voltak, m it a k a rta k ? K ossuth K. Bp. 1967. 309 1. M olnár Ján o s: E ll e n f o r r a d a lo m M agyarországon 1956-ban. A kadém iai K. Bp. 1967. 266 1 18. M agyarország tö rtén ete. G ondolat K. Bp. 1964. II. k ö tet. 465—543. 1. N em es Dezső: A népi M agyarország 15 éves fejlődése. A kadém iai K. Bp. 1961. 89 1. 19. A T örténelm i M unkaközösség v itá ja B alázs B éla könyvéről. Századok. 1958. 89. évf. 5—6. sz. Á gh A ttila: V ita a népi d em o k ratik u s fo rrad alo m jellegéről. M agyar Filozófiai Szemle. 1964. II. sz. B laskovits Ján o s: M egjegyzések Sípos Já n o s »A népi d em o k ratik u s fo rrad alo m m a­ gyarországi sajátosságaihoz« c. tan ulm ányához. T ársad alm i Szem le. 1964. 5. sz. Lackó M iklós: N épi d em okráciánk történ etéb ő l. T ö rtén elm i Szem le 1959. 3—5 sz. Mód A ladár: L enin és a békés átm en et. V alóság. 1960. 4. sz. S án th a Ilona: A p ro le tá rd ik ta tú ra békés g yőzelm énrek n é h án y ta p a sz ta la ta népi de­ m okráciánkban. T ársad alm i Szem le. 1961. 4. sz. L. N. N yezsinszkij: A m agyarországi népi d em o k ratik u s ren d szer m eg erősítésének történetéből. 1947—48. N ovaja i N o v ejsaja Iszto rija. 1960. 1. sz. F. T. K onsztantyinov: K ülönböző országok szocializm usra való á tté ré sé n e k sajáto s for­ m áiról. Izdatyelsztvo Z n an ije. M oszkva. 1956. F. T. K onsztantyinov: A szocialista fo rrad alo m lenini elm élete és a n n ak tov áb b fejlő ­ dése. Izdatyelsztvo Z nanije. M oszkva. 1960. 20. I. I. U dalcov: Az SZ K P X X II. kongresszusa és a népi dem o k rácia p ro b lém áin ak ta n u l­ m ányozása. N ovaja i N o v ejsaja Iszto rija. 1962. 3. sz. 17. 1. 21. S ágvári Á gnes—B alogh S ándor: A n ép i d em o k ratik u s fo rrad alo m m agyarországi győzel­ m én ek tö rténetéhez. Századok. 1963. 6. sz. 1324. 1. 22. L enin V álogatott Művei. Szikra. B udapest. 1948. I. k ö tet. 627. 1. 23. A b ékéért, a nem zeti fü g g etlen ség ért, a d em o k ráciáért, a szocializm usért. A K om m u­ n ista és a m u n k ásp árto k 1960. novem beri n y ilatk o zata és fe lh ív ása a világ népeihez. K ossuth K. Bp. 1960. 70 1. 24. A T örténelm i M unkaközösség v itá ja B alázs B éla könyvéről. Századok 1958. 89. évf. 5—6. sz. 773. 1. 25. K orom M ihály: A m ag y ar fasizm us b u k á sá n a k és a n épi d em o k ratik u s fo rrad alo m é r­ lelődésének k érdéseihez (1943—1945). P á rttö rté n e ti K özlem ények 1957. III. évf. 1. sz. 34. 1. 26. Sípos Ján o s: A népi d em o k ratik u s fo rrad alo m m agyarországi sajátosságaihoz. H ozzá­ szólás n éh án y v itás kérdéshez. M agyar Filozófiai Szem le. 1964. 1. sz. 33—37. 1. 27. Vö. Rozsnyói Á gnes: A Szálasi-puccs. B udapest 1962. 28. L en in M űvei. Szikra. B udapest. 21. kötet. 208—209. 1. 52 �HAGYOMÁNY Salgótarjáni kommunista röpiratok 1930-ból A k é t v ilá g h á b o rú k ö z ö tti, 1929— 33-i n a g y g a z d a sá g i v á ls á g id e jé n , a m ik o r a m u n k á s tö m e g e k e t e lle p té k az a n y a g i é s sz e lle m i lé tb iz o n y ta la n s á g h u llá m a i, a z ille ­ g a litá s n e h é z k ö rü lm é n y e i k ö z ö tt k ü z d ő k o m m u n is tá k m in d e n e sz k ö z t m e g r a g a d ta k a z é rt, h o g y a n y o m o rg ó sz á z e z re k n e lá s sá k k iú tta la n n a k h e ly z e tü k e t. A fe lv ilá g o s í­ tá s , a h a r c r a b u z d ítá s e g y ik le g jo b b e szk ö ze a r ö p i r a t v o lt. A K M P és a K IM S Z S a lg ó ta rjá n i K e rü le ti B iz o ttsá g a é s e n n e k ü v e g g y á ri s e jtje az o rsz á g ille g á lis k o m ­ m u n is ta sz e rv e z e te i s o rá b a n e lső k k ö z ö tt v o lt a r ö p ir a to k k é s z íté s é b e n és te r je s z té ­ séb en . A f o r ra d a lm i m u n k á s m o z g a lo m h a z a i és h e ly i tö r té n e té n e k é rté k e s d o k u m e n ­ tu m a i s z ü le tte k m eg e k k o r. E b ec se s írá so s fo r ra d a lm i e m lé k e k so rá b ó l e d d ig fő k é n t a K M P S a lg ó ta rjá n i K e rü le ti B iz o tts á g á n a k 1929 n o v e m b e ré b ő l sz á rm a z ó r ö p l a p já t1 id é z té k . K o rá b b a n k ö z lé s re k e r ü lt m á r az az u g y a n c s a k 1929 n o v e m b e re b e n k é s z íte tt r ö p i r a t is, m e ly e t a T a r já n i M e d e n c e A k n a k ö z i B iz o ttsá g a n e v é b e n P o th o r n ik Jó z s e f a d o tt k i B a g ly a s a ljá n .2 A g a z d a sá g i v á ls á g ta la já n fe lé lé n k ü lt m o zg alo m s z e rte az o rs z á g b a n és itt, S a l­ g ó ta r já n b a n is n a g y e rő k e t sz ó líto tt a p o litik a i k ü z d ő té rre . T ü n te té s tü n te té s t és s z tr á jk s z tr á jk o t k ö v e te tt. E m e g m o z d u lá so k s o r á b a n a b u d a p e s ti 1930. sz e p te m b e r 1-i tü n te té s a le g is m e rte b b , m e lly e l eg y id ő b e n S a lg ó ta rjá n b a n is e rő te lje s m e g m o z ­ d u lá s r a k e r ü lt sor.3 A d d ig a z o n b a n , a m íg a m o z g a lo m e lju to tt e z e k h e z az e rő p r ó b á i­ hoz, h o g y b e lő lü k ú ja b b , k ü z d e le m re s e r k e n tő ta p a s z ta la to k a t és le n d ü le te t m e r íts e n o rs z á g sz e rte , h á n y ille g á lis ta lá lk o z ó t és m e g b e s z é lé s t ta r to t ta k a p á r t v e z e tő i és e g y sz e rű h a rc o s a i, h á n y sz á z e z e r r ö p ir a to t és m á s s a jtó te r m é k e t o s z to tta k szét, m e n y ­ n y i, a z u ra lk o d ó k ö rö k b e n z a v a r t k e ltő fe s te tt je lsz ó k e r ü l t a g y á ra k f a la ir a ! A m o z ­ g a lo m é lé n k s é g é re u ta l a z a lá b b k ö z ö lt öt, 1930-ból v a ló s a lg ó ta rjá n i k o m m u n is ta rö p la p is, m e ly e k e t a M a g y a r S z o c ia lis ta M u n k á s p á rt K ö z p o n ti B iz o ttsá g a P á r t t ö r ­ té n e ti In té z e te A rc h iv u m á n a k R ö p ira tg y ű jte m é n y é b e n (to v á b b ia k b a n : P l. A rc h . R pgy.) ő rizn ek . A rö p ira to k ta r ta lm á b a n , a je ls z a v a k c é lk itű z é s e ib e n a K M P S z o v je tú n ió b a n m e g ta r to tt II. K o n g re ssz u s a h a tá r o z a ta in a k sz e lle m e , á llá s fo g la lá s a tü k rö z ő d ik , m ely s z e rin t „a m a g y a ro rsz á g i p ro le tá r fo rra d a lo m c sak , m in t p ro le tá r s z o c ia lis ta f o r r a d a ­ lo m g y ő z h e t.”4 A r ö p ir a to k a t te lje s te r je d e le m b e n k ö z ö ljü k , sz ö v e g ü k ö n c sa k a n n y i v á lto z á s t e sz k ö z ö ltü n k , h o g y az ille g a litá s n e h é z k ö rü lm é n y e i k ö z ö tti so k sz o ro sítá s é s a k ö zel n é g y é v tiz e d a la t t b e á llo tt k o p á s k ö v e tk e z té b e n lá th a ta tla n ír á s je le k e t k ite ttü k . A z a lá h ú z á s o k a t az e re d e ti sz ö v eg b ő l v e ttü k át. 53 �A r ö p i r a t a la t t a P l. A rc h . R pgy. s z á m a u tá n a N ó g rá d m e g y e i M u n k á s m o z ­ g a lm i M ú z e u m f o tó tá r á n a k (to v á b b ia k b a n : N m . M . M. F o tó tá ra ) s z á m á t k ö z ö ljü k , m iu tá n a rö p ira to k fo tom á s o la ta it g y ű jte m é n y ü n k s z á m á ra e lk é s z íte ttü k . A K P M és a K IM S Z s a lg ó ta rjá n i k e r ü le ti b iz o tts á g á n a k r ö p la p ja az 1930. m á ju s l.- i m e g m o z d u lá so k elő k é sz íté sé rő l. M u n k ások ! B án yászok ! E lv tá r s a k ! V IL Á G P R O L E T Á R J A I E G Y E S Ü L JE T E K ! SA L G ÓT A R JÁ N PR O LE T Á R JA I! K É SZ Ü L JE T EK M Á JU S 1.-RE! M á ju s e ls e je a n e m z e tk ö z i fo r ra d a lm i p r o le ta r iá tu s h a rc i n a p ja . M á ju s e ls e jé n m e g á lln a k a g é p e k , n e m d o lg o z n a k a m u n k á s o k s az u c c á k o n fo g u n k tü n t e tn i a m u n k á s n y ú z ó b u rz s o á z ia s tá m a s z a a sz o c iá lfa ssiz m u s e lle n . M á ju s 1 -é n a c se n d ő r és re n d ő r sz u ro n y e lle n é b e n is m e g m u ta tju k e r ő n k e t s m e g m u ta tju k , h o g y n e m a k a r u n k m in t m u n k a n é lk ü lie k é h e n h a ln i, s n e m a k a r u n k a ra c io n a liz á lt b á n y á k és ü z e m e k p o k lá b a n la s s a n els en y v e d n i. H a rc o lu n k és h a rc o ln i fo g u n k a tő k é s te rm e lé s e lle n a fe ls z a b a d u lá s u n k é rt. N em m á ju s e ls e jé v e l k e z d ő d ik a h a rc u n k . A h a rc u n k fo ly ik m ió ta tő k é s és m u n ­ k á s, k iz s á k m á n y o ló és k iz s á k m á n y o lt lé te z ik . A m o s ta n i m á ju s e ls e jé t e n n e k a h a r c ­ n a k a k ié le z ő d é se a d ö n tő h e ly z e th e z v a ló k ö z e le b b k e rü lé s e je lle m z i. M á ju s e ls e jé n a K o m m u n is tá k M a g y a ro rsz á g i P á r t j a h a ta lm a s m u n k á s tö m e g e k e t m o z g ó sít é s v e z e t h a rc b a . H a rc b a v e z e ti a dolg o zó és m u n k a n é lk ü li sz e rv e z e tt és sz e rv e z e tle n m u n k á s ­ tö m e g e k e t a fa s siz m u s e lle n a p r o le tá r d ik ta tú r á é r t. S A L G Ó T A R JÁ N PR O LETÁ R JA I! Ebben a h arcban éle n a h ely etek ! 11 év e m ió ta a p r o l e tá r d ik ta t ú r a m e g b u k o tt s m ió ta az e lle n fo r ra d a lo m fa s s is z ta re n d s z e ré n e k v é re s te r r o r j á t n y ö g jü k e g y e d ü l a K o m m u n is tá k M a g y a ro rsz á g i P á r tja , a m e ly k ita r tó a n k ü z d és v e z e ti a p r o le ta r iá tu s t a h a rc r a . 11 é v e m ió ta c se n d ő rsz u ro n y sz e g ü l a m e llü n k n e k s az é h sé g k o rb á c s a su h o g a f e jü n k fe le tt a s z o c iá lfa ssisz tá k m in d e n h a rc u n k b a n e lá r u lta k h á tb a tá m a d ta k b e n ­ n ü n k e t. N a p ró l n a p r a ro ssz a b a h e ly z e tü n k , n a p ró l n a p r a k is e b b a b é r ü n k s m in é l tö b ­ b e n v á lu n k m u n k a n é lk ü liv é . G y e rm e k e in k e t n e m tu d j u k tá p lá ln i a r u h a le s z a k a d ró lu k és a tő k é s e k p r o f itja e g y re nő. 54 �M unkások! Bányászok! Elvtársak! A tő k é s te rm e lé s v á ls á g a fo ly to n é le se d ik . S z e rte az eg ész v ilá g o n n ő a m u n k a ­ n é lk ü lie k se re g e . N a p ró l- n a p ra ú ja b b és ú ja b b g y á ra k z á r já k b e k a p u ik a t! N á lu n k T a r já n b a n e z ré v e l b o c s á tjá k e l a b á n y á s z o k a t s az Ü v e g g y á ra t a k a r j á k b e z á rn i. A b u rz s o á z ia ú jr a ra c io n a liz á lt, m e g in t le a k a r j a n y o m n i n y o m o rú sá g o s é b b é ­ re in k e t, h o g y n ö v e lje p r o f itjá t. A b u rz s o á z ia a v á ls á g o t h á b o rú v a l a k a r j a m e g o ld a n i. L á z a sa n k é s z íti elő a h á b o r ú t a S z o v je tú n ió e lle n , a p r o le tá r iá tu s re m é n y sé g e , m in ­ d e n m u n k á s h a z á ja e lle n . A h á b o rú e lő k é s z íté sé b e n a sz o c iá lfa ssisz tá k v é g z ik az o ro s z lá n ré s z t. N a p -n a p u tá n ú ja b b és ú ja b b r á g a lm a t és h a z u g sá g o t ta lá l fe l a N é p sz a v a a S z o v je tú n ió e lle n és d e n u n c iá lja , re n d ő r k é z re j u t t a t j a a K o m m u n is ta P á r t ta g ja it, a k ik sz e rv e z ik é s v e z e tik „ a S z o v je tú n ió m e g v é d é sé n e k ”, a p r o le tá r iá tu s f e ls z a b a d ítá s á n a k a b u r ­ z so á z ia m e g d ö n té sé n e k , a I I - ik m a g y a r p r o l e tá r d ik ta t ú r a m e g te re m té s é n e k h a rc á t. A s z o c iá lfa ssisz tá k a p r o le tá r iá tu s le g n a g y o b b e lle n sé g e i! M o st is m á ju s e ls e je m e g a d á ly o z á s á n d o lg o zn a k . M á ju si ü n n e p e t, m á ju s i m a já lis t a k a r n a k c s in á ln i, a m á ­ ju s 1-i h a rc i n a p b ó l, h o g y íg y v e z e ssé k le a p r o le tá r iá tu s fo r ra d a lm i m e g m o z d u lá s á t. D e h iá b a ! A s a g ó ta r já n i p r o le tá r iá tu s is m e ri ő k e t, s tu d ja , h o g y a K .M .P .-t k e ll k ö v e tn ie , m e r t a k o m m u n is ta p á r t e ls z á n ta n , in g a d o z á s n é lk ü l v e z e ti a p r o letá r i á ­ tu s t a fe ls z a b a d u lá s felé. M u n k ások ! B á n yászok ! E lv tá r sa k ! A K M P á lta lá n o s p o litik a i s z t r á jk r a h ív fe l b e n n e te k e t m á ju s 1-én. Á lljo n m e g m in d e n ü z e m . N e le n d ü ljö n a c sá k á n y , n e d o lg o zzo n s e n k i! M á ju s e ls e jé n t ü n t e t ­ n ü n k k ell! M á ju s e ls e jé n n a g g y ű lé s t és tü n te tő fe lv o n u lá s t t a r tu n k m in d e n cs e n d ő ri tila lo m e lle n é re ! A k i d o lg o zik m á ju s e ls e jé n , az á r u ló ja o s z tá ly á n a k . M in d e n k i o tt le g y e n a n a g g y ű lé s e n és a fe lv o n u lá so n ! M á ju s e ls e jé n tü n te tü n k , h a rc o lu n k : A H o rth y - B e th le n - G a ra m i fa s s is z ta re n d s z e r e lle n , A p r o l e tá r d ik ta t ú r á é r t, A z im p e ria lis ta h á b o rú e lle n a S z o v je tú n ió v é d e lm é é rt, A sz o c iá lfa ssiz m u s e lle n a K .M .P . m e lle tt, A z o sz tá ly h a rc o s m u n k á s o k b e b ö rtö n z é se e lle n , A k o m m u n is ta és f o r r a d a lm á r m u n k á s o k s z a b a d o n b o c s á tá s á é rt, A ra c io n a liz á lá s e lle n , a 7 ó rá s m u n k a id ő é rt, A m u n k a b é r le n y o m á s a e lle n , a r e á lb é r e m e lé s é é rt, 55 �A z a k k o rd e lle n az ó ra b é r é rt, A z e lb o c s á tá s o k e lle n a m u n k a n é lk ü li s e g é ly é rt s a rö v id íte tt m u n k a id ő v e l dolg o zó k te lje s h e ti b é ré é r t, A m u n k a n é lk ü lie k k ö v e te lé s e ié rt, A sz e rv e z e tt és sz e rv e z e tle n m u n k á s o k o s z tá ly h a rc o s e g y sé g é é rt, A p ro le tá r fo rra d a lo m é rt, A m á s o d ik m a g y a r p r o l e t á r d i k t a t u r á é r t ! A K .M .P , é s a K .I.M .Sz. s a lg ó ta r já n i k e r ü le ti b iz o tts á g a P I . Arch. Rpgy.: I II/ 1/1930/5350. Nm. M. M. F o totá ra : 7756. A K M P s a lg ó ta rjá n i ü v e g g y á ri se jtv e z e tő sé g é n e k f e lh ív á s a a m á ju s 1-i tü n te té s re . M u n k á so k ! E lv tá rs a k ! K o ra re g g e ltő l k éső e stig ro b o to lu n k . S o k a n k ö z ü lü n k 12— 14— 16 ó r á t tö lte n e k a z e m b e rölő m u n k á b a n . H á tu n k m ö g ö tt a h a jc s á ro k h a js z o ln a k az e lb o c s á jtá s o sto ­ rá v a l! R o b o to lu n k s íg y te r m e ljü k a h a ta lm a s p ro f ito t az ü v e g g y á r h e n y e u ra in a k ! S n e k ü n k a d o lg o z ó k n a k , a k ik te r m e ln e k n y o m o rú sá g o s k o ld u s fillé re k ju tn a k . N a p i 2— 3—4 p en g ő , a m it k a p u n k , k e n y é rr e se m elég ez! H a jc s á r ja in k p e d ig a d o l­ gozó m u n k á s n ő k te s té t is tu la jd o n u k n a k te k in tik . N em m e h e t ez íg y to v á b b ! N e m n é z h e tjü k té tle n ü l ö lb e te t t k ézzel k e n y é r u tá n síró g y e rm e k e in k e t, n e m h a g y h a tju k ro n g y o k b a n já r n i ő k et! N e m e n g e d h e tjü k , h o g y a dolgozó p r o le tá r n ő n e k m u n k a h e ­ ly é n k ív ü l te s té t is o d a k e lje n a d n ia ! M unkások! E lv tá rs a k ! A s z o c iá lfa s is z tá k k á le tt s z o c iá ld e m o k ra tá k P e y e ré k és P rin c e k ő rk ö d n e k a fe le tt, h o gy m eg n e m o z d u lja to k ! El a k a r n a k tite k e t v á g n i m u n k á s te r v é r e ite k s a S a lg ó ­ ta r já n i m e d e n c e o s z tá ly h a rcos m o z g a lm a itó l. M eg a k a r j á k a k a d á ly o z n i, h o g y h a rc b a s z á l lja to k jo b b m e g é lh e té s e te k é rt, egy n a g y o b b d a r a b k e n y é ré r t. A tő k é s e k z s o ld já ­ b a n á lln a k , s b e a k a r j á k c sa p n i a m u n k á s o s z tá ly t. N e h ig y je te k n e k ik és v ig y á z z a to k ! C sak az ü ld ö z ö tt, fö ld a lá s z o ríto tt K o m m u n ­ is tá k M a g y a ro rsz á g i P á r t j a h a rc o l tié rte te k ! C sa k a k k o r tu d to k n y o m o rú sá g o s é le te ­ te k e n ja v íta n i, csa k a k k o r tu d to k a k a p ita lis ta e ln y o m á s já r m a a ló l k is z a b a d u ln i, h a fe lso ra k o z to k a K o m m u n is tá k M a g y a ro rsz á g i P Á R T J A m ögé. Ö ssze k e ll fo g n u n k i t t az ü z e m b e n . M in d e n ü v e g g y á ri d o lg o z ó n a k , sz e rv e z e ttn e k , sz e rv e z e tle n n e k , n ő m u n k á s n a k , fé rfin e k , if jú n a k és g y e rm e k n e k e g y ü tt k e ll h a rc o ln i tö b b i p ro le tá r te s tv é rü n k k e l. M á ju s e ls e jé n az egész v ilá g és az egész M a g y a ro rsz á g m u n k á s s á g a h a rc o ln i fo g : A re á lb é re k fe le m e lé s é é rt, a 7 ó ra i m u n k a id ő é rt, 56 �A m u n k a n é lk ü lis é g e lle n , a m u n k a n é lk ü lie k á lla m i se g é ly e z é sé é rt, a m u n k a n é lk ü li se g é ly é rt, A ra c io n a liz á lá s e llen , A H o rth y - B e th le n - G a ra m i fa s is z ta re n d s z e r e lle n , A z im p e ria lis ta h á b o rú e lle n , A S z o v je tú n ió m e g v é d é sé é rt, A m u n k á s o k és sz e g én y p a ra s z to k sz ö v e tsé g é é rt. A P R O L E T Á R D IK T A T U R Á É R T ! M u n k á so k ! E lv tá rs a k ! A m á ju s 1-i h a r c b a n n e k ü n k , az ü v e g g y á r ro b o to s a in a k is k i k e ll v e n n i a r é ­ s z ü n k e t! S z tr á jk o ln u n k k e ll, m e r t íg y k ív á n ja a p r o le tá r so rs a s a j á t é rd e k ü n k ! C sa k h a rc c a l és s z tr á jk k a l tu d u n k b é re m e lé s t e lé rn i. C sa k íg y ju t u n k n a g y o b b d a ­ r a b k e n y é rh e z . T ü n te tn ü n k k e ll és m e g k e ll m u ta tn u n k a b u rz s o á z iá n a k , h o g y n e m a k a r u n k la s s ú é h h a lá lla l e lp u s z tu ln i. E lő k e ll k é s z íte n i h a rc u n k a t. B iz o ttsá g o t k e ll v á la s z ta n u n k a m a g u n k so ra i k ö zzü l, m e ly e lő k é sz íti h a r c a in k a t és v e z e t b e n n ü n k e t! E g y e sü lt e rő v e l m in d n y á ja n ö ssze­ fo g v a k é n y s z e ríte n i fo g ju k az ü v e g g y á r u r a it, h o g y b é re in k e t fe le m e ljé k , s m eg fo g ­ ju k ta n íta n i h a jc s á r ja in k a t a r r a , h o g y m i a p r o le tá r ököl! K é s z ü lje te k a h a r c r a e lv tá rs a k ! M á ju s 1-én s e n k i se dolg o zzék ! M á ju s 1-i tü n te té s e n m in d e n k i o tt leg y e n ! V á la ss z á to k m eg a m á ju s l .- i a k c ió n k a t e lő k é sz ítő b iz o tts á g o k a t! F o rr a d a lm i ü d v ö z le tte l: K o m m u n is tá k M a g y a ro rsz á g i P á r t ja S a lg ó ta rjá n i ü v e g g y á ri se jtv e z e tő sé g e P I . A rch. Rpgy.: III/1/1930/109. Nm. M. M. F o totá ra : 7743. A K M P S a lg ó ta rjá n i K e rü le ti B iz o ttsá g a ü v e g g y á ri s e jtjé n e k fe lh ív á s a a z a u g u sz tu s l .- i a k c ió b iz o ttsá g m eg sz e rv e z é sé re . M unkások! A z ü v e g g y á ri k a p ita lis tá k , az ü v e g k a rte ll T o k o d o n é s S a lg ó ta rjá n b a n to v á b b „ ra c io n a liz á ln a k ” ú j r o h a m r a in d u lv a az i t t d o lgozó p ro le tá r o k ú g y is sz ű k ö s k e n y e re e lle n , ú ja b b b é rle tö r é s t a k a r n a k k e re s z tü lv in n i. 40— 50 % - k a l a k a r j á k le s z á llíta n i az ú g y is csa k la s s ú é h h a lá lr a e lég ség es m u n k a b é r e k e t. A to k o d i és s a lg ó ta r já n i ü v e g ­ g y á rb a n dolgozó m u n k á s o k n a k h e ti 8— 10 p e n g ő b ő l k e lle n e a m á r íg y is le ro n g y o ­ ló d o tt és az é h sé g tő l ro sk a d o z ó c s a lá d ju k k a l e g y ü tt m e g é ln i a k k o r, a m ik o r a m e g ­ é lh e té s i in d e x (b á r ez is h a m is) 73 p e n g ő h e ti lé tm in im u m o t á lla p ít m eg. 57 �M u n k á s o k ! E lv tá r s a k ! T á m o g a ss a to k a ra b ló k a p ita liz m u s s a l sz e m b e n f o ly ta to tt k ü z d e lm ü n k b e n . T o ­ k o d és S a lg ó ta rjá n ü v e g g y á ri k iz s á k m á n y o ltja in a k n e m le h e te tt m á s fe le le te a g az b é rle tö ré s i m e r é n y le tre , m in t az o s z tá ly h a rc fe g y v e re , a s z trá jk . N e m n é z h e ttü k to v á b b té tle n ü l c s a lá d ja in k é h h a ld o k lá s á t ro n g y o k b a b u rk o lt ö ssz e a sz o tt te s té t, és k is g y e rm e k e in k k e n y é r é r t k ö n y ö rg ő ü re s k e z é t. T o k o d é s S a lg ó ta r já n h a r c o l ó ü v e g g y á r i m u n k á s a i! A K o m m u n is tá k M a g y a ro rsz á g i P á r t já n a k s a lg ó ta rjá n i ü v e g g y á ri s e jtje fo r d u ­ lu n k h o zz áto k . E z a h a rc c sa k a ti g y ő z e lm e te k k e l é r h e t v é g e t. A k a p ita lis tá k a t c sa k a T i to v á b b i tö r h e te tle n h a rc o lo k k é n y s z e r íth e ti az a m ú g y is k ic s in y d a r a b k e n y e re te k e lle n in d íto tt m e r é n y le t v is s z a v o n á s á ra . A z egész m a g y a r m u n k á s s á g R á to k fig y e l m á m a . H a v e le te k sz e m b e n g y ő z e d e lm e sk e d ik a tá m a d ó k a p ita liz m u s , ú g y ú ja b b tá m a d á s o k fo g n a k k ö v e tk e z n i e lle n e te k és m á s h o l k iz s á k m á n y o lt m u n k á s tá rs a ito k e lle n is. M ég s z ű k e b b re fo g já k s z a b n i s z á ra z k e n y e re te k e t. M in d e n te r r o r és sz o c iá l­ fa s is z ta á m ítá s e lle n a v é g ső k ig v a ló h a r c je ls z a v a é lje n k ö z te te k . A k k o r é r a k a p ita lis tá k n a k ez a g az tá m a d á s a tite k e t, a m ik o r a b u rz s o á z ia á lla m h a ta lm a a n a g y b irto k o s o k n a k é s n a g y b a n k o k n a k é rd e k é b e n e lin d íto tta az é le l­ m isz e re k m e g d rá g ítá s á t, b e v e z e tv e a „ b o lé tá t” u g y a n a k k o r, a m ik o r a z ip a r i k a p ita ­ lis tá k p r o f itjá n a k n ö v e lé se é rd e k é b e n m e g s z o ríto tta a v é d ő v á m o t, d rá g á b b á te tte az ip a r c ik k e k e t. M u n k á s o k ! E lv tá r s a k ! A z á ru ló s z o c iá ld e m o k ra tá k m á r e lk ü ld té k k ö z é te k a k a p ita lis ta é rd e k e k e t k é p ­ v iselő s z a k s z e rv e z e ti b ü r o k r a tá t, h o g y a T i b ő rö tö k re e g y e z k e d je n a k a p ita lis tá k k a l, h o gy e lá r u lja h a rc o to k a t. V e rjé te k k i s o ra ito k b ó l e z e k e t a b á r á n y b ő r b e b ú j t á lb a r á ­ to k a t, v á la s sz a to k s a já t s o ra ito k b ó l v e z e tő k e t sz trá jb iz o tts á g o t, a k ik a T i jó v á h a g y á ­ so to k k a l tá r g y a lja n a k ü g y e te k b e , és c sa k az ö sszeség jó v á h a g y á s á v a l k ö ss e n e k e g y e s­ get a k a p ita lis tá k k a l. K ö v e ssé te k a b u d a p e s ti o sz tá ly h a rc o s m u n k á s s á g p é ld á já t, h a rc o to k a t k ö ss é te k össze az a u g u s z tu s l.- i n e m z e tk ö z i v ö rö s n a p a lk a lm á v a l az im p e ria lis ta h á b o rú e lle n i fo r ra d a lm i h a rc c a l. T ü n te s s e te k a u g u sz tu s 1 .-én az im p e ­ r ia lis ta h á b o rú e lle n , a S z o v je tú n ió v é d e lm é é rt és á r d r á g ító tő k é s e k és n a g y b irto k o ­ so k e lle n , a H o rth y - B e th le n fa s is z ta é h s é g d ik ta tú r a e lle n . F ö l a v é g s ő k ig v a ló h a r c r a k e n y e r e t e k m e r é n y lő i e lle n ! V á la s s z a to k ö n á lló , a s z o c iá lf a s is z tá k tó l f ü g g e tle n h a r c i e g y s é g b iz o tts á g o t! 58 �É p í t s é t e k k i a z ü z e m i f o r r a d a l m i b iz a lm i te s tü le te k e t! V á la s s z a to k a u g u s z tu s e ls e je i a k c ió b iz o tts á ­ g o k a t é s a s z t r á j k t ö r ő k e l l e n s z e r v e z z e te k m u n k á s v é d ő g á rd á k a t! É lje n a t o k o d i é s s a l g ó t a r j á n i m u n k á s o k a l u l r ó l v a ló h a r c o s e g y s é g e ! É lje n a g y ő z e le m ig m e n ő k ö z ö s h a r c ! F o r r a d a lm iü d v ö z le tte l: a K o m m u n is tá k M a g y a ro rsz á g i P á r t já n a k s a lg ó ta r já n i k e rü le te ü v e g g y á ri s e jtje P I . A rch. Rpgy.: II I/1/1930/121. Nm. M . M . F o totá ra : 7746. A K M P S a lg ó ta rjá n i k e rü le ti B iz o tts á g á n a k f e lh ív á s a az ip a r v id é k m u n k á s a ih o z . S a lg ó ta r já n i ü v e g g y á r i k iz s á k m á n y o l t a k ! T ö b b m in t eg y h e te á ll m á r a h a r c a b é rle tö rő , e lb o c s á tá s o k ra k é sz ü lő k a p ita ­ lis tá k k a l. T o k o d o n p e d ig m á r h a r m a d ik h e te h a rc o ln a k . M o st in d íto tta m e g a tá m a ­ d á s t az ü v eg k a r tell is, m ik o r a fa s is z ta e ln y o m ó re n d s z e r a b o le ttá v a l ú ja b b h a d já ­ r a to t in d íto tt a m u n k á s s á g z se b e i e lle n . A n a g y k a p ita lis tá k a t a d o lg o z ó k tó l b e h a r á ­ c so lt b o letta jö v e d e lm ek b ő l se g é ly e z i a k o rm á n y . M UNK ÁSO K ! N y ú z ó ito k 50 % - a l a k a r j á k le tö r n i a s z a k m u n k á s o k b é ré t, é s e m e lle tt a z t k ö v e ­ te lik tő lü n k , h o g y a m e rő k e t, s e g ítő k e t és ta n u ló k a t is ő k fiz e ssé k az íg y le n y o m o tt b é rb ő l. M in d e n á ro n k ü z d e n e te k k e ll e n n e k a g y ilk o s re n d s z e rn e k b e v e z e té se e lle n , m e lly e l az ü v e g k a p ita lis tá k a b é r le n y o m á so n k ív ü l, az ü v e g g y á ri m u n k á s o k eg y ség es s o r a it is m e g a k a r já k b o n ta n i a m e n n y ib e n a s z a k m u n k á s o k a t a s e g é d m u n k á s o k k a l, n ő és if jú m u n k á s o k k a l a k a r j á k sz e m b e á llíta n i. A z ig a z g a tó sá g e z t a m a n ő v e r é t l á t ­ h a tjá to k a b b ó l is, h o g y p á r h ó n a p p a l e z e lő tt a z ö ld ü v e g k é sz ítő m u n k á s o k b é r é t tö r ­ té k le a z t m o n d v á n a k k o r a fe h é rü v e g k é s z ítő k n e k , h o g y az ő b é r ü k e t n e m s z á llítjá k le. M o st fo r d ítv a m eg y a já té k , m o s t a z ö ld iiv e g k é s z ítő k n e k ig é rg e tik , h o g y az ő b é ­ r ü k e t ú ja b b a n n e m s z á llítjá k le és íg y s ik e r ü lt a k a p ita lis tá k n a k az ü v e g m u n k á s o k e g y ség es f r o n tjá t s z é ts z a k íta n i zöld és fe h é rü v e g m u n k á s o k ra . E z e n k ív ü l a k ü lfö ld i 59 �m u n k á so k a t k ü lö n ig é re tte l a k a r j á k r á v e n n i a m u n k a fe lv é te lre . T a r já n b a n p e d ig k i a k a r j á k lö k n i la k á s a ik b ó l a s z trá jk o ló k a t és a la k á s e lő le g e t e g y sz e rre v o n já k le a sz o m b a ti fiz e té sb ő l. A z ig a z g a tó sá g k ifü g g e sz te tte , h o g y m u n k a m e g ta g a d á s c ím é n e l­ b o c s á to ttn a k te k in ti a z o k a t, a k ik h é tf ő n se m v e sz ik fe l a m u n k á t. M e g k e z d ő d ö tt m á r a h a tó s á g i te r r o r is, e g y m á s u tá n id é z ik b e és fe n y e g e tik m eg a h a rc o ló k a t. M UNK ÁSO K ! N e h a g y já to k m e g b o n ta n i s o ra ito k a t! A k a p ita lis ta és h a tó s á g i te r r o r r a l sz e m b e n is á lljá to k a h a rc o t k e n y e re te k m e g v é d é sé é rt. A sz o c iá lfa s is z tá k ra v a s z m a n ő v e r e i­ n e k n e d ő lje te k be! L e p le z z é te k le ő k e t, v e rjé te k k i so ra ito k b ó l, lá t h a ttá to k , h o g y az e lm ú lt h é te n m ik é n t a k a r t a k e lá r u ln i b e n n e te k e t. F e lv e te tté k v e le te k a m u n k á t a z t á llítv á n , h o g y íg y tá r g y a ln i fog v e le te k az ig a z g a tó sá g . E g y sz e rű e n s z á llíta n i a k a r n a k b e n n e te k e t ezek a k a p ita lis ta b é re n c e k a z t re m é lv e , h o g y h a m á r e g y sz e r f e lv e te tté ­ te k a m u n k á t, k é n y te le n e k le s z te k a h a r c fo ly ta tá s á r a és b e le h a jt já t o k a n y a k a to k a t a b é rle s z á llítá s b a . D e egy fé l n a p elég v o lt és m e g g y ő z ő d te te k a b e c sa p á s ró l, b e sz ü n ­ te tté te k is m é t a m u n k á t. A h a r c á ll, d e a p iszo k á ru ló k k ö z ö tte te k s e tte n k e d n e k . Ó v a k o d ja to k a n é m e te k tő l, N e u b a u re k tő l és tá r s a itó l, a k ik m e g a k a r já k a k a d á ly o z ­ n i h a rc i s z trá jk b iz o tts á g k ié p íté s é t. A k a p ita liz m u s ra , h a tó s á g i tá m a d á s o k ra , a szo­ c iá lfa s is z tá k m a n ő v e r e ir e az le g y e n a v á la s z o to k , h o g y m a g a to k v á la s z to tta tá r g y a ­ ló b iz o ttsá g m e lle tt v á la s z a to k s z trá jk b iz o tts á g o t, te r e m ts é te k m e g a te lje s ü z e m i m u n k á s e gy ség et. L é p je te k k a p c s o la tb a a H irs c h g y á ri, rim a m u r á n y i m u n k á s te s tv é re ­ ite k k e l. k ik n e k s z in té n le a k a r j á k tö r n i b é re ik e t. V e g y é te k fe l a k a p c s o la to t a b á ­ n y á s z o k k a l és a m u n k a n é lk ü lie k k e l is. é p íts e te k közös in té z ő b iz o tts á g o k a t, h o g y á lljo n a R im a m u rá n y és T a r já n k iz s á k m á n y o ltja in a k te lje s e g y s é g fro n tja az e g y sé ­ g esen b é r le tö r é s t a k a ró ü v e g -b á n y a és a c é l k a p ita lis tá k k a l sz e m b e n . K ö ssé te k össze h a rc o to k a t a K o m m u n is tá k M a g y a ro rsz á g i p á r t já n a k a u g u sz tu s e ls e je i a k c ió já v a l! T ü n te s s e te k az im p e ria lis ta h á b o rú e lle n a S z o v je tú n ió v é d e l­ m é é rt. K ö ssé te k össze h a rc o to k a t a n a g y o b b d a r a b k e n y é ré r t a 12— 13 ó rá s m u n k a id ő m e g v á lto z ta tá s á é rt 7 ó ra i m u n k a id ő re . K ö v e te ljé te k , h o g y a m u n k a v isz o n y a sz a k és se g é d m u n k á so k k ö z ö tt m a r a d jo n a ré g i. K ö v e te ljé te k a seg éd , n ő és if jú m u n k á s b é ré n e k 50 % -a l v a ló fe le m e lé sé t. K a p c s o ljá to k össze h a rc o to k a t a b o le ttá s á r d r á g í­ tá s e lle n i k ü z d e le m m e l a H o rth y -B e th le n fa s isz ta re n d s z e r e lle n i h a rc c a l. H a rc o lja ­ to k az im p e ria lis ta já r o m e lle n . T ü n te s s e te k a u g u sz tu s e ls e jé n a h á b o rú e lle n , a S z o v je lú n ió é rt. A m u n k á s s á g és p a ra s z ts á g k o r m á n y á é r t — a p r o le tá r d ik ta tú r á é r t! F o rr a d a lm i ü d v ö z le tte l A K o m m u n is tá k M a g y a ro rsz á g i P á r t ja A K o m m u n is ta Ifjú m u n k á s o k M a g y a ro rsz . Szöv. ta r j á n i k e r. biz. P I. A rch. Rpgy.: III/1/1930/VII/122, Nm. M. M. F o totá ra : 7747. 60 �A K P M és a K IM S Z ta r já n i k e rü le ti b iz o tts á g á n a k fe lh ív á s a a z a u g u s z tu s 1-i tü n te té s re . A sa lg ó ta r já n i m e d e n c e m u n k á s a ih o z ! B á n y a m u n k á so k ! E lv tá rs a k ! M u n k a n é lk ü lie k ! A n é g y h e te s h ő si h a rc , m e ly e t T i a te lh e te tle n b á n y a k a p ita liz m u s e lle n m ú lt év v é g é n h o sszú id ő re fo ly ta tta to k , le s z á m o lt a P e y e r-fé lc , a C só k a -fé le á ru ló p o litik á ­ v al, a m e lly e l a b á n y a m u n k á s o k e z re it e g y k o r fé lre v e z e tté k . E z a n é g y h e te s s z tr á jk m e g m u ta tta az egész o rsz á g m u n k á s s á g á n a k , h o g y ti, s a lg ó ta r já n i b á n y á s z o k h a la d ­ to k a f o r ra d a lm i m u n k á s s á g é lé n , h o g y tite k e t n e m sz o c iá lfa ssisz ta á ru ló k v e z e tn e k , h o g y ti m in d ig k é sz e n le s z te k a fo r ra d a lo m g y ő z e lm é é rt, a m u n k á s o s z tá ly fe ls z a b a ­ d u lá s á é r t és a tő k é s o sz tá ly a b á n y a k a p ita lis tá k u r a lm á n a k e lp u s z títá s á é r t k ü z d e n i. B án yam unkások! M ost sem , h o g y le g jo b b ja ito k b ö rtö n b e v a n n a k z á rv a , h o g y k é n y te le n e k v o lta k k iv á n d o ro ln i, m o s t se m sz a b a d k is h itű s é g b e e sn e te k . N e m sz a b a d m o s t c s e rb e n h a g y ­ n o to k a fo rra d a lo m ü g y é t és b e d ü ln i a R ó th F ló riso k ta lp n y a ló k u ty á in a k a K é z d i­ e k n e k , a P o n y ia k n a k . H a ti fe lü ln é te k e z e k n e k a csaló s z é lh á m o so k n a k , a k ik n e m ré g a le g jo b b fo r r a d a lm á r o k n a k ig y e k e z te k fe ltű n n i, m a p e d ig h a m is ig é re te k k e l a v is z ­ s z a v é te llel a k a r n a k b e n n e te k e t r á b ír n i a r r a , h o g y fö ld ig h a jo lja to k a k iz s á k m á n y o lók e lő tt, szép en e n g e d e lm e s k e d je te k a h a jc s á ro k n a k , n y u g o d ta n tű r jé t e k a c se n d ő rö k g a z s á g a it — h a ti m a h in n é te k e z e k n e k a c sa ló k n a k , az eg y r ú t c sa lá s, h ű tle n s é g , á r u lá s v o ln a b e b ö rtö n z ö tt, k iv á n d o r o lt, e lű z ö tt e lv tá rs a ito k k a l és m a g a to k k a l sz e m ­ b e n . N em f o r d u lh a tto k sz e m b e a z o k k a l, a k ik e t é r te te k v e rte k össze c se n d ő rö k , a k ik a ti ü g y e te k é rt sín y lő d n e k m a is k iz s á k m á n y o lók b ö rtö n e ib e n , n e m á r u l h a tj á to k el a z o k a t, a k ik m in t jó f o r r a d a lm á r h a rc o s te s tv é re k e t h a g y ta k it t b e n n e te k e t és m e n te k k i F ra n c ia o rs z á g b a , B e lg iu m b a . E lv tá rs a k ! M u n k a n é lk ü li és d o lgozó b á n y á sz o k ! M a r a d ja to k h ű e k a s a lg ó ta rjá n i b á n y á s z o k fo r ra d a lm i m u ltjá h o z , h ő si h a rc a ito k e m lé k é h e z . L ö k jé te k el m a g a to k tó l a z e g y é n i é rd e k b ő l, a p é n z é rt p o fá z ó P e y e r, C só k a, K e z d i és P o n y i fé le ü g y n ö k ö k e t, a k ik k u ty a m ó d r a n y a lo g a tjá k a m in k e t s u jtó k o rb á c s o t. N e t ü r jé te k m a g a to k k ö z ö tt az ú j é le tre tá m a d ó m u n k á s á ru ló k a p ita lis ta ü g y ­ n ö k ö k e t! B á n y a m u n k á s o k ! E lv tá r sa k ! B é re te k e t, le s z á llíto ttá k , b e n n e te k e t s z a n á lta k , le g jo b b ja ito k a t e lb o c s á jto ttá k , tö ­ m e g e se n v a g y to k m u n k a n é lk ü lie k ! N em t ü r h e tite k to v á b b a b á n y a k a p ita lis tá k to b ­ z ó d á sa it. S ze m b e k e ll v e lü k sz á lln i. M eg k e ll v é d e n i b é rü n k e t, m u n k a id ő n k e t, k e ­ n y é rh e z k e ll j u t ta t n i a m u n k a n é lk ü li é h e z ő k e t! E zt a c é lt p e d ig n e m ta lp n y a lá s o n 61 �h a n e m csa k ú j h a rc o k o n k e re s z tü l é r h e tjü k el. M o st fe lk é s z ü lü n k az ú j h a rc o k r a , re n d e z n ü n k k e ll s o r a in k a t, az e ltá v o z o tta k h e ly é re ú j e m b e r e k e t k e ll á llíta n u n k . I s ­ m é t m eg k e ll v á la s z ta n i a k n a i é s a k n a k ö z i b iz o tts á g a in k a t, h o g y h a rc o lh a s s u n k a b é re k fe le m e lé s é é rt, a 7 ó rá s m ű s z a k é rt, az e lb o c s á jto tta k v is s z a v é te lé é rt, a sp ic lire n d s z e r e lle n , a h a jc s á r re n d s z e r, a ra c io n a liz á lá s e lle n , a c se n d ő rsé g i ü ld ö z é s, a d u rv a s á g o k ellen ! M u n k á so k , s a j á t so rso to k ja v u lá s á t c sa k ö n m a g a to k tó l v á r h a tjá to k . A k a p ita lis ­ tá k , a k ik a ti k iz s á k m á n y o lá so to k b ó l, a tő le te k e llo p o tt k e n y é rb ő l, h a ta lm a s v a g y o ­ n o k a t g y ű jte n e k és jó lé tb e n , fé n y ű z é s b e n é ln e k , a u tó n já r n a k , p e z sg ő z n e k é s k a lá ­ cso t e szn ek , m a g u k tó l n e m a d n a k eg y fillé rn y i b é r ja v ítá s t sem , ő k n e m fo g n a k b e n ­ n e te k e t f e ls z a b a d íta n i. M a g a to k n a k k e ll ö sszefo g n o to k , sz e rv e z k e d n e te k , h o g y h e ly ­ z e te te k e t m e g ja v íts á to k és v é g ü l fe ls z a b a d u lja to k a k iz s á k m á n y o lók u r a lm a aló l! A la k íts á to k m e g ü z e m i h a r c i s z e rv e z e te in k e t. T e g y é te k ö ssz e fo g o ttá sz e rv e z e tté s o ra ito k a t! V á la ss z a to k s a j á t s o r a ito k b ó l k ip r ó b á lt h a rc o s v e z e tő k e t! S z e rv e z e tte n fö l az ú j h a rc o k ra ! F o rr a d a lm i ü d v ö z le tte l a K o m m u n is tá k M a g y a ro rsz á g i P á r t j a a S a lg ó ta rjá n i K e rü le ti B iz o ttsá g a P I . A rc h . R pg y .: III/1/1930/5803. N m . M. M. F o totá r a : 7758. JE G Y Z E T E K 1. A d o k u m e n tu m o t a » D o k u m e n tu m o k a m a g y a r fo rra d a lm i m u n k á s m o z g a lo m tö r té n e té ­ b ő l 1929—1935.« c ím ű a K o s s u th K ö n y v k ia d ó n á l 1964 -b e n m e g je le n t k ö te te n k ív ü l, te lje s e g é s z é b e n k ö z li M o ln á r P á l » A s a lg ó ta rjá n i sz é n m e d e n c e m u n k á s m o z g a lm a i 1919—1932« c ím ű B a la s s a g y a rm a to n 1965-ben m e g je le n t ta n u lm á n y á b a n . 2. A rö p ir a to t » D o k u m en tu m o k a m a g y a r p á r ttö r té n e t ta n u lm á n y o z á s á h o z IV .« a S z ik ra k ia d á s á b a n B u d a p e s te n 1955-ben m e g je le n t g y ű jte m é n y e n k ív ü l h e ly i k ia d v á n y is h o z ta f o tom á s o la tb a n , é sp e d ig a D r. G a jz á g ó A la d á r s z e rk e s z té s é b e n S a lg ó ta rjá n b a n a N ó g rá d m e g y e i M u n k á sm o z g a lm i M ú z e u m k ia d á s á b a n m e g je le n t » A s a lg ó ta rjá n i ip a rv id é k « c. m o n o g rá fia . 3. A m agyar fo rra d a lm i m u n k á sm o zg a lo m tö rté n e te 4. A h a tá ro z a to t id ézi az Ú j M a g y a r L e x ik o n 4. k ö te té n e k (A k a d ém iai K ia d ó , B u d a p e s t, 1961.) M S Z M P -rő l szóló c ik k e is. A d o k u m e n tu m o k a t k ö zli: K O V Á CS JÁ N O S P R A Z N O V S Z K Y M IH Á LY 62 �ÉVFORDULÓ SZALÁNCZAY GYÖRGY Viták Komjáthyról „ K o m já th y J e n ő a m a é te r i é s k o z m ik u s lí r a e g y e tle n m a g y a r k é p v is e lő je v o lt, m e ly n e k a v ilá g iro d a lo m b a n S h e lle y a le g is m e rte b b é s le g n a g y o b b p é ld á ja .” — í r j a k ö lté s z e té rő l K o m ló s A la d á r, a k i é le tm ű v é n e k e g y ik le g a la p o s a b b is m e rő je . S z é c sé n y b e n s z ü le te tt 1858-ban, a k ö z e lm ú ltb a n ü n n e p e ltü k sz ü le té s é n e k 110. é v ­ fo r d u ló já t. N e m c sa k s z ü le té si h e ly e N ó g rá d , h a n e m é le té n e k le g n a g y o b b id ő s z a k a is m e g y é n k h e z k a p c so ló d ik . B a la s s a g y a rm a to n ta n íto tt, a m íg a k ic s in y e s k is p o lg á ro k b ó l á lló is k o la sz é k — a z ö n tu d a to s k ö ltő eg y c se k é ly v é tk é t e ltú lo z v a — fe lfü g g e sz te tte á llá sá b ó l. K é t é v ig á llá s n é lk ü l n y o m o rg o tt, m a jd a tá v o li S z e n ic k ö z sé g b e n k a p o tt k a te d r á t, a h o l a te lje s m a g á n y b a n ú jb ó l k is a r ja d t k ö lté sz e te . S e n n e k a m a g á n y b ó l k ifa k a d ó , k ü lö n ö s, m isz tik u s, a m a g y a r lí r a tö r té n e té b e n p á r a t la n k ö lté s z e tn e k a z é r ­ té k e lé s e a m ú ltb a n is, m a is v ita tá r g y á t k ép ezi. É le té b e n k ö lté s z e te a lig v á lto tt k i v is sz h a n g o t, k e v é s a lk o tá s a je le n t m eg. A k ö ltő te r v e a z v o lt, h o g y e g y sz e rre k ö te tte l lé p a n y ilv á n o s s á g elé. D e a k ö te t m é g n y o m d á b a n v o lt, (A h o m á ly b ó l c ím m e l je le n t m e g 1895-ben), a m ik o r k ö ltő jé t e l­ ra g a d ta a k o ra i h a lá l. H a lá la u tá n a P a lá g y i te s tv é re k — a k ik é le té b e n a le g jo b b b a r á t a i v o lta k — , ír t a k ró la rö v id is m e rte té s t. A z é le t r a jo n g ó já t h a n g s ú ly o z tá k k i eg y é n isé g é b ő l, a k it a m o s to h a s o rs — és h o z z á te h e tjü k : a k o r tá r s a d a lm á n a k é rte tle n s é g e — a m a g á n y b a k é n y s z e ríte tt. M eg k e ll á lla p íta n u n k , h o g y e n n e k a z ig e n jó s z á n d é k ú ír á s n a k sa jn o s n e m s ik e r ü lt az is m e re tle n s é g b ő l k ie m e ln i K o m já th y t és k ö lté sz e té t. K ö ltő i n a g y s á g á ra , k ö lté s z e té n e k je le n tő s é g é re a h ír e s if jú b ö lc sé sz tr iu m v ir á tu s : B a b its, J u h á s z , K o sz to lá n y i h ív tá k fe l a fig y e lm e t. A sek é ly e s, sz iru p o s „ n é p n e m z e ti” k ö ltő k k e l sz e m b e n K o m já th y k ö lté s z e té b e n l á t tá k m e g a m o d e rn m a g y a r lí r a g y ö ­ k e re it. A z a z ó ta e lte lt id ő sz a k filo ló g ia i k u ta tá s a i ig a z o ltá k ő k e t. M a m á r k im u ta t­ h a tó k a z o k a sz á la k , m e ly e k eg észen A d y ig v e z e tn e k tő le , k ö lté sz e té b e n f e lle lh e tjü k a z o k a t a v o n á so k a t, m e ly e k a z ú j k o r t k ö v e te lő , tá r s a d a lm i m o n d a n iv a ló t h o rd o z ó a d y s s z im b o liz m u sb a n te lje s e d n e k k i. A m in t e zek a k é ső b b i n a g y k ö ltő k e lő d jü k n e k és p é ld a k é p ü k n e k k e z d té k te k in ­ te n i K o m já th y t, a z iro d a lm i re a k c ió is a z o n n a l ig y e k e z e tt k is a já títa n i a la k já t. R á k o si J e n ő A d y k ö z is m e rts é g é n e k e lle n s ú ly o z á s á ra és m e g rá g a lm a z á s á ra p r ó b á lta fe lh a s z ­ n á ln i K o m já th y m a g á n y b a k é n y s z e r íte tt é le té t. S e zzel n e m c s a k A dy, d e K o m já th y k ö lté s z e té t is m e g p r ó b á lta m e g h a m is íta n i. A z ő s e g ítsé g é v e l je le n t m e g S ik a b o n y i A n ta l je lle g te le n és je le n té k te le n k ö n y v e K o m já th y ró l, m e ly n e k o ly k itű n ő b ír á la t á t í r t a m e g B a b its, A z iro d a lo m h a lo ttja i c. e ssz é jé b e n . E zzel a m ű v e l k e z d ő d te k m e g a v itá k K o m já th y k ö rü l. M á r B a b its M ih á ly is é sz re v e tte , h o g y a z a h iv a ta lo s iro d a lo m - és k u ltu rp o litik a , m e ly é le té b e n te lje s e n h á tté r b e s z o r íto tta K o m já th y J e n ő t és a lk o tá s a it, h a lá la u tá n m e g p r ó b á lja é le tm ű v é t k ijá ts z a n i a m e g ú ju ló , h a la d ó k ö lté s z e t e lle n . E z t ír ja : „M a a z a z iro d a lm i fó ru m , m e ly b e n n ü n k e t k iá tk o z , u g y a n a z fe d e z te fe l K o m já th y J e n ő t, ső t K o m já th y n e v é t e lle n ü n k h a s z n á lja .” B a b its M ih á ly v o lt a z első, a k i sz ó t e m e lt a K o m já th y p o r tr é 63 �m e g h a m is ítá s a e llen , és u g y a n c sa k B a b its v o lt a z első, a k i — S ik a b o n y i k ö n y v é v e l p o le m iz á lv a — m e g k ís é re lte K o m já th y v a ló d i k ö ltő i p o r tr é já n a k m e g ra jz o lá s á t. B a b its a z e s z té ta k itű n ő é rz é k e n y s é g é v e l v e tte az ú j s tílu s t ész re , m e ly K o m já th y k ö lté s z e té v e l k e z d ő d ö tt ir o d a lm u n k b a n . D e a tá r s a d a lm i h á t t é r m e g r a jz o lá s á t m á r n e m v á lla lja ,n em is k e re s i a z o k a t a z o k o k a t, a z o k a t a tá r s a d a lm i h a tá s o k a t, m e ly e k K o m já th y k ö lté s z e té t a la k íto ttá k . N e m v eszi észre, h o g y K o m já th y e g y á lta lá n n e m í r t az u ra lk o d ó o sz tá ly o k s z á jíz e s z e rin t, — e z é rt le t t é le té b e n tá r s ta la n , h o ltá b a n e lfe le d e tt. A z o n b a n B a b its k r i ti k á ja — m in d e n e ré n y e é s jó s z á n d é k a e lle n é re s e m n e ­ v e z h e tő h ib á tla n n a k . M íg S ik a b o n y i a z u ra lk o d ó o sz tá ly o k é rd e k e it k isz o lg á ló h iv a ­ ta lo s iro d a lo m s z e m p o n tja it fig y e le m b e v é v e to r z ítja el K o m já th y a la k j á t; a d d ig B a b its — é p p e n e z é rt, m e r t n e m fe d i f e l a tá r s a d a lm i v isz o n y o k és a k ö ltő i é le tm ű k ö z ti k ö lc s ö n h a tá s o k a t — a b b a n té v e d , h o g y : „ K o m já th y k ö lté s z e te e z é rt a p a r e x c e lle n c e elv o n t, in te lle k tu á lis k ö lté sz e t.” S a z t a z á llítá s á t se m f o g a d h a tju k el, h o g y K o m já th y k ö lté s z e té n e k e g y e tle n m e g h a tá ro z ó ja a k ö ltő e g y én i, b e lső é lm é n y v ilá g a . M a m á r v ilá g o sa n lá tju k , h o g y n e m e lég ség es eg y k ö ltő i é le tm ű v iz s g á la tá t a p s z i­ ch o ló g ia és a z e s z té tik a irá n y á b ó l m e g k ö z e líte n i, a v a ló s á g h ű e le m z é sn e k o k v e tle n fe l k e ll tá r n ia a k ö ltő és a tá r s a d a lo m k a p c s o la tá t. Ily e n ta n u lm á n y a z o n b a n m é g so k á ig n e m k é s z ü lt K o m já th y ró l. M iu tá n a z ir o ­ d a lm i r e a k c ió n a k s ik e r ü lt k is a já títa n ia a k ö ltő t, is m é t tá m a d n i k e z d té k , v a g y e lh a ll­ g a ttá k je le n tő s é g é t. B e ö th y Z so lt k o z m o p o litiz m u ssa l, m a g y a r ta la n s á g g a l v á d o lja , — e z t a v á d a t R ie d l F rig y e s u ta s ítja v issz a e g y e te m i e lő a d á s á b a n . R ie d l F rig y e s a z első, a k i e g y e te m i k a te d r á r ó l ré s z le te se b b e n m é lta tja k ö lté sz e té t, d e a lé n y e g e t ő se m lá t ja m e g : a z egész é le tm ű v e t a z a k k o r d iv a to s lé le k ta n i m ó d s z e rre l ig y e k sz ik m e g ­ m a g y a rá z n i. É rd e k e s a z t is m e g fig y e ln i, h o g y m e ly ik k r itik u s a m it e m e l k i K o m já th y é le t­ m ű v é b ő l? A k o n z e rv a tív k ritik u s o k c s a k a s z e re lm i k ö lté sz e te t, a z É lo a c ik lu s t t a r ­ to t tá k e lis m e ré s re m é ltó n a k . P a n te iz m u s a m á r g y a n ú t v á lto tt k i, v ilá g n é z e ti v á ls á g ­ r ó l b e sz é ln e k k ö lté s z e té v e l k a p c so la tb a n . K o ra tá r s a d a lm á v a l szem beforduló, lá z a d ó v e rs e irő l h a llg a tta k , v a g y te lje s é rte tle n s é g g e l fo g a d tá k a z o k a t. A k é t v ilá g h á b o rú k ö z ti id ő sz a k b a n H o rv á th J á n o s fo g la lk o z o tt k ö lté sz e té v e l. K iv á ló filo ló g ia i é rz é k ­ k el k u ta t ja fel K o m já th y k ö lté s z e té b e n P e tő fi in s p irá ló h a tá s á t. M e g lá tja a k é t k ö ltő e g y é n isé g é b e n a ro k o n v o n á so k a t. K im u ta tja K o m já th y h a tá s á t A d v sz im b o liz ­ m u s á ra . M in d e z a z t b iz o n y ítja , h o g y fo rm a i te k in te tb e n H o rv á th J á n o s r e n d k ív ü l fin o m m e g fig y e lé se k k e l g a z d a g íto tta a k ö ltő p o r tr é já t, d e m o n d a n iv a ló já t te k in tv e ő se m tu d o tt e lju tn i a z é le tm ű te lje s m e g é rté sé ig . E z é rt n e m l á t j a m e g K o m já th y lá z a d ó v e rs e in e k a je le n tő s é g é t sem . „ E lfo jto tt c se le k v ő ö sz tö n e v o lt. E z a z ö sz tö n e m u n k á l to v á b b egy c so p o rt h a r c ia s n a k m o n d h a tó v e rs é b e n . M in t v a la m e ly s z a b a d s á g h a r c — e s z m e h a rc — v e z é re to b o ro z, v e z e t r o h a m r a m illió k a t, d e n e m lá tn i m ifé le e lle n sé g e lle n , m ily v é g c é l é rd e k é b e n , s h o g y m i sz ü k sé g e n e k i a s e re g re .” — í r j a H o rv á th J á n o s , p e d ig c s a k ő n e m é r t e tt e m e g a cé lt, a m e ly é r t K o m já th y h a rc o l. A k ö ltő n y ílta n h a n g o z ta tta : „Ú j v ilá g , ú j h it, ú j á lla m , ú j h o n , ú j é le t, ú j e s z m é k . . . ” F e lé p íte n i „a T e stv é risé g s z e n t c s a r n o k á t . . . ” — ezek v o lta k K o m já th y c é lja i, e z e k é rt h a rc o lt k ö lté sz e té v e l. Igaz, h o g y ő se m tu d ta , h o g y m ily e n le g y e n a z a z ú j h o n , m ily e n e k le g y e n e k a z ú j eszm ék , d e a z t tu d ta , h o g y n e m a f e u d á lk a p ita lis ta M a g y a ro rsz á g a n é p igazi h a ­ z á ja és n e m a d z se n tri eszm éi az ig a z i e sz m é k , azt. is tu d ta , h o g y ezek e lle n a z esz ­ m é k elle n h a rc o ln i k e ll, h o g y le k e ll g y ő zn i ő k et. 63 �A fe ls z a b a d u lá s u tá n a k ö ltő é le tm ű v é n e k m a r x is ta ig é n y ű fe ld o lg o z á s á t K o m ló s A la d á r k é s z íte tte el. A z ő ír á s a m in d m á ig le g je le n tő s e b b a lk o tá s a a K o m já th y iro d a lo m n a k . F elfed ezi, h o g y a k ö ltő f ia ta ls á g a lá z a d á s a d u a liz m u s h a z u g v ilá g a e llen , h o g y e g y én iség e a z é r t n e m t ű r k o rlá to k a t, m e r t te lje s e lle n té te a k o n fo r m is ta d z s e n trin e k , ez okozza k ö z v e tle n ü l m a g á n y o s s á g á t is. „A sz a b a d s á g és s z e re le m ig é n y e P e tő fin k ív ü l s e n k ib e n se m é lt fo rró b b sz e n v e d é lly e l, m in t b e n n e .” — á lla p ítja m e g K o m ló s A la d á r. T a n u lm á n y á b a n fe lh ív ja a fig y e lm e t a K r itik a i sz e m p o n to k c ím ű e sszére, m e lly e l ő fo g la lk o z o tt e lő sz ö r é rd e m le g e s e n . H a n g sú ly o z z a , h o g y ez a z esszé k u lc s K o m já th y k ö lté s z e té n e k m e g é rté s é h e z is. K o m ló s A la d á r m é ly re h a tó a n e le m z i a leg szeb b v e rs e k e t, r á m u ta t a r r a , h o g y a k ö ltő a szen ici m a g á n y b a n m ik é n t d ö b b e n r á a n é p n y o m o rú s á g á ra és a tá r s a d a lm i ig a z s á g ta la n s á g o k ra . F ig y e lm e z te t, h o g y a m ú lt sz á z a d 80-as é v e ib e n K o m já th y az e g y e tle n m a g y a r k ö ltő , a k in e k a v e rs e ib e n tá r s a d a lm i k ö v e te lé s e k e t ta lá lu n k , h o g y e z e k b e n a k ö lte m é n y e k b e n n y o m a sin c s a k o r tö b b i k ö ltő jé r e je lle m z ő ö n e lé g ü ltsé g n e k . K o m ló s A la d á r ta n u lm á n y á n a k a fő é rté k e , h o g y k ije lö lte K o m já th y h e ly é t k ö l­ té s z e tü n k fe jlő d é s v o n a lá b a n , e le m e z te a k ö ltő é s a tá r s a d a lo m k a p c s o la tá t és e n n e k a k a p c s o la tn a k a h a tá s á t a k ö ltő é le tm ű v é re , fe lh ív ta a fig y e lm e t a lá z a d ó v e rs e k re , m e ly e k b ő l k ic s e n d ü l a d u a liz m u s tá r s a d a lm i re n d s z e ré n e k b ír á la ta . K o m já th y k ö lté sz e té v e l k a p c s o la to s ré s z le tk é rd é s e k b e n m é g m a se m le z á r t a v ita . P l: N ag y M ik ló s n e m o sz tja a z t a v é le m é n y t, m e ly s z e r in t K o m já th y k ö z v e tle n e lő d e A d y n ak . S z e rin te ez a m e g á lla p ítá s in k á b b c s a k fo rm a i te k in te tb e n é rv é n y e s , u g y a n is K o m já th y b ó l h iá n y z o tt A d y fo rra d a lm is á g a . E z é rt in k á b b J u h á s z G y u la k ö lté s z e té t t a r t j a k a p c s o la tb a h o z h a tó n a k K o m já th y v a l. E gy fo n to s té n y t k e ll m e g á lla p íta n u n k , a m i in d o k o lttá te tte , h o g y ré s z le te s e b b e n fo g la lk o z z u n k a K o m já th y -iro d a lo m m a l: a K o m já th y v a l k a p c so la to s á llá s fo g la lá s m in d ig p ró b a k ö v e v o lt a z iro d a lm i h a la d á s ü g y é n e k . A k ik e lu ta s íto ttá k K o m já th y t, a z o k m e re v e n e lz á rk ó z ta k a z iro d a lm i h a la d á s tó l is, m in d ta r ta lm i, m in d fo rm a i te k in te tb e n k o n z e rv a tív a k v o lta k . A k ik b iz o n y ta la n k o d ta k K o m já th y m e g i té lé sé b e n , a zo k a z egész m o d e m m a g y a r k ö lté s z e t e lő tt tö b b é -k e v é s b é é r te tle n ü l á lln a k . V isz o n t a z iro d a lm i h a la d á s ú ttö rő i — té v e d é s e ik e lle n é re is — e lis m e rté k és m é lta ttá k a k ö ltő é le tm ű v é t, e lő d ü k n e k é s p é ld a k é p ü k n e k ta r to t tá k a k ö ltő t. A z a té n y is, h o g y K o m já th y k ö lté s z e te k ö r ü l ily e n so k fé le v é le m é n y a la k u l t k i, s h o g y k ö lté s z e te k ü ­ lö n b ö ző k r itik u s i á llá s fo g la lá s o k ü tk ö z ő p o n tja le tt, é le tm ű v é n e k n a g y je le n tő s é g é t b iz o n y ítja . IRODALOM Palágyi M enyhért: Egy rajongóról. (K om játhy Je n ő em lékezete) M agyar Szalon. 1895. S ikabonyi A ntal: K o m játh y Jen ő . 1909. L a p k ritik á k és nyilatkozato k K o m játh y Jenőről. K iad. K o m játh y V idor. 1909. Riedl F rigyes: V ajda, R eviczky,K om játhy. 1933. B abits M ihály: Az irodalom h a lo ttja i. N yugat. 1910. I. H orváth Ján o s: T anulm ányok. 1956. Rónay G yörgy: P etőfi és A dy közt. 1958. K om lós A ladár: K om játhy Jen ő . MTA N yelv- és Irodalom tud. Oszt. Közl . 1955. K om játhy Jen ő : A hom ályból. (V álogatott versek) H elikon. 1968. 5 65 �K Ö RKÉP Szabó Lőrinc: A költészet dicsérete A k ö ltő n e k is h a z á ja a n a g y v ilá g , — s e n k ire n e m illik ez tis z tá b b é rv é n y e s ­ ség g el S zab ó L ő rin c n é l. H ogy a v á ro s k ö ltő je ő e ls ő so rb a n , b iz o n y íta n i n e m k e ll, v e rs e ib ő l a n n y ir a n y ilv á n v a ló . K ö lté s z e té b e n ú g y n e v e z e tt tá je le m e t, v id é k ie s sz e m ­ lé le tr e u ta ló je g y e k e t f ö lfe d e z n i fö lö sle g e s k ís é r le tn e k b iz o n y u ln é k , m e r t é le tr a jz á ­ n a k fo n to s h e ly e i n e m h a g y ta k n y o m o t b e n n e . P e d ig n e m m a r a d t k ö lté s z e té re m in ­ d e n h a tá s n é lk ü l v id é k i é le té n e k rö v id , s e rd ü lő if jú s á g á t je le n tő k o rs z a k a . C so d á la ­ to s m ó d o n , n e m e ls ő s o rb a n v e rs e ib e n , h a n e m p ró z á já b a n v a llo tt a m a g y a r tá ja k h o z v o n zó d ó s z e re te té rő l, g y e rm e k ie s ra jo n g á s á ró l, a la p v e tő fo g é k o n y sá g á ró l. É le ts z a k a ­ s z a it e k k é n t v is z o n y ítja e g y é n is é g é n e k a fö ld ra jz i h e ly e k h e z k ö tő d ő v is z o n y la tá b a n : „ B u d a p e s te n le tte m e m b e r, D e b re c e n b e n v o lta m d iá k , B a la s s a g y a rm a to n k e z d te m az e le m it. M in d h á ro m v á ro s n a k n a g y o n fo n to s a s z e re p e é le te m b e n . S o k k a l fo n to sa b b , m in t M isk o lcé, a m e ly n e k a s z ü lö tte v a g y o k é s a m e ly h e z , sa jn o s, a lig k ö t v a la m i e m ­ lé k .” M a jd h o z z á fű z i m in d e h h e z n y íl t e lis m e ré s k é n t a le g d ö n tő b b h a tá s t: „A h á r o m v á ro s k ö z ü l n e k e m B a la s s a g y a rm a t a le g k ö ltő ib b és le g k e d v e se b b . N e m h a g y o tt b e n n e m se m m i f á jd a lm a t.” G y a rm a t a z a v a r ta la n , e g y ü g y ű b o ld o g sá g s z ín h e ly e k ö l­ tő n k é le té n e k , a T ücsök zen e e m lé k e z ő v e rs e ib e n u g y a n a z t az é lm é n y g a z d a g sá g o t fo g ­ la l ta m e g k a p ó a n eg y sz e rű , é le ts z e rű e n te rm é sz e te s, d e a n n á l m a g a s a b b re n d ű m ű ­ g o n d d a l ír o tt v e rs e k b e , a m ik e t k o rá b b a n , 1943-ban, m á r e lm o n d o tt eg y rö v id e b b p ró z á já b a n . A z Id illek az Ip oly körül v e rs s o ro z a t k ö ltő i p á r j a te h á t e k ö te t E gy e l­ tűnt városban cím ű e lb e sz é lé sé n e k , e k e ttő t az ig a z i k ö lté s z e t a r a n y h íd ja k ö ti össze. V á la sz to tt, k ö ltő is é g b e n fö lid é z ő sz ü lő v á ro s á n a k a n ó g rá d i G y a rm a to t ta r to t ta : a m in d e n k o r m e g sz é p ü lő e m lé k e t, az első ig a z i b o ld o g sá g o t ez a v á ro s s z e re z te m eg n e k i egész é le té re . R ö v id id ő a la t t és ig e n fia ta lo n , g y e rm e k k o rá b a n o ly a n m é ly é s a n n y i so k é lm é n y t te r e m te tt s z á m á ra B a la s s a g y a rm a t, h o g y az h a lá lá ig e le g e n d ő n e k b izo n y u lt. O tt t á r u l t k i e lő tte a sz ű k e b b és tá g a b b v ilá g : a v á ro s sz é li széles u tc a a m e z ő re n y ílo tt, m a jd a fe lv id é k i u ta z á s o k (k e v é sp é n z ű m o z d o n y v e z e tő a p já v a l, p ö fö g ő r é z ­ tá b lá s k is k á v é d a rá ló k o n ) a tá v o li tá j a k sz é p s é g é t é s v á lto z a to s s á g á t, v a la m in t a sz á ­ m ító , te r e m tő e m b e ri e lm e m ű s z a k i a lk o tá s a it s z e r e tte tté k m e g v e le . J o g g a l í r t a f é r ­ fik o rá b a n , h o g y ő n ek i ez a b a la s s a g y a rm a ti k is fiú -ö n m a g a a fe ln ő tt k ö ltő e m b e rn e k a sz e lle m i a p ja v o lt e g y sz e rsm in t. A g y e rm e k a fe ln ő tt a p ja . — v a llo tta h a tá r o z o tta n az eg y ik a n g o l n a g y k ö ltő v e l e g y ü tt. (M óricz Z sig m o n d is a z t m o n d o tta , h o g y tiz e n ­ k é t év e s k o rá ig e lte lt é le té n e k az e m lé k e ib ő l é lt, a z o k b ó l s a r ja d ta k h a ta lm a s m ű v ei.) S zab ó L ő rin c é lm é n y ta r ta lé k á t az a p á r g y e rm e k i é v g y ű jtö tte össze, a m e ly az Ip o ly tá já n , a g y a rm a ti v á ro s v é g e n te l t el. „N égy-, ö t-, h a t- és h é té v e s g y e rm e k v o lta m , a m ik o r o tt é ltü n k , s te lje s e n fo g v a t a r t o t t a c s a lá d é s a k ö z v e tle n sz o m sz é d sá g tá r s a ­ 66 �d a lm a , s fő leg a te r m é s z e t és s a já t é n e m .” — „ E z é rt sz e re te m é n is e z t a g y e rm e k e t, a k i v o lta m : a z ő sö m e t s z e re te m b e n n e . T ú lz o tt líriz m u s ez? J a j a n n a k , a k ib ő l ez a líriz m u s h iá n y z ik .” — M a jd p e d ig tá r s a d a lm i k ö rn y e z e té t je lle m z i, m e ly e t p e d ig s z in té n ig e n je le n té k e n y té n y e z ő n e k t a r t m ű v é s z i e g y é n is é g é n e k a k ia la k u lá s a sz e m ­ p o n tjá b ó l: „E g y sz e g én y k is g y e rm e k n e k n in c s e n e k tá r s a d a lm i k a p c s o la ta i, v a g y m e g ­ lá tá s a i. A v á ro s h o z fű z ő d ő v isz o n y o m c sa k k é ső b b v á lt fo n to ssá : a k k o r; a m ik o r ú j r a esz e m b e ju to tt, a m ik o r m a g y a r á z a ttá v á lt so k m in d e n re , a m in e k a n y o m a it, a la p ja it k e r e s te m m a g a m b a n . A n n a k a so k k é n y s z e rű ö n v iz s g á la tn a k a s o r á n u g y a n is , a m e ­ ly e k r e a k ö ltő k e t a te rm é s z e tü k i té li, sz á m ta la n s z o r e ltű n ő d te m a h a jla m a im o n és v á g y a im o n , azo n , h o g y m i le h e t az e re d e tü k , m i b e n n ü k a k ö zö s v o n á s: m i a közös a la p a z o k b a n a h a n g u la to k b a n , a m e ly e k e t é n á lta lá b a n k e lle m e s e k n e k m in ő sítek. S k id e r ü lt, h o g y a m i s z á m o m ra szép és v o n zó , az eg y k ic s it m in d ig g y e rm e k i, m e s e ­ sz e rű , egy k ic s it m in d ig cso d á lk o z á s. N e é rts e n e k fé lre , n e m a k a ro k v a la m i m e s te r­ k é lt ü g y e fo g y o ttsá g o t, v a la m i p o é tik u s fé lsz e g sé g e t m ím e ln i. N em . É n ú g y v é le m , h o g y m e g ta n u lta m a k ö te le z ő e m b e ri le c k é t, is m e re m é s v á lla lo m a v a ló é le te t. D e h á t m in d e n k i v á g y ik v a la m ire , a m ije n in c s. N os, é n n e k e m n y u g to m , s z a b a d s á g o m n in c s, r á é r ő id ő m és fe le lő tle n sé g e m n in c s.” A tis z te le ta d ó a n k is sé h o s s z a b b ra n y ú lt id é z e tb e n b e n n e r a j li k S zab ó L ő rin c te lje s eg y é n isé g e , a h o g y az a g y e rm e k i e m lé k e k h a s o n ító h a tá s a a l a t t fo ly to n -fo ly v á s t a la k u lt, m ó d o su lt. E s o ro k b a n — m é ly e n a tu ­ d a t a la t t — la p p a n g to v á b b á eg ész k ö lté s z e té n e k je lle g e , ta r ta lo m - é s sz ín v o n a l-ig é ­ n y e is . L e p le z e tte n - r e jte tte n h a tó n ó g rá d i e le m e k e z e k — a g y e rm e k k o r e lm e rü lt, m a jd fe lid é z ő d ő e m lé k e i — je le n tő s é g ü k m in d ö ssz e c s a k a n n y i, h o g y n é lk ü lü k m á s ­ v á lto z a tú le tt v o ln a a z ő lírik u s i sz e m é ly isé g e ; n e m v a ló s z in ű , h o g y sz e g é n y e b b , k is e b b v ilá g is m e re tű k ö ltő v á lt v o ln a b e lő le , d e a g y a rm a ti g y e rm e k k o r b á jo ló e m lé ­ k e iv e l k é ts é g te le n ü l te lte b b , g a z d a g a b b le tt, h o v a to v á b b sz e m lé lő d ő b b k ö ltő -sz e m n y ílo tt ki á lta lu k az eg ész v ilá g b e fo g a d á s á ra . T á v o l le g y e n a k ís é rté s ! K ö ltő n k eg ész é le tm ű v é t v e ss é k b á rm in ő ré s z le te s e n e le m ­ ző v iz s g á la t a lá : ő t n e m le h e t h o z z á k ö tn i e g y e tle n tá jh o z sem . E g y e te m e se n m a g y a r k ö ltő ő és e u ró p a i ig é n y ű v e rs m ű v é sz , v ilá g v is z o n y la to k b a n g o n d o lk o d ó h u m a n is ta , a v ilá g iro d a lo m tü k r é b e n éző h a z a i k ö ltő . É le tm ű v e n y o m á n b á n tó fé lre é rté s e k re , fá jó e lh a jlá s o k b iz o n y ítá s á ra a d o tt o k o t k é ső b b , e z e k a té v u ta k a z o n b a n — m in t a h a lá la ó ta e lte lt id ő ta n u s í tj a — e g y re v e s z te n e k je le n tő s é g ü k b ő l: a k ö ltő m e g b e c sü ­ lé s e á lla n d ó a n n ö v e k sz ik , té v e d é s e in e k s ú ly a m in d in k á b b c sö k k e n , a m in t a m e s te rs é ­ g e se n k ö rü le te r je s z te tt k ö d is m in d jo b b a n kezdi e lo sz la n i. A k ö ltészet d icsérete o ly a n so k á ig k é s e tt ta n u lm á n y k ö te te m in d e n n é l é k e s e b ­ b e n b iz o n y ítja : m in d e n m é ly sé g re h a jla m o s elm e, v a la m e n n y i szép ség i r á n t fo g é k o n y lé le k és e sz m é n y i k ö ltő ; az írá s m ű v é s z e tn e k o ly a n k iv é te le s m e s te ré v é n ő tte k i m a ­ g á t, h o g y m in t ily e n t n e m k ö tn e k k ic s in y e s m ű f a ji sz a b á ly o k , k ö n n y e d é n tú llé p i a h a z a i m é r e te k e t; j á r j é k a z o n b a n a sz e lle m v ilá g á n a k b á rm e ly ik k o rá b a n v a g y tő lü n k tá v o li h e ly é n , é rd e k lő d é s é n e k ú t j a m in d e n k o r h a z a v e z e ti; a v ilá g iro d a lo m szám o s k o rs z a k á t és a n n a k re m e k m ű v é t k iz á ró la g o s a n á lt a la te h e ti m a g á é v á a c sa k m a g y a ­ r u l o lv asó közö n ség . M in d e m e lle tt m e g le p ő e n sok ta n u lm á n y t í r t ( e k ö te t c sa k n e m a fe lé t k ö zli) a v ilá g iro d a lo m n a g y ja iró l, m in d a n n y ió n k „ ö rö k b a r á t a i”-r ó l (V illo n ró l. C a m o e n srő l, S h a k e s p e a re rő l, S ile siu sró l, G o e th é rő l, B a u d la ire rő l, V e rla in e rő l, J a m ­ m e sró l) és a m a g y a ro k ró l — m e s te re irő l, k o rtá rs a iró l, b a r á ta ir ó l — k ü lö n ö s e n B a b its M ih á ly ró l. J u h á s z G y u lá ró l, K o sz to lá n y i D ezső rő l, T ó th Á rp á d ró l, M ó ricz Z sig m o n d ró l, N a g y L a jo s ró l, S á rk ö z i G y ö rg y rő l, R a d n ó ti M ik ló sró l. 67 �E m e tisz te s k ö te tn e k a z u to lsó k é t c so k ra le g n a g y o b b , le g e re d e tib b m ű v e it fo g la lja m a g á b a : a z e g y ik b e n — A líra m ű h ely éb en c. ta n u lm á n y s o ro z a tb a n — re m e k ­ lőe n s o k ré tű k ö lté s z e tta n á t o lv a s h a tju k ; a m á s ik p e d ig — A sz fa lt és föld c ím a la t t — g y a rm a ti e m lé k e k e t, rö p k e ö n v a llo m á s t, m e g h a tó ö n é le tra jz i tö re d é k e t, sz ín e s u ti­ r a jz o k a t s o ra k o z ta t e g y m á s m e llé , m e g to ld v a ő k e t e g y -k é t a lk a lo m s z ü lte , d e m a r a d a n ­ dó, szem ély es je lle g ű n y ila tk o z a tta l. A ta n u lm á n y o k ré s z le te s e b b je lle m z é s e n e m le ­ h e t f e la d a ta e k ö z le m é n y n e k , ö ssz e g e z é sk é n t m ég is e l k e ll m o n d a n i r ó lu k a n n y it, h o g y egy ig e n g a z d a g e g y é n is é g n e k a v ív ó d á s a iró l, e sz m é lk e d é s e irő l, tö p re n g é s e irő l sz á m o ln a k be, a fe lv e te tt k é rd é s e k re a d o tt n a g y o n is e g y é n i v á la s z o k v a la m e n n y i e se tb e n é s v o n a tk o z á s b a n é le s e n m u ta tjá k a sz e lle m i v ilá g n a k m á s é s m á s titk á t, a k ö ltő i a lk o tá s m e g a n n y i je lle m v o n á s á t, az e m b e ri m ű v e k b e n m e g n y ila tk o z ó ö rö k sz é p sé g e k e t. S ok te k in te tb e n k é te ly e k e t o s z la tn a k el, m in t a z iro d a lm i d iv a to k ró l ír t, s ele d d ig egy ú js á g v á lla la t ö re g n a p tá r á b a n ta lá lh a tó ta n u lm á n y á b a n . A k ö te t sz e rk e sz té s é n e k az e g y ik h iá n y o s sá g a , h o g y e g y á lta lá n n e m je lz i az eg y es k ö z le m é ­ n y e k m e g je le n é s é n e k h e ly é t és p o n to s a b b id e jé t. A ta n u lm á n y o k n y e lv e z e te c su p a e rő ; d u z z a d á sig tö m ö r s tílu s a m in d ig e g y é n ie n te rm é sz e te s, h a g y o m á n y o s a n m a g y a ro s, á tte ts z ő en v ilá g o s, s z e n v e d e lm e s e n fé rfia s , s z in te é re z z ü k fe s z ü lt s z e lle m é t ö sszefogó iz m a in a k k e m é n y s é g é t is. E b b e n a v o n a t­ k o z á sb a n S zab ó L ő rin c n e k k ü lö n ö s e n k ö v e te n d ő p é ld á n k n a k k e ll le n n ie — h o sszú id ő re. A b a la s s a g y a rm a ti g y e rm e k e g y k o ro n té to v á z ó k e z e A k ö ltészet d icséretén ek m o s ta n i m e s te rm ű v e it é p p e n ú g y ír ta , m in t a h o g y a z é le te t m e g já r t n a g y e m b e r, e ls ő re n d ű k ö ltő , n e m e s lé le k sz ín v o n a lu k a t, je lle g ü k e t é s t a r ta l m u k a t m e g s z a b ta — a m a ra d a n d ó s á g je g y é b e n . PAKU IMRE Két s z o c i o g r á f i a i kötetről M á rk u s I s tv á n eg y es sz á m e lső s z e m é ly b e n k é rd e z — M it lá tta m fa lu n ? — e z a z e g z a k t tá rg y ila g o ssá g á tü t a sz e rz ő i c ím e n ; M o c s á r G á b o r a h á z ig a z d a g e sz tu sá ­ v a l in v itá l — N á lu n k v i d é k e n . . . — , d e e lf o g u la tla n s z ig o rra l v iz sg á ló d ik . M á rk u s „ jo b b n é v h íj á n ” b e sz é l s z o c io g rá fiá ró l, a m ű f a jn a k tá r s a d a lo m tu d o ­ m á n y i je lle g e t tu la jd o n ít: a „ m a rx is ta p o litik a i g a z d a sá g ta n és. . . szo cio ló g ia s z e r­ v e s ré sz e k ell, h o g y le g y e n ” — m o n d ja . T e h á t a té n y e k e g z a k t v iz s g á la tá n a k , o ly a n té n y f e ltá r á s á n a k és re n d s z e re z é s é n e k ig é n y e m u n k á l a sz e rz ő b e n , a m e ly a lk o tó s z u b ­ je k tu m je le n lé té t n e m teszi a sz o c io g rá fia i ír á s fu n k c io n á lis ré sz é v é . K ö z g a z d a sá g i, szo cio ló g iai s z e m p o n to k v e z é rlik , v iz s g á ló d á sa g a z d a sá g i— tá r s a d a lm i k ö z p o n tú . M á r­ k u s m é g se m k ö z g a z d a sá g i v a g y szo cio ló g iai ta n u lm á n y t ír. M o c sá r k ö z v e te tt je lle m z é s é t a d ja a m ű f a jn a k , a z á lta lá n o s e lv i s z e m p o n tja it a m ű b e é p ítv e , ta p a s z ta la ta i ö ssz e g e z é se k é n t fo g a lm a z z a m eg, a m ik o r íg y v a ll: „ I tt 68 �b e sz é lg e té s k ö z b e n é r v r e é r v jö n , a d a tr a a d a t, é rz e lm i k itö ré s és h ig g a d t s ta tis z tik a i e le m z e s e g y m á s t v á lt já k — s a s ta tis z tik á k so se m és s e h o l se m la k k o z o tta k , a z é rz e lm i k itö ré s e k n e m c se n g e n e k h a m is a n . . . f o r ra d a lo m e l len es, h a b á rk i a v a ló s á g fe lm u ta tó já tó l a z t k ív á n ja : sz e b b ik o ld a lá t m u ta s s a a n n a k a v a ló s á g n a k . M a se m a v u lt el az a m a r x i té te l, h o g y a m u n k á s o s z tá ly a z e g y e d ü l é r d e k e lt v a la m e n n y i o sz tá ly k ö z t a b b a n , hogy m e g is m e rje a te lje s v a ló sá g o t. M e r t a v a ló s á g jo b b ítá s á ra , a p ro b lé m á k m e g o ld á s á n a k k u ta t á s á r a ösztönöz.,, E z a z a r s poe tik a k ö rv o n a la z z a a z a lk o tó m ó d s z e ré t is: a m a g a é s a tá r g y a v isz o n y á t, a m e lly e l a la p v e tő e n a tá r g y je lle ­ g é t h a tá r o z z a m eg. „ . . . A d a t, é rz e lm i k itö ré s és h ig g a d t s ta tis z tik a i e le m z é s” — m o n d ja a tá r g y ró l; te h á t az a z o n b e lü l létező , h a tó v isz o n y o k — a do lo g i, tá r g y i v ilá g és az a z t a la k ító , g y a k o rla tila g é s sz e lle m ile g te v é k e n y k e d ő e m b e r k ö lcsö n ö s k a p ­ c s o la ta i — k ö z v e tle n ü l tá r u ln a k fe l a v iz sg á ló d ó e lő tt. A tá r g y te h á t „ v a ló s á g -té n y ”, é le tté n y , a m e ly n e k o b je k tív b e lső sz e rv e z e ttsé g e , d in a m ik á ja , tö rv é n y e i v a n n a k . M in d e z — e s e tü n k b e n — a b b a n a v is z o n y ítá s b a n v á lik je le n tő s sé , a m e ly n e k m á s ik o ld a lá n a té m á v á e m e lé s á ll. A z író „ e p ik a i tá v o lb a ” to lja - e a tá r g y a t, a z e p ik a i tö r ­ té n é s v á z a lesz-e, v a g y a tá r g y te lje s sé g e „ á ts z á rm a z ik ” a m ű b e , a z a lk o tá s a tá r g y á lta l v á lik ö n m a g á v á , te h á t m in t ö n m a g á b a n lé te z ő d o k u m e n ta tiv e v á lik a tá r g y é r t v a ló v á ? A k á rc s a k M á rk u s, M o c sá r s e m „ ir o d a lm a s ítja ” a tá r g y a t. M ű v e tu d o m á n y o s ig én y ű , a k ö z ö lt a d a to k , e le m z e tt h e ly z e te k , a v id é k rő l r a jz o lt á lta lá n o s k é p v isz o n y ­ p o n tja i, a m e ly e k e t a sz e m lé le t é r té k r e n d je és a sz e n v e d é ly s o d ró e r e je ö tv ö z i e g ész k é p p é . V ezérlő elv ei, a k á r M á r k u s sz e m p o n tja i, d e M á rk u s é rz e lm ile g v issz a fo g o tt. M o c sá r „ iro d a lm i”, p o n to s a b b a n líra i h e v ü le tű . M in d k e tte n „ é rd e k e s sé ” e m e lik a tá r g y a t: e g y ré s z t k ia k n á z z á k a tá r g y é rd e k e s sé g e it, s a m ű , m in t o ly a n , a tá rg y é rd e k e s sé g e in e k g y ü m ö lc se lesz, m á s ré s z t k ü lö n b ö z ő k é p p e n h a n g sú ly o z z á k az a lk o tó k m a g a ta r tá s á n a k a z t a s z u v e r e n itá s á t, h o g y ö n m a g u k a t is m e g m u ta s s á k a m ű b e n . M á rk u s m ű v e a z ír ó „ szellem i é rz é k e lé s e in e k ”,m o rá lis re n d jé n e k , M o c sá ré ezek m e lle tt a s z u b je k tív lír a i lé le k á lla p o to k n a k is g y ü m ö lc se lesz. A m it — a k á r a z e g y ik , a k á r a m á s ik — m ű e lm o n d , a z t a tá r g y d e te r m in á lja , s a z a v is sz a h a tá s, a h o g y e lm o n d ja , k ite lje s íti a d e te rm in á c ió t. A m ű a z e m b e r m o z g á s te ré n e k , tá r s a d a lm i k ö z e g é n e k fe lid é z ő je lesz. A tá r g y e z á lta l é lő s n e m d o ­ lo g i v o ltá b a n á ll e lő ttü n k — ez k ü lö n b ö z te ti m e g a tu d o m á n y o s v iz s g á ló d á stó l — , a fe lid é z é s ta r ta lm a z z a a z eg y es e m b e r re — m o s t m á r a z o lv a s ó ra — tö r té n ő v is sz a ­ v o n a tk o z ta tá s „ k é n y sz e ré t” is. K ö v e tk e z é sk é p p e n : a m ű v e k n e m e g y sz e rű e n h e ly z e t-r e g is z trá lá s t, tu d o m á s u l­ v e v ő e le m zést, o b je k tív tu d o m á n y o s á lta lá n o s ítá s t a d n a k , h a n e m ta r ta lm a z z á k a z t a k o n flik tu s -v is z o n y t, a m e ly az a lk o tó és tá r g y k ö z ö tt fe sz ü l, s a m e ly e t a tá r g y e l­ le n tm o n d á s a in a k é rz é k e lé se i te re m te n e k . E z m in d k é t m ű b e n a lk o tó i v is z o n y ta rta ­ lo m k é n t je le n tk e z ik , az a lk o tá sfo lv a m a t. — a tá r g y és a z a lk o tó v is z o n y á n a k ta r ta l m a — m a g a is a m ű ta r ta lm á v á v á lik . E z é rt, h o g y sz o c io g rá fia i e ssz é k k e r ü ln e k k i a s z e rz ő k to lla alól. M á rk u s k ö te te v á lo g a to tt c ik k e k g y ű jte m é n y e . A sz e rz ő c s a k n e m n e g y e d sz á z a d a l a t t í r t s z o c io g rá fiá in a k le g ja v á t g y ű jtö tte össze. E z a „ tö rté n e tis é g ” k ü lö n ö s íz t a d k ö n y v é n e k . A m e lle tt, h o g y a z o k a v á lto z á so k v a g y v á lto z ta tá s - k is é r le te k é rd e k lik , a m e ly e k a la p ja ib a n fo r m á ltá k a p a ra s z ti tá r s a d a lm a t, a lk a lm a n y ílik a r r a is, h o g y e z e k e t a v á lto z á s o k a t s a j á t fo rm á ló d ó s z e m lé le té n e k tü k r é b e n k ö z ö lje . K ö te te — ez 69 �u tó b b i sz e m p o n t s z e r in t — a lk o tó te v é k e n y s é g é n e k s u m m á ja : a z a d o tt h e ly z e tte l e g y ­ id e jű a lk o tó i tu d a ti v iszo n y , te h á t k ö lc s ö n h a tá s fo g la la ta . E zzel fu n k c io n á lis k e ttő s ­ s é g e t k ö z v e tít: e g y ré s z t a p a ra s z ti é rzés, g o n d o lk o d á sm ó d , á lla p o t s p e c ifik u s v isz o n y ­ lag o s ö n á lló s á g á t a tö r té n e ti fo ly a m a t k o n k r é t e g y e d i ú tja i, h e ly z e te i h a tó té n y e z ő je ­ k é n t é rz é k e lte ti, ille tv e — a z e g y id e jű sé g m á s ik o ld a la k é n t — a m a g a ta rta s le h e tő s é g e k és tu d a t ir á n y u lá s o k tu d a to s ítá s á n a k fo k o z a ta it t á r j a e lé n k . E z az írá so k fo r m a ­ je lle g é b e n is m u ta tk o z ik : M á rk u s a r ip o r ttó l (E g y szerű fe lje g y z é se k 1947 ta v a s z á n , E g y sz e rű fe lje g y z é s e k 1955— 56-ból) le n d ü l a z e sszéig (A n y ír k á ta i szö v ev én y ). A g a z d a sá g i — s z ű k e b b e n fa lu s i g a z d á lk o d á s i — v isz o n y o k f o r m á ló d á s á t — a fö ld o sz tá s, a k is p a ra s z ti á ru te rm e lé s k é rd é s e i, a z 1950-es é v e k e rő s z a k o s té e sz e síté si k isé rle te i, a m e z ő g a z d a sá g sz o c ia lista á tsz e rv e z é se , m in t n a p ja in k b a n b e fe je z e tt f o ly a m a to t — a tö rté n e lm ile g sz ü k sé g sz e rű te n d e n c ia a la p já n v iz s g á lja . M é rle g re teszi a sz á n d é k o t, — a m e ly a z ú j g a z d a sá g i lé tfe lté te le k e t te re m tő fo ly a m a t e re d m é n y e i­ b e n m é ri ö n m a g á t — a m a g a ta r tá s t m in t tö rté n e lm i k é p z ő d m é n y t, a z a z v isz o n y ­ fo ly a m a to t. A z első h e ly e n a g a z d a sá g i lé tfe lté te le k a la k u lá s á n a k e le m z é se áll. M ás o ld a lró l: a te rm e lő te v é k e n y s é g e t é le tfo r m a k é n t, az é le tfo r m á t m e g h a tá ro z o tt és m e g ­ h a tá r o z ó k ö lc sö n ssé g k é n t e le m z i — g o n d o lju n k c s a k p l. a k é tla k is á g p ro b lé m á já ra . E z a d in a m iz m u s e re d m é n y e z i, h o g y M á rk u s a m a g y a r f a lu t m in t n y ílt és r e j t e t t g a z d a sá g i le h e tő sé g e t n ézi, ille tv e a z t is lá tja , h o g y h o g y a n ú ju l m e g a p a ra s z ti é le t­ fo rm a a z é rd e k -, sz o k á s-, b e id e g z ő d é sre n d sz e re k és a tá r s a d a lm i fe lis m e ré s e k k ö l­ c s ö n h a tá s á n a k fo ly a m a tá b a n . V égső so ro n te h á t a tu d a ti v is z o n y u lá so k o k sá g i ö ssze­ fü g g é s e it is tisz tá z z a . A „ sz ö v e v é n y e k ” fe lfe jté s é n e k fe lté te le — ta n ú s ítjá k M á r k u s ír á s a i — a tá v o la b b i m ú lt ö rö k sé g e in e k , a z a lig n e g y e d sz á z a d o s sz o c ia lista tá r s a d a lm i fe jlő d é s e re d m é n y e in e k , b u k ta tó in a k , ta n u ls á g a in a k elem z é se , ille tv e ezek k o n t­ r a s z tb a á llítá s a a sz o c ia lista fe jlő d é s tá v la ta iv a l. M á rk u s a fe jlő d é s ú tj a i t k o n s ta tá lja , o p tim á lis le h e tő sé g e it k e re s i, s k ö n y v é n e k „ k e ttő s tö r té n e tis é g e ”— a 20 é v e s tá r s a d a lm i fe jlő d é s k ü lö n b ö z ő sz a k a s z a iró l a z o k k a l é g y id ő b e n fo g a n t ír á s o k a t o lv a s h a tu n k — e z á lta l v á lik ta n u ls á g o s s á . A z o k b a n a h e ly z e te k ­ b en , a m e ly e k e t f e l tá r a z e lle n tm o n d á s o k k e ttő s v o n u la ta é rv é n y e s ü l: a h e ly z e te k e lle n tm o n d á s a i m in d ig a z o k fe lism e ré s e v a g y fe l n e m is m e ré s e re lá c ió já b a n m u t a t­ k o z n a k . E z u tó b b i a „ tö r té n e lm in ” b e lü l a „ p o litik a i” v o n u la tá n a k je lle m z ő jé v é s ű r ű ­ sö d ik — e z á lta l a p o litik a i is tö r té n e lm i é rté k e lé s t n y e r. E z b iz to s ítja a z ír á s o k fo ly a m a to ssá g á t, azt, h o g y a k ü lö n b ö z ő id ő b e n k ü lö n b ö z ő h e ly e k rő l tö r té n ő tu d ó ­ s ítá s m in d ig tá r s a d a lm i m é r e te k b e n é rv é n y e s . A z elő ző e k b ő l k ö v e tk e z ik , h o g y é le s v á la s z tó v o n a la k v a n n a k a z 1945-től 1947-ig, m a jd a z 1956-ig és a z 1960-as é v e k b e n í r t s z o c io g rá fiá k k ö z ö tt. A z e lső s z a k a s z ír á s a i a fö ld o sz tá sró l, a s tr u k tu r á lis v á lto z á s o k je le n tő s é g é rő l, u g y a n a k k o r a k ö tö tts é g e k ­ rő l, a n e k ile n d ü lé s e k rő l és a m e g to rp a n á s o k ró l tu d ó s íta n a k (U ra k fu tá s a , F ö ld o s z tá s G eb én , M a r to n v á s á r i v á z la t). A m á s o d ik sz a k a s z írá s a i ú g y ré te g e z ő d n e k r á az e lő z ő k re , h o g y — k ö z v e te tte n o ly a n p o litik a i sz a k a s z t — a sz e m é ly i k u ltu s z id e jé n e k g a z d a s á g p o litik á já t — tü k r ö z ­ n e k , a m ik o r a tá v la ti célo k ig é z e té b e n — a s z u b je k tiv is ta s z e m lé le t k ö v e tk e z m é n y e ­ k é n t a z o k a t lefo k o zv a — e lfe le d k e z te k a z eszk ö z ö k rő l, a m e g v a ló sítá s ú tjá n a k - m ó d ­ já n a k ré s z le te irő l, je le n tő s é g é rő l. E z a z e lle n tm o n d á s o k e lo d á z á s á n a k tu d h a tó be, a m ik o r te h á t a z e lle n tm o n d á s o k ra az a z o k fe l n e m is m e ré s e e lle n tm o n d á s k é n t ra k ó ­ d o tt (T is z a n á n a n e h é z év ei, A s z e g é n y p a ra s z ti b á z is so rs a T isz a n á n á n ). 70 �M á rk u s k ö z v e tle n ü l n e m fo g a lm a z z a m e g e z e k e t a p ro b lé m á k a t. Ő h e ly z e tje le n ­ té s t a d , a z a la p v e tő k o n flik tu s o k ra v ilá g ít r á — a h o g y a z 1965— 66-os ír á s a ib a n is teszi. D e m á s -m á s a k o n flik tu s o k je lle g e ! A k ö te t u to lsó írá s a i is g o n d o k ró l, b a jo k r ó l sz ü k s é g sz e rű ú tr ó l és f é lb e s ik e rü lt k ís é rle te k rő l tu d ó s íta n a k , d e é rz é k e lte tik a z o k a t a z ö ss z e ü tk ö z é se k e t is, a m e ly e k a k o rá b b i fe l n e m is m e ré s e k fe lis m e ré s é n e k k ö v e tk e z ­ m é n y ei, te h á t így m in ő sé g ile g ú j e lle n tm o n d á s v o n u la t d ö n tő m o z z a n a ta i. Íg y k o n c e n t­ r á l a k ö te t le g jo b b írá s á b a n , A n y ír k á ta i s z ö k e v é n y -b e n a h á z tá ji—k ö zö s e lle n té té re , m in t a m á r ig a z o lt s z o c ia lista ú t k o n k ré t s z a k a s z á n je le n tk e z ő k o n k r é t e lle n tm o n d á s ra — az é rd e k e lts é g i v is z o n y o k ra , ille tv e az e z e k e t e g y e n sú ly o z n i tö re k v ő p o litik á r a Íg y a d h a tja , a d ja M á rk u s a p a ra s z ti je le n k e re s z tm e ts z e ti r a jz á t, g a z d a g té n y ­ a n y a g o t — és a d fe lelő s tá r s a d a lo m ja v ító sz á n d é k o t, e lm é le ti és tö r té n e ti h ite lű g o n d o la tis á g o t. M o c sá r b en ső sé g e se b b v is z o n y b a n v a n tá r g y á v a l. A z a lk o tá s fo ly a m a t u ra lk o d ó e le m e n á la is a fe lfe d e z é s, a k tiv itá s a a tá r g y r a h a tó k é n y s z e rítő erő , h o g y b e lső r e j ­ t e t t lé n y e g e n a p v ilá g r a b u k jo n . E z a z a k tiv itá s tö r té n é s f o ly a m a t — , d e n e m ö n ­ m a g á b a n a tá r g y tö rté n é se , h a n e m a te re m té s é . A tá r g y e z á lta l ú j „ v a ló s á g e le m e k ­ k e l” b ő v ü l, a m ű a z e lő b b i és a z u tó b b i ö sszeg ző je lesz, ú j v a ló sá g , ú j „ te rm é s z e t” — a m e ly n e k im m á r ta r ta lm a a z is, h o g y a sz e rz ő a la k íto tta , te r e m te tte a fe lfe d e z e tt tá r g y a t. M o c sá r s z á m á ra a tá r g y is m e re t, s m ik o r e z t k ö zli, a z m á r „ b irto k á n b e lü l” lé te z ik , o ly a n m in ő sé g e k é rz é k e lte té s é v e l a d ja to v á b b a z o lv a s ó n a k , m e ly e k k ife je z ő fu n k c ió v a l b írn a k . K ö v e tk e z ik ez a b b ó l, h o g y a z e lő b b e m líte tt tö r té n é s f o ly a m a t lén y eg e , h o g y fo r m á t te r e m t, m e ly b e n a tá r g y e sz k ö z -e le m is — v ég ső so ro n o ly a n a k tiv itá s s a l re n d e lk e z ik , h o g y k ife je z i a tö rté n é s fo ly a m a to t. A le g s z e m b e tű n ő b b M o c sá r sz e n v e d é ly e ssé g e . K ö z é le tin e k , tá r s a d a lm ila g —p o liti­ k a ila g h a té k o n y n a k — fe le lő s tü re lm e tle n s é g n e k jo g g a l n e v e z h e tjü k . V e gyü k p é l­ d á n a k a k á r a V á ro s -a rc a m ú ltb ó l, a k á r az első és az u to lsó v a g y a L é p té k v á ltá s t v id é k e n c ím ű fe je z e te k e t. D e m in d a h á n y g a z d a g é rz e le m s k á lá v a l, é rte lm e z ő k ö z v e t­ len ség g el, o tth o n o ssá g g a l le p m e g b e n n ü n k e t. F o rd u la to s s á g a o ly k o r u g y a n csik o rg ó , a n é p s z e rű -k ö n n y ű e lő a d á sm ó d m in th a ö n m a g á t k a r ik ír o z n á — M á rk u s I s tv á n e g y e n le te s sz ín v o n a la n y u g ta tó , n a g y o b b fe g y e lm e b iz to sítja , h o g y p il la n a tr a se z ö k ­ k e n jü n k ki az ír á s o k ig é z e té b ő l — , v is z o n t m e g le lh e tjü k k ö te té b e n a z o k a t a ré s z e ­ k e t is, a h o l a z s u r n a lis ta p o n g y o la s á g a v a ló s á g te rm é s z e té n e k ré sz é v é , te h á t f e l­ fo k o zó eszközzé v á lik . (A m e g y e i költő ). M in d e z e k m e lle tt a sz e n v e d é ly k r itik a i lá tá s is, te h á t k o rs z e rű ú jj á é r té k e lé s r e tö re k v é s, m in t a z t le g in k á b b a V á ro s -a r c a m ú ltb ó l c ím ű ír á s m u ta tja . M o c sá r D e b ­ re c e n sz e lle m i a r c u l a tá t v a lla tja , a z é v sz á z a d o k s o rá n e g y m á s ra r a k ó d o tt — s a k é se i u tó d e lő tt e se tle g e g y n e m ű n e k tű n ő — ré te g e k rő l f ú j ja le a p o rt. A k o n z e rv a tív és a f o r ra d a lm i ö rö k sé g s z é tv á la s z tá s á n á l e le n g e d h e te tle n a tö r té n e lm i s z e m lé le t — ö ss z e g e z h e tjü k v e z é rlő e lv é t, te h á t tö r té n e tile g k e ll h e ly ü k r e r a k n i a je le n s é g e k e t a h h o z, h o g y m a i s z e re p ü k e t k i tu d ju k d e ríte n i. I t t a z o n b a n m a g a a sze rz ő i s m e g á ll. c su p á n je lz i, h o g y a „ le g iz g a lm a s a b b . . . a z le n n e , h a k ik u ta tn á n k , k im u n k á ln á n k , m ik é p p e n a d h í r t m a g á r ó l a z a ré g i D e b re c e n m a is.” E z a fe je z e t k ö te té n e k le g g o n d o s a b b a n m e g írt része, író ila g e g y e n le te s te lje s ít­ m én y . Je lz i, h o g y D e b re c e n h e z fe l k e ll n ő n i, h is z e n a v á ro s sz e lle m i a r c á n a k m in ­ d ig ré s z e v o lt — elég h a c sa k A d y , G u ly á s P á l, K ru d y n e v é v e l fé m je le z z ü k — a s z e l­ le m i a r c u la tr ó l v a ló v é le k e d é s is. S e z k ö te le z ! 71 �A szerző p r ofé tik u s m e g s z á llo tts á g á n a k b iz o n y íté k a A z első és a z u to lsó c. S z a ­ b o lc sró l tu d ó s ító fe je z e t. E s o k a t e m le g e te tt tá j tá r s a d a lm i je lle g é t — a m e ly b e n e g y ­ ré s z t a n e g a tív v o n á so k u ra lk o d n a k , m á s ré s z t h e ro ik u s k ü z d e le m a v á lto z á s é r t — ú g y b o n tja k i, hogy a z e ssz é isz tik u s k ö te tle n s é g m e g lep ő , d e h ite le s f o r d u la ta it a k é p z e le t f e la jz á s á n a k s z o lg á la tá b a á llítja . A d r á m a ia n e le v e n k é p e k a p ró , c se tlő b o tló e s e tle g e s sé g e k e t és a lé tfe lté te le k e t a la p v e tő e n m e g h a tá ro z ó g o n d o k a t ö tv ö z ­ n e k — a sz e rz ő s z á m b a v e sz i a v á lto z á st, s a m i v á lto z á s é r t k iá lt. S n e m u to lsó so rb a n : a tá r g y ta r ta l m a i t a z ír ó é rz é k le te s ö n e le m z é se i fo k o z z á k fel. M o c sá r a té n y e k e rk ö lc sile g ö sztö n ző (v ag y n e m ö sztö n ző ) s z e re p é t is k id o m b o ­ r í t j a — a k á rc s a k M á rk u s pl. A n y ír k á ta i s z ö v e v é n y -b e n — , a z e m b e ri é rté k r e n d m ó ­ d o s u lá s a i ily e n é rte le m b e n v á ln a k a g a z d a sá g i és tu d a ti v isz o n y o k s a já to s ö ssz e sí­ tő iv é . A s ta tis z tik a i a d a to k , a rip o rta la n y o k v é le m é n y e i fe ls o ra k o z ta tá s á n a k é r ­ te lm e is e b b e n g y ö k e re z ik p l. a F ö ld e k , p a ra s z to k , k ilá tá s o k c. fe je z e tb e n , u g y a n ­ a k k o r to v á b b i tis z tá z á s t k ív á n n a , h o g y „egy tö r té n e lm ile g k ia la k u lt é rté k r e n d m e g ­ v á lto z á s a ” a „ le g fo n to sa b b ” m u ta tó ja - e a p a ra s z ti tá r s a d a lo m b a n v é g b e m e n t v á lto ­ z á so k n a k , v a g y ez a g a z d a s á g i-tá rs a d a lm i v isz o n y o k v á lto z á s á n a k , m in t a la p v e tő o k n a k az o k o z a ta ? A k é rd é s je lz i, h o g y M o c sá r k ö v e tk e z te té s e ib e n tú l ju t a szo cio g r a ­ fá ló író „ k ö te le z ő ” tá rg y ila g o ssá g á n . A k ö te t n é h a e lő b u k k a n ó e lle n tm o n d á s a i a z o n b a n fe lo ld ó d n a k a z e g észb en , a m a g a ta r tá s e g y é rte lm ű sé g é b e n , a z a lk o tá s a lk o tó i ta r ta lm a ib a n , a m e ly e k e t ú j íz e k ­ k e l g a z d a g ít a L é p té k v á ltá s v id é k e n c. rész. F o g a lm a k a t é rte lm e z és n é p s z e rű s ít, b iz o n y ít és p e re l, re á lis a n sz á m b a v e sz és g ro te sz k k é p e t ra jz o l a rr ó l, s a m i a v id é k , e g y s z e r re k ív ü lrő l és b e lü lrő l — a p ro v in c ia liz m u s ró l a n tip ro v in c iá lis a n a lo k á lp a tr ió ta h ű sé g é v e l. E zé rt, h o g y a v id é k a n e m z e t is és k ö lcsö n ö se n , a h e ly i g o n d o r ­ sz á g o s g o n d is — így v e z e ti to llá t e rk ö lc sile g , n e m e s, h ite le s in d u la t. V ég ü l: m in d k é t m ű k o rs z e rű tá r s a d a lo m k é p fo g la la ta — ta n u ls á g o s ö sszeg ezés­ k is é r le t a m a g y a r fa lu ró l, ille tv e a v id é k i k ö z tu d a to t, k ö z g o n d o lk o d á s t k ü lö n ö s e n iz ­ g a tó k é rd é s e k fe lv etése , a m e g o ld á si u ta k b á to r, fe le lő ss é g te lje s k e re sé se . A d a lé k a m a p o litik u s e m b e ré n e k k é p é h e z — ig én y e s tu d ó s ítá s a m in d e n n a p o k k ü z d e lm e irő l. M o c s á r G á b o r k ö n y v é t a K o ssu th K ia d ó 6000, M á rk u s I s tv á n n é k ö n y v é t a M a g ­ v e tő 1700 — b o ss z a n tó a n k ev és! — p é ld á n y b a n a d ta ki. DANYI GÁBOR 72 �A szovjet irodalom fél évszázada Írói a nkét a Novij Hír hasábjain A m ű v é s z e tb e n a k o r s z a k h a tá ro k a t r itk á n le h e t e le s k o n tú r o k k a l m e g h ú z n i. A tö r té n e le m o rs z á g ú tjá n m é rd fö ld k ö v e k e t je le n tő e se m é n y e k a z o n b a n n e m m a r a d ta k h a tá s ta la n u l a k o r tá r s i m ű v é s z e tre se m : ú tje lz ő i a n n a k is. A z e m b e risé g tö r té n e te ú j fe je z e té n e k n y itá n y á t je le n tő p é te r v á ri g y ő z e le m ö t­ v e n e d ik é v fo r d u ló ja te rm é s z e ts z e rű le g a sz á m v e té s ö sz tö n z ő je is v o lt. A s z o v je t ír ó ­ sz ö v e tsé g ir o d a lm i-m ű v é s z e ti-tá rs a d a lm i és p o litik a i fo ly ó ira ta , a T v a rd o v s z k ij s z e r ­ k e s z te tte N ovij M ír a ju b ile u m e lő e s té jé n a z z a l a k é ré s se l fo r d u lt n é h á n y je le s író h o z, h o g y az ü n n e p i sz á m h a s á b ja in fe jts é k k i g o n d o la ta ik a t a sz o v je t iro d a lo m fé l é v sz á z a d á ró l, a rr ó l, h o g y m ik a ta p a s z ta la ta ik , h o g y a n a la k u lt író i so rsu k , m ily e n a lk o tó k és m ű v e k já ts z o tta k sz e re p e t é le tm ű v ü k a la k u lá s á b a n , h o g y a n é rte lm e z ik a fe jlő d é s f e la d a ta it, te n d e n c iá it. A z író i a n k é t so rá n , n y o lc k ü lö n b ö z ő n e m z e d é k ű é s m á s -m á s tra d íc ió v a l r e n ­ d e lk e z ő író — E. M ez ie la itis, G. B a k la n o v , A. B ek , V. S z jo m in , M. K a rim , V. B ikov. K . P a u s z to v s z k ij és N. R ile n k o v — m o n d ta el a v é le m é n y é t a je lz e tt k é rd é s e k rő l. E s z m e f u tta tá s a ik fő b b g o n d o la ta i s z á m u n k ra is sok ta n u ls á g g a l sz o lg á ln a k , h is z e n a n y ílt szó k im o n d á s, az ő sz in te ig a z s á g k e re sé s je g y é b e n fo g a n ta k . P a u s z to v s z k ij v á la sz o l le g tö m ö re b b e n s z in te e g y c s a p á s ra v a la m e n n y i k é rd é s re : „ Ö rü lö k , — ír j a — h o g y 50 é v e a la t t so k k itű n ő a lk o tá s s z ü le te tt. B ü sz k e v ag y o k , h o g y a le g jo b b a k a k la s s z ik u s o ro sz iro d a lo m h a g y o m á n y a ih o z k ö z e líte n e k , a h h o z az iro d a lo m h o z , a m e ly ik n e k ü n k sz o v je t ír ó k n a k n e m c s a k ta l p r a á lln i se g íte tt, h a ­ n e m h o sszú id ő re h e r v a d h a ta tla n p é ld a k é n t á llt e lő ttü n k . U g y a n a k k o r n e m v ag y o k te lje s e n n y u g o d t. M ég p e d ig a z é rt n e m , m e r t jó v a l k e v e se b b k ie m e lk e d ő a lk o tá s sz ü ­ le te tt, m in t a m e n n y ire le h e tő sé g v o lt. F e lte sz e m m a g a m n a k a k é rd é s t: h o g y a n tö r té n h e t, h o g y o ly a n k ö n y v e k , a m e ly e k n e k m ű v é sz i é r té k e e g y e n lő a n u llá v a l és a m e ly e k szerző ik é le lm e s sé g é rő l ta n ú s k o d n a k , az e lm ú lt id ő s z a k b a n iro d a lm u n k n a g y je le n s é g e in e k lá ts z o tta k , é s o ly a n k itű n ő m ű v e k p ed ig , a m e ly e k v a ló b a n a k o r t és az e m b e r t á b rá z o ltá k , h o ssz ú é v e k ig v é k a a la t t v o lta k é s c sa k n e g y e d sz á z a d d a l m e g ­ ír á s u k u tá n lá t h a tt a k n a p v ilá g o t és v á lh a tta k iro d a lm u n k és az o lv a só tu la jd o n á v á ? E z jó v á te h e te tle n v e sz te sé g e t je le n te tt s z á m u n k ra . M o n d ju k , h a A n d re j P la to n o v és M ih a il B u g la k o v m ű v e i a k k o r je le n te k v o ln a m eg, a m ik o r ír ó d ta k k o rtá s a in k szel­ le m ile g jó v a l g a z d a g a b b a k le tte k v o l n a . .. Ős z in té n m o n d v a — f o ly ta tja P a u s z to v s z k ij — e n g e m jo b b a n fo g la lk o z ta t a je le n és a jövő. É s h a m é g is a m ú lta t id é z e m , e z t a z é r t te sz e m , h o g y m e g e rő sítse m a rég i, d e s z á m u n k ra n a g y o n fo n to s ig a z sá g o t: h a tá s o s iro d a lm i g y ő z e lm e k e t csa k a z o k az író k a r a tn a k , a k ik h ű e k h iv a tá s u k h o z , a k ik r e tte n th e te tle n ü l a z t te sz ik , a m i t le lk iis m e re tü k su g a l s z á m u k ra . E zek az ír ó k l á t já k a z ig a z s á g o t é s a z t ír já k is m eg. E z é rt m a r a d n a k m eg a k ö n y v e ik . E z é rt é ln e k és e z é rt le s z n e k h a lh a ta tla n o k , e z é r t n e m k e ll n y u g ta la n k o d n u n k k ö n y v e in k s o rs á é rt. A z igazi m ű a lk o tá s o k e r e je n e m c s a k a b b a n v a n , h o g y sz o lg á ljá k k o ru k a t, h a n e m a b b a n is, h o g y m e g ő rz ik e lle n ­ á llh a ta tla n s á g u k a t és m eg g y ő ző e r e jü k e t a k é ső b b i k o ro k s z á m á ra is. É s n e m c s a k d o k u m e n tu m a k é n t, h a n e m sz e n v e d é ly e s e m b e ri v is s z h a n g ja k é n t a n n a k , a m i a v ilá g ­ b a n tö rté n ik . 73 �A m ú lt ta p a s z ta la ta a r r a k ö te le z m in k e t, h o g y a z o k a t az író k a t, a k ik n e k te h e t­ sé g é re az u tó b b i é v e k b e n d e r ü lt fé n y , és a z o k a t a k ik n e k te h e ts é g e k ib o n ta k o z ó b a n v a n , m e g ó v ju k az o k tó l az a k a d á ly o k tó l, a m e ly e k m in k e t, az id ő se b b n e m z e d é k ir o ­ d a lm á r a it n e m k e r ü lte k e l . . B a lk a n o v v á la s z á b a n a h u m a n iz m u s ra a p e llá l, a m ik o r e z t ír ja : „A z ir o d a lo m n e m lé te z h e t e m b e r s z e re te t n é lk ü l. A s z o v je t ir o d a lm a t m in d ig az e m b e r s z e re te t je lle m e z te . H o zzám azo k az író k á lln a k k ö z e le b b , a k ik f o ly ta tjá k a z o ro sz ir o d a lo m p o lg á ri h u m a n is ta tra d íc ió já t. H a is k o lá k ró l v a g y s tílu s o k ró l b e s z é lü n k n e k e m m in d ig az a g y ü m ö lcsö ző h a tá s j u t e sz e m b e , a m e ly e t ir o d a lm u n k r a a k im a g a sló te h e ts é g ű L e v T o lszto j te tt. M égis a r r a , h o g y az e m b e re k k ö z é az ig a z s á g s z a v á t v ig y ü k , k ife je z z ü k a fá jd a lm a t, a k o r p ro b lé m á it, fe lé b re ssz ü k a le lk iis m e re te t, ú g y v é le m m in d e n m ű ­ fa j, m in d e n stílu s a lk a lm a s , m in d e n h a n g m e g fe le lő , h a b e c s ü le te s é s e re d e ti.” K a rim a k r itik á r ó l sz ó lv a te sz é rd e k e s m e g á lla p ítá s o k a t: „ Ú g y tű n ik , h o g y k r i­ tik a i é le tü n k b e n m ég k é t e lle n té te s te n d e n c iá t le h e t fig y e le m m e l k ís é rn i. E g y e se k e lm é le ti k ö v e tk e z te té s e ik b e n és a lk o tó te v é k e n y s é g ü k b e n a sz o c ia lista re a liz m u s g r á n i tp a r tja i t é p ítik ki m a g u k k ö rü l, és e zzel m a g a s g á ta k a t e m e ln e k , h o g y e lz á rjá k az á ra d á s ú tja it. M áso k p e d ig a p a r t ta l a n v íz á llá s é r t h a d a k o z n a k , a m ik o r n e m le h e t sz é tv á la s z ta n i a fo ly ó m e d re t és az á ra d á s t. É n s z in té n m ű v é s z e tü n k m a g a s v íz á llá s á n a k v a g y o k a h ív e , d e az o ly a n n a k , a m ik o r a h a jó z h a tó ú t a fő fo ly ó m e d e r sz in tjé n v a n . S z á m o m ra a le g s z im p a tik u s a b b é s le g é rd e k e s e b b a sz o v je t iro d a lo m 50 é v e s tö r té n e té b e n a z , h o g y so h a n e m t é r t le a n é p i é le t fő m e d ré rő l, a n a g y g y ő z e lm e k k e l és ö rö m ö k k e l, sz o m o rú sá g g a l é s v e sz ­ te s é g e k k e l m e g je lö lt ú tr ó l.” A z ig a z s á g k e re sé s sz e n v e d é ly e je lle m z i B ik o v m e g n y ila tk o z á s á t: „ Az o lv a s ó n a k sz ü k sé g e v a n az ig a z s á g ra , d e n e m k e v é sb é sz ü k sé g e v a n e r r e az iro d a lo m n a k is. H iszen az iro d a lo m m in d e n k o ri a d o tt á lla p o ta m a g á b a n h o r d ja az iro d a lo m jö v ő ­ jé n e k e lő fe lté te le it, a m e ly n e m c s a k az előző n e m e s h a g y o m á n v o k fo ly ta tá s á b a n m u ­ ta tk o z ik m eg e lk e r ü lh e te tle n ü l, h a n e m az is m e rt m é r té k b e n a b b a n , h o g y m ily e n a re a k c ió a m eg előző m ű v é s z e tre és a n n a k té v e d é se ire . Ú gy tű n ik a m i ir o d a lm u n k n a k m é g so k é v re e le g e n d ő ta r to z á s a v a n a lé n y e g e s e m b e ri k a p c s o la to k á b rá z o lá s a te ré n , e z é rt iro d a lm u n k s z á m á ra m é g so k á ig é d e s le s z a z ig a z sá g fe k e te k e n y e r e .. . A b b a n h o z z á v e tő le g e se n té v e d h e tü n k , h o g y m i k e ll, d e a z , h o g y m i n e m k e ll — m a m á r m in d e n g o n d o lk o zó e m b e r s z á m á ra é rth e tő . Ily e s ­ fé le ta p a s z ta la ta in k v a n n a k . M égis a z a jó. h o g y n a p ja in k ir o d a lm á t n e m v a la m if é le d iv a t v a g y k o n ju n k tu r a ir á n y ítja , h a n e m az é le t ig a z sá g a . El a k a r ju k h in n i, h o g y m i s o k a t te h e tü n k . Ir o d a l­ m u n k n a k v a n m iv el b ü sz k é lk e d n ie . V ig y á z n u n k k e ll v ív m á n y a in k r a é s m e g ő riz n ü n k a jö v ő m ű v é s z e te s z á m á ra is.” V a la m i h a s o n ló t fo g a lm a z m e g S z jo m in is, a m ik o r e z t ír ja : „A z író k ö te le ssé g e a te lje s ig a z sá g k im o n d á s a , az o lv a s ó n a k p e d ig az ig a z s á g m e g ism e ré se .” R ile n k o v s z e r in t a sz o v je t iro d a lo m fé l é v sz á z a d o s tö r té n e te a z t m u ta tja , h o g y a k o r le g s z i­ g o rú b b v a lla tá s a a z o k b a n a m ű v e k b e n s ik e r ü lt le g in k á b b , a m e ly e k b e n az e sm é n v e k z a ja n e m n y o m ja el az e m b e re k so rsa fe le tti m é ly é rte lm ű tö p re n g é s t. M e z ie la itis s z á m á ra a k ö v e te n d ő „ k ö ltő - tr iu m v ir á tu s t” A. B lok, V. M a ja k o v sz k ij és Sz. Je s z e ­ n y in je le n ti. S z e rin te k o ru n k az ep o szo k és a sz im fó n iá k k o ra , h is z e n m i tu d j a jo b ­ 74 �b a n fe lé le s z te n i a b a r á ti é rz é s t, h a n e m a m ű v é sz e t, zen e, k ö lté s z e t? A s z in te v a la ­ m e n n y i v á la s z b a n o tt b u jk á ló g o n d o la to t a sz o v je t ir o d a lo m k is u g á rz ó h a tá s á ró l M e z ie la itis az a lá b b ia k b a n fo g a lm a z z a m eg : „A z o ro sz iro d a lo m a lá z a d ó lé le k ir o d a lm a — f o r ra d a lm i h a tá s s a l b ír t n a p ja in k v ilá g ir o d a lm á ra . N e m c sa k a z o ro sz szerző k , h a n e m az eg ész v ilá g h a la d ó ir o d a lm á ra i az e m b e r é r t v ív o tt h a rc z á s z la já t v iszik . H iszen a k o m m u n is ta fo r ra d a lo m n e m v a la m ily e n e lk ü lö n ü lt n é p ü g y e, h a n e m n e m z e tk ö z i, á lta lá n o s e m b e ri ü g y .” A m in t a fe n ti s z e m e lv é n y e k b ő l is k itű n ik a N o v ij M ír író i a n k é tjá n a k ré s z tv e v ő i p o z itiv e n é rté k e lik a sz o v je t iro d a lo m ö t é v tiz e d e s tö r té n e té t és re á lis le h e tő sé g é t l á t já k a h a g y o m á n y o k a la p já n v a ló to v á b b i fe jlő d é sn e k . CSONGRÁDY BÉLA Költőtalálkozó Budapesten „ N e m szü k sé g e s, h o g y é n ír ja k v e rs e t d e ú g y lá tsz ik , szü k sé g e s, h o g y v e rs íra s s é k , k ü lö n b e n m e g g ö rb ü ln e a v ilá g g y é m á n tte n g e ly e .” — í r ta J ó z s e f A ttila e z e k e t a s o ro k a t, m e ly n e k n e v é b e n k ö ltő i ta lá lk o z ó t h ív ta k ö sz ­ sze B u d a p e s te n 1966. o k tó b e r 19— 22 k ö z ö tt. A m a g y a r sz e lle m i é le t tö r té n e té b e n m é g s o h a s e m k e r ü lt s o r ily e n m é r e tű és ily e n je le n tő s é g ű ta lá lk o z ó ra . H isz e n a K ö lté s z e t N a p ja i B u d a p e s te n n e v e t v ise lő ta lá lk o z ó n K e le t és N y u g a t tiz e n ö t o rs z á g á n a k k ö ltő i k é p v is e lte tté k m a g u k a t, fe lv illa n tv a a m o d e rn k ö lté s z e tb ő l a le g k ü lö n b ö z ő b b n e m ­ zeti, s tílu s és h iv a tá s b e li v á lto z a ta ik c s a k n e m m in d e n á r n y a la tá t. A ta lá lk o z ó a n y a g á n a k d o k u m e n tu m a a G y é m á n tte n g e ly c ím ű k ö te t, m e ly m e g ­ p r ó b á lja a ta lá lk o z ó e le v e n lé g k ö ré t a n y o m ta to tt k ö n y v n y e lv é r e „ fo r d íta n i”. E z é rt k e r ü ln e k a z e lh a n g z o tta k fo rg a tó k ö n y v s z e rű rö g z íté se m e llé a ta lá lk o z ó ré s z tv e v ő irő l k é s z íte tt fé n y k é p e k , s ő t k a r i k a tú r á k is a k ö te tb e , s tá n fo to g rá fiá k n á l is je lle m z ő b b , tö b b e t m o n d ó d o k u m e n tu m o k , m a g u k a v e rs e k . Í gy jö t t lé tr e e z a k ü lö n k ö n y v re se m m é lta tla n a n to ló g ia , m e ly a je le n v o lta k ja v a r é s z é n e k k ö lté sz e té b ő l a d íz e lítő t. Sőt, a sz e rk e sz tő k S o m ly ó G y ö rg y és L e n g y e l P é te r , m é g o ly a n k ö ltő k v e rs e ib ő l is íz e lítő t a d n a k , a k ik n e m v e tte k ré s z t a ta lá lk o z ó n ré s z in t b e te g sé g , ré s z in t eg y é b e l­ fo g la lts á g m ia tt — h a m a r já b a n R a fa e l A lv e rti, M ig u e l A n g e l A sto ria s, S a lv a to re Q u a sim o d o n e v é t e m líte n é m . Igaz, a s z ín v o n a la t m e ssz e m e n ő e n e m e lik a z ő v e rs e ik , d e u g y a n ú g y e m e ln é m é g n é h á n y n e v e s k ö ltő , a k ik v is z o n t n e m sz e re p e ln e k a k ö ­ te tb e n . Ú gy érz e m , a z a n to ló g ia s z e rk e s z tő in e k sz ig o rú a n a ré s z tv e v ő k m ű v e ire k e lle tt v o ln a sz o rítk o z n io k , s e z t a n n á l is in k á b b m e g te h e tté k v o ln a , m iv e l é rd e k e s , sz ín e s e g y é n iség ek , széles h a n g s k á lá jú , g a z d a g té m á jú k ö ltő i te h e ts é g e k k ö z ü l v á lo g a tta k , h o g y c sa k n é h á n y a t e m líts e k — K a r la M a ria W ie n e sv é d k ö ltő n ő izzó s z e re lm i lír á ja , G u ille v ic e le m e n tá r is e r e jű p o litik a i k ö lté sz e ti, v a g y N e lly S a c h s zsid ó m isz tic iz ­ m u s a e g y -e g y p é ld a a le g m a ib b e u ró p a i k ö lté s z e t v á lto z a ta ib ó l. D e az a n to ló g ia csa k k ie g é s z ítő je a k ö ltő i ta lá lk o z ó v ita -té m á in a k . A z első n a p A k ö lté s z e t e g y e te m e ss é g e és n e m z e tk ö z is é g e té m á v a l fo g la lk o z o tt J e a n R u sselo t, R o g e r C allo is, Z la tk o G or ja , L a c o M o v o m e rk y , v a la m in t Illy é s G y u la 75 �és S o m ly ó G y ö rg y fe lsz ó la lá sá v a l. A m á s o d ik n a p té m á já t, — A k ö lté sz e t és m ű ­ fo rd ítá s — tö b b sé g é b e n m a g y a r (K a rd o s, B e n e d e k , D ev ecseri, R ónay) h o zzászó ló k m e lle tt sz o v je t, an g o l, le n g y e l és o la sz m ű fo rd ító k (L eo n y id M a rtin o v , E d v in M o rg an , A r tu r M ied zy rzeck i, P a o lo S a n ta rc a n g e li) e g é sz íte tté k ki. N agy é rd e k lő d é s t v á lto tt k i A tá r s a d a lm i v a ló sá g tü k r ö z őd é se a je le n k o ri k ö lté sz e tb e n és a M o d e rn é s h a g y o ­ m á n y o s fo r m á k té m a k ö ré b ő l ta r to t t v ita . A z e lő ző b e n N a g y P é te r és S im o n Is tv á n r e f e r á lá s á t M iro n R ad u , P a ra s c h iv e s c u , A r tu r L u n d k v in s t, G u ille v ic , F o rb á th Im re , D o ra T e ite lb o im , A n g elo M a ta c c h ie re , v a la m in t B o ld iz sá r Iv á n h o z z á sz ó lá sa e g é sz í­ te t te ki. A z u tó b b it h á r m a n e x p o n á ltá k és a to v á b b i e le m z é st m é g h a ta n fo ly ta ttá k . A b e fe je z ő té m a — M a g y a r k ö lté sz e t— E u ró p a i k ö lté s z e t — B e n u ic ro m á n és G o ffin b e lg a a lk o tó m ű v é s z e k b e v e z e tő jé v e l k e r ü lt tá rg y a lá s ra . A z á ró ü lé se n is szám o s fo n ­ to s m e g n y ila tk o z á s h a n g z o tt el. N em b e sz é le k k ü lö n a z e re d m é n y e ssé g rő l, n e m a d o k k ife je z é s t a k ö lté s z e te t s z e re tő e m b e re k e lé g e d e ttsé g é n e k , in k á b b id é z e m V ih a r B é la h o z z á sz ó lá sá n a k n a g y o n szép b efe je z ő g o n d o la tá t, m e r t ú g y é rz e m , a z o tt v á z o lt cé lt, a z o tt k if e je z e tt g o n d o ­ la to t te s te s íte tte m e g a G y é m á n tte n g e ly — E u ró p a k ö ltő in e k b u d a p e s ti ta lá lk o z ó ja : „M i, a k ik n y e lv i k ü lö n b s é g e k e n tú l eg y kö zö s h a z á n a k , a k ö lté s z e t b ir o d a lm á ­ n a k á lla m p o lg á ra i v a g y u n k , h issz ü k , h o g y a to ll e rő se b b , m in t a k a rd , s a tö r té n e ­ le m a z e lő b b it ig a z o lja . Ily e n é r te le m b e n v a llju k , h o g y a m á r tír o k v é r e és a k ö ltő k to lla a ló l a ti n ta o ly m a g o t ö n tö z, a m e ly b ő l a jö v e n d ő f á ja h a j t k i, lo m b já b a n m a ­ d a ra k k a l, a k ö lté s z e t é n e k é v e l. FÁBRI GYÖRGYNÉ Új lehetőségek a megye helytörténetírói részére E z é v e le jé n a v o lt P e s t-N ó g rá d m eg y ei L e v é ltá r k ü lö n v á lá s a k ö v e tk e z té b e n S a lg ó ta rjá n b a te t te á t s z é k h e ly é t a N ó g rá d m e g y e i L e v é ltá r. A m eg y e, v a la m in t a m e g y e b e li h e ly sé g e k tö r té n e té n e k le g fo n to sa b b írá so s f o r rá s a n y a g a íg y k ö z e l 18 é v i k é n y s z e rű b u d a p e s ti ta rtó z k o d á s u tá n ú j r a az ő t m e g ille tő h e ly e n , a m e g y e s z é k v á ­ ro s á b a n ta lá lh a tó . T e rm é sz e te s e n az ir a tk ö ltö z te té s te lje s le b o n y o lítá s a m é g h ó n a ­ p o k a t v esz ig é n y b e , d e m á r m o s t m e g á lla p íth a tó k azo k az elő n y ö k , m e ly e k e t a le ­ v é ltá r le k ö ltö z é s e a h e ly tö r té n e tír á s s z á m á ra b iz to sít. M in d e n e k e lő tt a fo rrá s a n y a g k ö zelség e m e g k ö n n y íti és le h e tő v é teszi, h o g y m i­ n él tö b b a k tív a k a p c so ló d jé k b e a h e ly sé g e k tö r té n e té r e v o n a tk o z ó a d a tg y ű jté s b e . E m e n n y isé g i ja v u lá s o n tú lm e n ő e n a k ö n n y e b b e n e lé r h e tő le v é ltá r i a n y a g fe lté tle n ü l m in ő ség i ja v u lá s t is fog e re d m é n y e z n i m a jd a h e ly tö rté n e ti m u n k á k n á l. E d d ig u g y a ­ n is — s ez sa jn o s o rs z á g s z e rte m u ta tk o z ó je le n s é g — n e m eg y e s e tb e n k é s z ü lte k k ü ­ lö n fé le d o lg o zato k , h e ly tö rté n e ti ta n u lm á n y o k , fa lu m o n o g rá fiá k a le v é ltá r i f o r r á s ­ a n y a g o k m ellő zésév el, m iv e l azo k e g y ré s z t h iá n y o z ta k , m á s ré s z t n e h e z e n m e g k ö z e ­ líth e tő k v o lta k . A m eg y e le v é ltá ri a n y a g a az é v sz á z a d o k fo ly a m á n sok m e g p ró b á lta tá s o n m e n t á t. L e g u tó b b é p p e n a fe ls z a b a d u lá s u tá n i é v e k b e n B a la s s a g y a rm a to n , a h o l felelő s k ezelő h iá n y á b a n az ir a ta n y a g je le n tő s ré sz e v á lt á ld o z a tá v á a h a n y a g b á n á s m ó d ­ 76 �n a k , a m eg n e m fe le ló tá ro lá s n a k . E z é rt is k e r ü lt so r a le v é ltá r a k á lla m o s ítá s a k o r a P e s t m eg y ei L e v é ltá r r a l tö r té n t e g y e síté sre . A z a z ó ta e lte lt é v e k b e n a m e g m a ra d t a n y a g o t s z a k s z e rű e n re n d e z té k , ú ja b b ir a tf a jtá k k a l g y a r a p íto ttá k é s íg y je le n le g — h iá n y o s sá g a i e lle n é re — é rté k e s fo rrá s a n y a g o t s z o lg á lta t az é rd e k lő d ő k n e k . A z id ő szak , m e ly re a le v é ltá r i fo rrá s o k k ite r je d n e k , h á ro m n a g y k o rs z a k o t fo g ­ lal m a g á b a n . A z 1848 e lő tti, fe u d á lis k o rs z a k b ó l 1597-től m a jd n e m te lje s e g é sz é b e n m e g v a n n a k a m eg y e k ö z g y ű lé si je g y z ő k ö n y v e i é s ir a ta i, u g y a n itt a m e g y e i tö r v é n y szék i ira to k is. E zek b ő l f e ltá r u l e lő ttü n k a m e g y é n e k , a m e g y e a k k o ri la k o s sá g á n a k élete, az ő k e t fo g la lk o z ta tó p ro b lé m á k , é le tv is z o n y a ik . K ü lö n ö se n é rté k e s é s n a g y ­ szám ú a d a to t ta r ta lm a z n a k a le g k ü lö n b ö z ő b b ö ssz e irá so k : n é p sz á m lá lá so k , a d ó ö ssz e ­ írá so k . h aso n ló k . S o k a t tu d h a tu n k m eg eg y -eg y k ö zség la k o s sá g a ö ss z e té te lé n e k a la ­ k u lá s á ró l. szo ciális v is z o n y a iró l a fe le k e z e ti a n y a k ö n y v e k m á s o d p é ld á n y a ib ó l is, m e ­ ly e k e t az 1827. é v tő l k ez d ő d ő e n sz in té n m e g ta lá lh a tju k a le v é ltá r b a n . Az 1849. u tá n i p o lg á ri k o rs z a k első ré s z é n e k , az o s z trá k a b s z o lu tiz m u s n a k m e ­ g yei tö r té n e té t s o k o ld a lú a n és sz ín e se n m u ta tjá k b e a c sá s z á ri k ir á ly i m e g y e h a tó sá g , az u. n. m e g y e fő n ö k ir a ta i. A k ie g y e z é s u tá n i k o rs z a k b a n a le g je le n tő s e b b k ö z ig a z ­ g a tá s i tisz tsé g e k n e k , a fő is p á n n a k é s a z a lis p á n n a k az ir a ta i je le n tik a le g fo n to sa b b fo rrá s a n y a g o t. E zek az ira to k , v a la m in t a k ü lö n fé le sz a k ig a z g a tá s i s z e rv e k n e k ( így pl. ta n fe lü g y e lő sé g , g a z d a sá g i felü g y elő sé g ) ir a ta i m in d e n h e ly tö rté n e ti k u ta tó ré s z é re n y ú jth a tn a k a d a to t, b á r e zek az eg y es h e ly sé g e k és in té z m é n y e k tö r té n e té n e k csa k k ö z v e te tt fo rrá s a i. A k ö z v e tle n fo r rá s a n y a g m a g á n a k az ille tő h e ly s é g n e k v a g y in ­ té z m é n y n e k a z ir a ta n y a g a . A k é t v á ro s , S a lg ó ta rjá n és B a la s s a g y a rm a t s z á m o tte v ő ir a ta in tú lm e n ő e n , m e ly e k tö b b e k k ö z ö tt m a g u k b a n fo g la ljá k a k é p v is e lő te s tü le t jeg y ző k ö n y v e it, v a la m in t a p o lg á rm e s te ri ir a to k a t, je le n tő s sz á m b a n és m e n n y isé g ­ b e n őrzi a le v é ltá r az e g y es k ö z sé g e k ir a ta i t is. A z e lső sz o c ia lista k o rs z a k n a k , a M a g y a r T a n á c s k ö z tá rs a s á g n a k id e jé b ő l sa jn o s c sa k tö re d é k e k m a r a d ta k fe n n , ezek fe ltá r á s a m é g fo ly ik és re m é lh e tő , h o g y az o rsz á g és a m e g y e e fo n to s tö r té n e ti k o r­ sz a k a az ú ja b b és ú ja b b fo r rá s o k e lő k e rü lé s e k ö v e tk e z té b e n e g y re v ilá g o s a b b a n á llh a t m a jd e lő ttü n k . A fe ls z a b a d u lá s u tá n i, n é p i d e m o k r a tik u s k o rs z a k tö r té n e té h e z k ü lö n ö s h a s z o n ­ n al fo rg a th a tó k a N em ze ti B iz o ttsá g o k ir a ta i, m e ly e k e ls ő so rb a n az 1945-1949 k ö z ö tti id ő sz a k e se m é n y e it, fo r d u la ta it, p ro b lé m á it tü k rö z ik . 1950-től v is z o n t a h e ly i t a n á ­ csok jeg y z ő k ö n y v e i és ir a ta i s z o lg á lta tjá k a le g a la p v e tő b b fo rrá s a n y a g o t. E v á z la to s is m e rte té s b ő l is k itű n ik , h o g y v á lto z a to s , s o k ré tű fo rrá s a n y a g k e z e lé ­ s é t végzi a le v é ltá r. A z a n y a g á tte k in th e tő s é g é t és k e z e lh e tő sé g é t a re n d s z e re z é sse l és re n d e z é s se l b iz to s ítja . E n n e k s o rá n e g y ré s z t az ir a to k e re d e ti r e n d j é t á ll ít ja v issz a , v a g y h a az n e m m eg felelő , a k k o r ú j, h a s z n á lh a tó b b r e n d e t a la k i t k i. (Ily e n pl. ir a to k tá rg y i c so p o rto sítá sa ) A z a n y a g m in ő sé g i ö ss z e té te lé n e k ja v ítá s a é rd e k é b e n re n d s z e re s e n végzi az ir a ta n y a g se le jte z é sé t. E m u n k a e re d m é n y e k é n t az é rté k e s fo r rá s a n y a g o t k é p e z ő ir a to k e lk ü lö n ü ln e k a z o k tó l, m e ly e k se m m itm o n d ó je lle g ü k n é l fo g v a a tö r ­ té n e tír á s s z á m á ra m á r n e m n y u jt a n a k a d a to t. E z e n k ív ü l az irá n y z a th o z k ü lö n b ö z ő t ip u sú és je lle g ű je g y z é k e k e t, k a ta ló g u s o k a t, le l tá r a k a t (le v é ltá ri sz a k n y e lv e n : s e g é d ­ le te k e t) k é sz ít, m e ly e k m e g k ö n n y ítik az a n y a g b a n v a ló tá jé k o z ó d á s t, a k ív á n t tá r g y ­ h oz sz ü k ség es a d a to k elő k e re sé sé t. E zen k ív ü l te rm é sz e te se n m a g u k n a k a h e ly tö rté n e ti k u ta tó k n a k is sz ív e se n se g ít 77 �a le v é ltá r , a k á r az a n y a g b a n v a ló e lig a z o d á s, a k á r az a n y a g g y ű jté s te c h n ik á ja te ­ k in te té b e n . A m i a le v é ltá r e lő tt á lló k ö z v e tle n f e la d a to k a t ille ti, e z ú tta l első h e ly e n e m lít­ h e tn é n k ta lá n a z u. n. h e ly tö rté n e ti d o k u m e n tá c ió ö ss z e á llítá s á t. E z a z t je le n ti, h o g y a le v é ltá r n y ilv á n ta r tá s b a v eszi, h o g y a m e g y e e g y es h e ly s é g e ire v o n a tk o z ó a n m e ly ik ir a tf a jtá b a n p o n to s a n h o l, m ifé le a d a to k ta lá lh a tó k , ső t fe lm é ri a z t is, h o g y a m e g y e és a m eg y e h e ly s é g e in e k tö r té n e té h e z az o rsz á g m á s le v é ltá r a ib a n , e ls ő s o rb a n az O rszág o s L e v é ltá rb a n m ily e n a d a to k ta lá lh a tó k . (Ez az u tó b b i m u n k a m á r m e g is k e z d ő d ö tt és így az O rsz á g o s L e v é ltá r a n y a g á b a n ta lá lh a tó N ó g rá d m e g y e i v o n a tk o ­ zá sú ir a to k ró l m á r v a n b iz o n y o s k é p ű n k .) A z így ö s s z e g y ű jtö tt fe lje g y z é s e k e t k ö z sé ­ g e n k é n t c s o p o rto sítja , ső t m á s le v é ltá r b a n ő rz ö tt fo r rá s a n y a g o t fe lje g y z é s v a g y fo tó ­ k ó p ia fo r m á já b a n m eg is szerzi. Így id ő v e l e lé r h e tő lesz az, a m i m a m é g c sa k ó h a j, h o g y eg y -eg y k ö zség tö r té n e té r e v o n a tk o z ó v a la m e n n y i re n d e lk e z é s re á lló f o r r á s a ­ n y a g ró l k é p ü n k le g y e n és a z t v a g y e re d e tib e n v a g y fo tó k ó p ia a la k já b a n a h e ly i k u ta tó k re n d e lk e z é s é re b o c sá th a ssu k . E z a fe lté te le e g y ré s z t a n n a k , h o g y az eg y es h e ly sé g e k m ú l tj á r a v o n a tk o z ó a d a tg y ű jté s m ó d sz e re ssé v á ljé k , n e c sa k ö tle ts z e rű e n , sz e rv e z e tle n ü l tö r té n jé k , le h e tő v é teszi to v á b b á a lk a lm i d o k u m e n tu m k iá llítá s o k ösz­ s z e á llítá s á t (a k á r v á n d o r k iá llítá s fo r m á já b a n is,) v a la m in t a z t, h o g y az is k o la i tö r ­ té n e le m o k ta tá s c é ljá r a h e ly i je lle g ű d o k u m e n tu m k o lle k c ió k a t á llíth a s s u n k össze, (m á so la t v a g y fo tó k ó p ia fo rm á já b a n ). A le v é ltá r é s az is k o la i tö r té n e le m o k ta tá s e g y é b k é n t k ü lö n tá r g y a lá s t é rd e m e l, e z ú tta l c sa k a r r a té r n é n k m é g ki, h o g y m iv e l o rszág o s m é r e tű k e z d e m é n y e z é s e re d m é n y e k é n t m á r e d d ig is jó n é h á n y le v é ltá r á llí­ to t t össze m eg y ei tö r té n e lm i o lv a só k ö n y v e t, m e ly b e n h e ly i d o k u m e n tu m o k k a l sz e m ­ lé lte ti a m eg y e tö r té n e té t, d e az o rszág o s je le n tő s é g ű e se m é n y e k h e ly i v e tü le té t is, re m é lh e tő le g a N ó g rá d m e g y e i L e v é ltá r n a k is m ó d já b a n le sz e z e k h e z h a so n ló d o k u ­ m e n tu m k ö te te t ö s s z e á llíta n i. E g y ily e n m u n k a k ia d á s a e g y á lta lá n n e m ü tk ö z ik a m eg y ei m o n o g rá fia e lk é s z íté sé v e l, h is z e n a z t c sa k k ie g é sz íti, az o tt tá r g y a lt k o rs z a ­ k o k s z e m lé lte té s é t k ö n n y íti m eg. A je le n le g re n d e lk e z é s re á lló k ia d á s i le h e tő sé g e k ­ k e l é lv e a le v é ltá r i a n y a g k ö z e lsé g e le h e tő v é teszi, h o g y az e g y es h e ly s é g e k ré s z é re v á z la to s f a l u tö r té n e t le g y e n ö s s z e á llíth a tó , v a g y o ly a n ta n u lm á n y o k je le n h e s s e n e k m eg, m e ly e k a h e ly sé g tö r té n e té n e k v a la m e ly fo n to s k o rs z a k á t, v a g y b á rm e ly m á s je le n tő s ré s z le tk é rd é s t tá r g y a ln a k . L e h e tn e e se tle g a h e ly i d o k u m e n tu m o k közlését, e g y e tle n k ö te tb e n k ia d o tt o lv a s ó k ö n y v h e ly e tt so ro z a to sa n m e g je le n te te tt k ia d v á ­ n y o k b a n eszközölni. K ü lö n h a n g s ú ly t h e ly e z a le v é ltá r a r r a , h o g y a le h e tő sé g e k fe lh a s z n á lá s á v a l az eg y es k ü lö n ö s e n fo n to s k o rs z a k o k tö r té n e té r e v o n a tk o z ó é s id ő k ö z b e n e lő k e r ü lő fo r rá s o k ró l is m e rte té s e k e t, e le m z é se k e t te g y e n közzé, m e ly e k m e g k ö n n y ítik a h e ly tö r té n e ti k u ta tó k fo r rá s é rté k e lő ill. -fe lh a s z n á ltó m u n k á já t (Ilv e t te r v e z ü n k p l. ez é v b e n az 1918-1919 é v i fo r r a d a lm a k tö r té n e té r e v o n a tk o z ó fo r rá s o k k a l k a p c s o la tb a n ) A z e lm o n d o tta k és a m é g le h e ts é g e s sok m á s m u n k a és m ó d s z e r ú tj á n tö re k s z ik a le v é ltá r a n n a k a c é ln a k e lé ré s é re , h o g y a jö v ő b e n n e c sa k ú j le h e tő s é g e k e t b iz to ­ sítso n a h e ly i k u ta tá s ré s z é re , h a n e m h o g y a m e g y e h e ly tö r té n e tír á s á n a k ta r tó s a n sz ilá rd b á z is a leg y en . SCHNEIDER MIKLÓS 78 �A IV. Észak-magyarországi Képzőművészeti Kiállítás N ö v ek v ő s z a k m a i és e m b e ri b iz to n s á g é rz e t és széle se d ő v ág y , m in é l tö b b e t á tfo g ­ n i, m in é l tö b b ő l m e r íte n i: m a i m ű v é s z e tü n k n e k ez a le g k e v é sb b é se m h a rs á n y , d e m e g h itt és ro k o n s z e n v e s h a n g ja je lle m z i az é sz a k m a g y a ro rs z á g i m ű v é sz e k n e g y e d sz e r m e g r e n d e z e tt te r ü le ti tá r la t á t. A F e ls z a b a d u lá s ü n n e p é n e k g a z d a g s á g á t m é ly íti é s k ö z v e tle n s é g é t fo k o zza az é v e n k é n ti s a lg ó ta rjá n i k iá llítá s m á r - m á r ú j k u ltu r á lis h a ­ g y o m á n y n a k sz á m ító e se m é n y e . S h a v é g ig g o n d o lju k m a i k é p z ő m ű v é s z e tü n k k ir a jz o ­ ló d ó ö sszk ép ét, a m e ly b e n r i tk á k a fe llo b b a n á s o k , é s m in d k é z z e lfo g h a tó b b a fo ly a ­ m a to s — m o n d h a tn á n k , — n y u g o d t r itm u s ú k ü z d é ss e l é le s z te tt ö n v iz sg á la t, a m e g ­ rn e g á llá s, s z á m b a v é te l, ú jra -v iz s g á ló d á s , tö p re n g é s p illa n a ta i, a v a ló sá g h o z v a ló k ö ­ z e líté s n e k e zen az ú tjá n , h u s z o n h á ro m é v i fo ly a m a to s m u n k a ú tj á n id é z ő d ik fel Jó z s e f A ttila n é g y so ro s tö re d é k é n e k m e g re n d ítő a lá z a ta : „ T iz e n ö t é v e íro k k ö lte ­ m é n y t / és m ost, a m ik o r k ö ltő le n n é k v é g re , / c sa k á llo k i t t a v a s g y á r sz e g le té n / s n in c s e n sz a v a m a h o ld v ilá g o s é g re .” É s ó h a ta tla n u l fe lv e tő d ik a m a g á tó l é rte d ő d ő , e g y sz e rsm in d v á la s z t is ta r ta lm a z ó k é rd é s : le h e t-e e lé g e d e tt ö n m a g á v a l az a lk o tó , a k in e k sz e lle m i ö rö k é b e n ily e n tö r e ­ d é k e k re jtő z n e k ? L e h e tü n k - e e lé g e d e tte k ö n m a g u n k k a l, a m ik o r a m e g ism e ré s és m e g ism e rh e tő s é g , a z e tik a é s a fe le lő ss é g é rz e t jó z s e fa ttila i m é rc é jé v e l m é r h e tjü k a v a ló s á g o t s a b efo g ad ó , a lk o tó , k ö z v e títő k é p z e le t e rk ö lc si e re jé t? A m é rc e m in d ig és m in d e n ü tt m a g a s a b b a p ro d u k tu m n á l. E te rm é s z e te s e m b e ri ig é n y n é lk ü l se m m ib e n se m t a r ta n á n k o tt, a h o l ta r tu n k . D e az ú j m ű v é s z e ti m o z d u ­ lá s k e lte tte ö rö m e t n e m c s ö k k e n th e ti az, a m i a m o z d u la t te lje s s é g é h e z m é g h á t r a v a n , h is z e n a z e lé re n d ő to ta litá s t is a m a i k ö z e líté s a la p já n k é p z e ljü k m a g u n k elé. A je le n le g i k iá llítá s , a z e lő b b i tá r la t o k n é m e ly ik é n e k ta lá n tu d a to s a b b o rie n tá c ió já ­ v a l, p ro b lé m a - k e re s é s e v e l sz e m b e n n a g y o b b te r e t e n g e d a r e la tív m ű v é s z e ti a u to n ó m ia m in te g y ö sz tö n ö se b b é rv é n y e s ü lé s é n e k ; az e lő z m é n y e k n e k ez a le h e tsé g e s fo ly ta tá s a a to v á b b i, sz e rv e s g a z d a g o d á s ú t j a i t is m a g á b a n fo g la lh a tja . A m a g u n k é n a k é re z z ü k a m a i a n y a g n a g y o b b e le v e n sé g é t, a h a n g u la ti v á lto z a to s sá g o n é r z e tt ö rö m ö t, a t á ­ ja k , sz ín ek , fo r m á k ú j m ó d o n k ö z e líte tt sz é p sé g é n e k b e fo g a d á s á t. N eh é z le n n e p e rs z e v a ­ la m ik é p p e n m ű r ő l-m ű re h a la d v a k iv á la s z ta n i a z o k a t az a lk o tá s o k a t, a m e ly e k ö n m a ­ g u k b a n e lé r ik a sz o c ia lista r e a lis ta m ó d s z e r te lje s sé g é t. A z v isz o n t, a z t h isz e m , b iz o ­ n y o s, h o g y az e g y ü tte s a n y a g , h a n g u la ti é s é rz e lm i v a riá n s a iv a l, é rz é k le t- k é p z e le te k e t m e g m o z g a tó h a tá s á b a n n e m jö h e te tt v o ln a lé t r e m á s u tt, c sa k is s z o c ia lista k ö z ö ssé ­ g e k b e n , sz o c ia lista k ö rn y e z e tb e n . S ez n e m c s a k a z o k o n az a lk o tá s o k o n m ú lik , a m e ­ ly e k a tá r s a d a lm i v a ló s á g lé n y e g é t k é p e se k tü k r ö z n i — a m é r c é t p e rs z e e z e k h a tá ­ ro z z á k m e g — . h a n e m a z o k o n is, a m e ly e k e g y -e g y v a ló s á g e le m re k o n c e n tr á ln a k , o ly m ó d o n , a h o g y a n a z o k m á s tá r s a d a lm i k ö rn y e z e tb e n n e m v e h e tő k ész re , n e m ra g a d ­ h a tó k m eg. É rd e m e s le n n e b á rm e ly ik m a i k iá llítá s k a p c s á n azo n is e lg o n d o lk o d n i, h o g y a p o l­ g á ri s z e m lé le tű e k n e k t ü n ő v a g y n á lu n k v a ló b a n a n n a k h a tó , a b b a n g y ö k e re z ő a lk o ­ tá s o k m e n n y ib e n é s m e n n y ire k ü lö n b ö z n e k a k á r a m i m ű v é s z e tü n k k ö z e le b b i-tá v o ­ la b b i p o lg á ri e lő z m é n y e itő l, a k á r — m é g s o k k a l in k á b b — m in d a ttó l, a m i a p o lg á r­ sá g m ű v é s z e té t m a a p o lg á ri tá r s a d a lm a k b a n fé m je lz i. A m ű v é s z e tb e n , so k m á s f a jta e m b e r i m e g n y ilv á n u lá s h o z h a so n ló a n , n e m k e v é s p é ld á já t ta lá lju k a p o lg á ri és a 79 �sz o c ia lista m a g a ta rtá s , g o n d o lk o d á sm ó d é rin tk e z é s é n e k , ső t, á tfe d é sé n e k . D e e z t az á tm e n e te t is — a m ű v é s z e tb e n , a k á rc s a k m á s u tt — c sa k a k ia la k u ló s z o c ia lista t á r ­ sa d a lm i tu d a t szem szö g éb ő l íté lh e tjü k m eg. A k é p z ő m é sz e tn e k ez az i t t m e g n y ilv á n u ló m a i a k tiv itá s a és a k tiv iz á ló k észség e, a h a n g u la to k -é rz e lm e k fo rm á lá s á n á t a tu d a t r a h a tó e re je , ez a m e g h itt s a szó le g ­ jo b b é rte lm é b e n v e tt te rm é s z e te s m in d e n n a p is á g a az e g y ik s m a ig en fo n to s v o n á s a a k o m p le x e b b tu d a tfo rm á lá s n a k . E g y ik le h e tsé g e s k ö z e líté s a to ta litá s -ig é n y h e z , am i a m ű v é s z e te t v o lta k é p p e n m ű v é s z e tté teszi. A m ű v é s z m a is, m in t m in d ig , is m e rk e d ik a v ilá g g a l, és k ö rü lm é n y e itő l, n e m u to lsó s o rb a n sz ű k e b b k ö rn y e z e té tő l, az ő t k ö r ü l­ v evő tá rs a d a lm i k ö zegtő l függ. h o g y a v a ló sá g b ó l m it közöl. V a n n a k tö rté n e lm i p il­ la n a to k , a m e ly e k ro b b a n á s s z e rű e n in d íth a tjá k a m ű v é s z t a m in d n a g y o b b , m in d t u ­ d a to s a b b a n fe lfo g o tt te lje s sé g re . V a n n a k á tm e n e ti id ő sz a k o k , a m ik o r a n y u g a lm a s a b b sz em lélő d és is le h e tsé g e s k ö z e líté s a te lje ssé g felé, és k é t in te n z ív e b b cso m ó p o n t k ö ­ z ö tt az e rő g y ű jté s, ú j sz in té z is-k e re sé s ú tj á t jelzi. De sem a k o n c e n tr á lt p illa n a to k ­ b a n ,sem az á tm e n e te k id e jé n n e m m o n d o tt és n e m is m o n d h a t le a r r ó l a m ű v ész, h ogy a v a ló s á g o t fo rm á ln i a k a r ja , h o g y n e c sa k m e c h a n ik u s a n k ö z v e títs e ta p a s z ta ­ lá s á t, h a n e m a k tív a n is ré s z tv e g y e n a n n a k a k ö z e g n e k az a la k ítá s á b a n , a m e ly n e k r é ­ szese. E z a tu d a t é s cse le k v ő készség a d ja a m ű a lk o tá s o k n a k a z t az e rő t — m a is, m in t b á rm ik o r a m ű v é s z e ttö rté n e tb e n — , h o g y k ö z ö n sé g e t n e v e lje n e k m a g u k n a k , hogy m o n d a n d ó ju k ré v é n a n é z ő t e m o n d a n iv a ló te r m é k e n y b e fo g a d á s á ra k é p e s k ö zö n ség g é é rle ljé k . R a d n ó ti M ik ló st 1944-ben a k ö v e tk e z ő so ro k ra ih le tte az a k k o r e lh u n y t D ési H u b e r Is tv á n p á ly á já n a k n a g y sz e rű k ü z d e lm e : „ E m b e r vig y ázz, fig y e ld m eg jó l v il á g o d .. . h o rd o z d s z iv e d b e n .. . . és m in d ig tu d d , h o g y m it k e ll te n n e d é rte , h o g y m á s le g y e n ”. A m ű v é s z n e k fele lő ssé g e m ű v é s z -v o ltá b ó l fa k a d , s a ló la se n k i é s sem m i sem m e n th e ti fel. ARADI NÓRA 80 �északmagyarors területi képző­ művészeti kiállítás salgótarjá 1968 április Id. SZABÓ ISTVÁN : Kohász �CZINKE FERENC : Örömkalács ��L Ó R Á N T J Á N O S : F o rm akészítő ��PATAKI JÓZSEF : Öregek KALLÓ LÁSZLÓ: Béke �FARKAS ANDRÁS : Parasztfej �PETŐ JÁNOS : Tizenhét IVÁNYI ÖDÖN : Nyár �RADICS ISTVÁN : Utca SOMOSKŐI ISTVÁN : Gyárrészlet �RÉTI ZOLTÁN : Tengerpart �5. Ft � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Palócföld - irodalmi, művészeti, közéleti folyóirat Creator An entity primarily responsible for making the resource A Palócföld szerkesztősége Source A related resource from which the described resource is derived ISSN 0555-8867 Rights Information about rights held in and over the resource Balassi Bálint Megyei Könyvtár Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf Language A language of the resource HUN Type The nature or genre of the resource Folyóirat Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 0555-8867 Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Text Any textual data included in the document https://dkvt.bbmk.hu/pf/7392203da0e46db49e281d40c3f1c27b.pdf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource A folyóiratot alapította : Nógrád Megyei Önkormányzat Közgyűlése Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant Nógrád megye Creator An entity primarily responsible for making the resource Palócföld szerkesztősége Kojnok Nándor Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 0555-8867 Language A language of the resource hun Publisher An entity responsible for making the resource available Balassi Bálint Megyei Könyvtár Rights Information about rights held in and over the resource Balassi Bálint Megyei Könyvtár Subject The topic of the resource Irodalom Művészet Közélet Társadalompolitika Title A name given to the resource Palócföld - 1968/2. szám Type The nature or genre of the resource folyóirat 1968 folyóirat Irodalom Közélet Művészet Nógrád megye Társadalompolitika